көр оргууй
Мунньах эрэ иннинэ, аргыый үөмэн, Уһун Дьуралтаайы диэн ааттаах кырдьаҕас акыҥнаан киирдэ. Н. Неустроев
Громов оҕонньор, тоҥхох гынан баран, аргыый дайаҥнаан тиийэн, оннугар олорунан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
«Эпэрээссийэлээбэппит», — кылаабынай быраас аргыый хардарбыта. Софр. Данилов
◊ Аргыый аҕай көр оргууй аҕай
Кулуба таһыттан аргыый аҕай хааман, баһын көнөччү туттан киирэн, хортууһун остуолга уурар. Н. Неустроев
Маҥан баттахтаах көнө уҥуохтаах оҕонньор аргыый аҕай трибунаҕа тиийэн кэллэ. Амма Аччыгыйа
«Эн итэҕэлгин толорорго кыһаллыам, Всеволод Николаевич», — диэтэ Аласов аргыый аҕай. Софр. Данилов
Аргыый наллаан көр оргууй наллаан. Оттон кэлин туох буолтун, аата, куотуо буоллаҕай, ыксаабакка эрэ аргыый наллаан билиэххит. В. Гаврильева
[Най:] Күлүмэ. Ол эрээри, мин кинилэр саҕа үөрэхтээҕим буоллар — син дьаһайыам даҕаны этэ. Аргыый наллаан буоллаҕа дии. Суорун Омоллоон
др.-тюрк. ахру

туохт. Тугу эмэ бэйэбэйэҕэр өйдөт. ☉ Объяснять, разъяснять друг другу что-л. Бары билэр суолбутун хардарыта өйдөтүһэ сатыы сылдьабыт. Амма Аччыгыйа
Өйдөтүһэр сөп буоллаҕа, Өс-саас гыннахха күн да туллуоҕа. С. Васильев
Наллаан өйдөтүс. «ХС»

аат. Атын дьоҥҥо биллэриллибэт, иһитиннэриллибэт кистэлэҥ. ☉ То, что не подлежит разглашению, скрывается от других, секрет
Элбэх көмүс баар сирин Сата Байбал диэн киһи билэрин иһиттим. Ханнык баҕарар ньыманан Сата Байбалтан сэкириэтин төлө ыһыгыннарыам. И. Гоголев
Өлөөнө эмээхсин наллыы саҥарбытыгар Уулаах кистээбит сэкириэтин аһан кэпсээн барда. Эрилик Эристиин
Былыргы маастардар сытыы сэби оҥорор тимир сэкириэтин кистииллэрэ, олох өлөөрү гыннахтарына эрэ бэйэлэрин уолаттарыгар этэллэрэ. ДьДьДь

аат. Ирэ-хоро, сиһилии, наллаан олорон кэпсэтии. ☉ Обстоятельная беседа, спокойный, неторопливый разговор
Аһаан-сиэн, үөрэн-көтөн Миитэрэйи үтүө булчут буоларга алҕаабыт кэннэ, уоту тигинэччи оттон баран, сэһэргэһии буолла. Амма Аччыгыйа
Чугас да дьонун кытары көнөтүнэн малтаччы сэһэргэһии тахсыбата, күлүү-оонньуу курдук түөрэҥ кэпсэтиигэ кубулутан иһэр. Н. Лугинов
Итиэннэ чэйдии олорон сири сиксигинэн, халлааны улаҕатынан сэһэргэһии буолар. И. Данилов

даҕ. Этэ-сиинэ суох, ырыган. ☉ Худой, сухощавый
Саня миигиттэн биир сыл аҕа, сүрдээх хатыҥыр, уһун уҥуохтаах, иирэ талах курдук кыыс. Амма Аччыгыйа
«От атах» курдук хатыҥыр Ол дьадаҥы уолчаан Санаа уотунан тырымныыр Сып-сырдык харахтаах! С. Данилов
Оҕонньор, наллаан ыйыта-ыйыта кыыһы ааттаан, кыыс тыбыс-тымныы хатыҥыр тарбахтарын сылаас ытыһынан ыгыта туппахтыы олорбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
ср. монг. хатагир ‘истощённый, тощий’

