прил. I. (мерой в четверть) чиэппэрдээх, чиэппэр; 2. чиэппэрдээҕи, чиэппэр; четвертные оценки чиэппэрдээҕи сыаналар.

кыс I диэнтэн тиэт
көрүҥ. [Лооһой] чиэппэрдээх саха быһаҕынан ууһумсуйа-ууһумсуйа кыраабыл тииһин кыспахтаата. Е. Неймохов

дьэргэлдьий диэнтэн тиэт
көрүҥ. Чаҕылхай чүмэчи уотугар килбэчиһэр чиэппэрдээх иһиттэргэ кутуллубут чыыһынай арыгылар, кинилэр харахтарыгар дьэргэлдьийбэхтээн, иччитийбиттии, ирибинэйэ оонньууллар. А. Сыромятникова

аат., эргэр. Чиэппэрдээх эбэтэр мас иһиттээх хатан арыгы. ☉ Крепкая водка в четвертной бутыли или в деревянной фляге
Тойонугар Сортуохапка үрүҥ көмүс үрүүмкэҕэ чыыһынай арыгыны кутан баран утары тиийдэ. А. Сыромятникова

ж. 1. чиэппэр, түөртэн биир; четверть века үйэ чиэппэрэ; четверть седьмого сэттэҕэ чиэппэр барда; без четверти час биир буолуо чиэппэр баар; четверть листа лиис чиэппэрэ; 2. (часть учебного года) чиэппэр; 3. муз. чиэппэрдээх; 4. (мера) (кээмэй) чиэппэр; четверть вина чиэппэр арыгы.

туохт. Тугу эмэ кыһанан-мүһэнэн оҥор. ☉ Мастерить что-л. с особым усердием
Үтүө доҕор ис сүрэҕиттэн этэн кэбиспит симик тыла ууһумсуйан оҥоһуллубут, соруйан дорҕоонноммут этиитээҕэр сүрэххэр ордук дириҥник иҥэр. Амма Аччыгыйа
[Былас] ончоҕор тиийэ элэйэн эрэр чиэппэрдээх саха быһаҕынан ууһумсуйа-ууһумсуйа кыраабыл тииһин кыспахтаата. Е. Неймохов

аат., эргэр. Акка ыҥыыр үрдүнэн биллэҕэ быраҕарга анаан кэтит тириинэн холбуу тигиллибит икки хааһах (үксүгэр тирии буолар). ☉ Переметная сума (две сумы (сумки), два мешка, обычно из кожи, перекидываемые через плечо или седло)
Тууһу бэрэмэдэйтэн ылаҥҥын, иһэ ыраастаныллыбыт куһу тууһаан ис. Бачча итиигэ имирэн хаалыа, сахсырҕа ыһыа. Далан
Уһун Уйбаан, Чиэппэрдээх итиэннэ Дьэллик бэрэмэдэйдэригэр иккилии тымтай арыылаахтар. И. Никифоров
Бэрэмэдэйдэри акка бырахта уонна туомтуу баайбытын төлө тардаат, иҥэһэтин таарыйбакка, ыҥыырга «хап» гына олоро түстэ. Уустаах Избеков
ср. русск. переметай (импер. к переметать ‘перекидывать, перебрасывать’)

аат., кэпс.
1. Куһаҕан идэ, кэмэлдьи, омсолоох суолга ылларыы. ☉ Дурная привычка, порок
Куһаҕан дьаллыкка ылларбыт, уорар идэлэммит, түөкүн буолбут. Күннүк Уурастыырап
Ити Ньукуу атыыһыт эдэригэр хаарты дьаллыгар улаханнык ылларбыт эрэстиин этэ. И. Гоголев
Туох ханнык иннинэ нэһилиэк олохтоохторо арыгылааһыны, итириктээһини утары былааннаахтык, бүттүүн туруннахха бу ыар дьаллыгы кыайар кыах баар эбит диэн бигэ санааҕа кэллилэр. ПДИ КК
2. Ыарыы, дьаҥ. ☉ Болезнь, эпидемия (какой-л. болезни)
Торбостор аҕылаан өлөр дьаллыктара үксээтэ. Болот Боотур
[Уһун Уйбаан - Чиэппэрдээххэ:] Олус сыаҥ-арыыҥ ньалҕарыйан эрэр. Хата, бэйэҥ урут дьаам сүүрдэр [иһиҥ ыалдьар] дьаллыкка ыллараайаҕын. И. Никифоров
Сир-халлаан күлүмнээн, уотунан кырбаһа турар. Хобороос ону барытын билбэт, истибэт, тыыммат даҕаны, уҥан сытар. Итинник дьаллыкка ылларбыта ыраатта. А. Сыромятникова
ср. тюрк. йелпик 'дух болезни'

аат. Киһи-сүөһү аллараа уоһун аллараа өттө, төрдө. ☉ Нижняя губа (человека или животного)
[Кирилэлээх] тоҥмут омуннарыгар сымыһахтара сыстыспат, тиистэрин тыаһа лачыгырас буолбут. Н. Заболоцкай
Ньукулай Дьөгүөрэбис үөрэн сымыһаҕа ыпсыбат буолла. Р. Кулаковскай
«Сөөп-сөп. Куруускалыаҕыҥ!» — Чиэппэрдээх [киһи аата] үөрүүтүгэр сымыһаҕа ыртаччы тарпыт. И. Никифоров
♦ Сымыһаҕын быһа ытыран — 1) сорунан, эр санааны ылынан, тулууру киллэринэн. ☉ Стараясь изо всех сил, что есть силы (букв. прикусив нижнюю губу)
Уоһум ибигирээн барбыта, ону көрдөрүмээри, сымыһахпын быһа ытыраат, киэр хайыспытым. И. Гоголев
Киһи сымыһаҕын быһа ытыран баран, ынчыктыы-ынчыктыы, икки атаҕын, аҥаар илиитин соһон сыылбыта. Суорун Омоллоон
Бары сымыһахтарын быһа ытыран, тимир курдук тыйыһыран, саҥата суох олордулар. Г. Нынныров; 2) тугу да гынар кыаҕа суоҕуттан абаран, кыыһыран. ☉ Раздражаясь, злясь на собственную беспомощность
Мин тоҕо эрэ ытыах киһи буруйбун билинэн, сымыһахпын быһа ытырдым. Н. Заболоцкай
Хаайтаран, абаран, сымыһахпын быһа ытырбахтыыбын. П. Аввакумов
Кинээс, сымыһаҕын быһа ытыран, мэктиэтигэр хабырынан ылла. В. Протодьяконов

аат. Чэй, утах иһэргэ сөптөөх, тутааҕа суох хороҕор таас иһит. ☉ Небольшой стеклянный цилиндрический сосуд без ручки, используемый для питья, стакан
Остуолга ыстакааннаах итии чэй, кыра да буоллар килиэп оҕото баар буола түспүтэ. Н. Босиков
Төгүрүк ыстакааны ылан, лиис кумааҕыга ууруоҕуҥ уонна кинини тула харандааһынан сотуоҕуҥ. ВНЯ М-5
Остуолга ас-үөл бэлэмнээбитинэн бардылар, Таня көмөлөһөн ыстакааннары сууйда. К. Симонов (тылб.)
△ Оннук иһиккэ толору кутуллубут убаҕас биитэр туох эмэ бытархай кээмэйэ. ☉ Мера измерения жидкости или чего-л. сыпучего, равная по объёму одному стакану
Доодороп кулуба чиэппэрдээх бытыылкаттан кутан, тойоттору биирдии ыстакаан арыгынан күндүлээтэ. Эрилик Эристиин
Дьөгүөссэлээх иккилии ыстакаан уу судураай чэйи, биирдии лэппиэскэни ылан аһаатылар. П. Аввакумов
Биир улахан ньуоска кырбаммыт силиһи ыстакаан ууга сүүрбэ мүнүүтэ оргутуллар. ТКП ТДЭҮү