туохт., кэпс. Оргууй наллаан уонна дуоһуйан олорон тугу эмэ оҥор (хол., табахта тарт, чэйдэ ис). ☉ Делать что-л. неторопливо и с удовольствием (напр., курить, пить чай)
Мин, кустуур, хаастыыр эрдэхпинэ, сэһээккэҕэ өр тэһийбэккэ олорон …… кытаанах мохуорканы тардан сыйгытарым. Н. Габышев
Халдьаайы тоҥолоҕун эргийээппитин кытары, уун-утары аттаах дьахтар айаннаан сыйгытан иһэрэ көһүннэ. С. Тумат
Кини [оҕонньор] утары эркин анныгар, дээдэгэр сылабаар аттыгар олорон чэй иһэн сыйгытара. «ХС»

аат., эргэр.
1. Былыр (өрөбөлүүссүйэ иннинэ) улуус киинэ, улуус салалтата. ☉ Управа (орган местного, улусного управления в дореволюционной Якутии)
Эн ол курдук үтүөнү оҥоруоххун баҕарар буоллаххына, оттон бырааба харчытыттан ылан биэрэн көр ээ. Н. Неустроев
— Ньукулай, кэпсиэ, туох сонун баарый? — Кэпсээн баар — сибилигин быраабаҕа ыраахтааҕы бүрүстүөлүттэн уһуллубут диэн кэпсээн буолла. Бэс Дьарааһын
2. Бырааба дьиэтэ. ☉ Здание управы
Улуус быраабатын саалатыгар баар саар, сарыысса, сарыабыс мэтириэттэрин сиргэ умса бырахтыбыт. П. Ойуунускай
Былыргы бырааба олбуорун уҥа ааныгар үрүҥ былаах анньыллан турарын көрөн баран эмиэ кириэстэннэ. Суорун Омоллоон
Быраабатыгар киирдэҕинэ улуус суруксутун мөҕөн маргыйара, биир да киһини кытта үчүгэйдик, наллаан кэпсэппэт, биир да дьыаланы быһаарбат буолбута. Н. Якутскай

туохт.
1. Тугу эмэ тупсаран, чочуйан оҥор, нарылаа. ☉ Обрабатывать что-л. детально; делать что-л. ловко, искусно, тонко
Тоҕус киис тириитинэн намыччылаан, Дьарҕаалаан оҥорбут Дьаптайан тикпит Дьабака бэргэһэтин Төбөтүн оройугар Туорайдыы ууруммут. Саха нар. ыр. II
2. Тугу эмэ наллаан сиһилии, олохтоохтук ситэрэн эт, кэпсээ. ☉ Говорить, рассказывать неторопливо, подробно, тщательно подбирая нужные слова
Бу богуону намыччылаан суруйа соруммаппын. Быһата, сиэркилэ толбоно, көбүөр нуһараҥа, орон дэлэгэйэ. Амма Аччыгыйа
Остуоруйаһыттар, о л о ҥ х о һ у ттар …… на мыччылаан, чаҕаарыйа кэпсии олорооччулар. С. Данилов
Лөкүөрүйэ уола хар дарбатаҕын иһин, санаата батарбакка, атыннык намыччылаан ылбыта. В. Протодьяконов
[Учуутал] бастаан, олох намыччылаан киһилии кэпсэтэр, туох-ханнык буолтун быһаарар, ырыҥа лыыр санаалаах этэ. Н. Босиков

аат.
1. Былыр хас эмэ эргиэн лааппылара түмүллүбүт улахан дьиэлэрэ. ☉ Гостиный двор
Куорат хаба ортотугар биир таас дьиэ — «Таас көстүүнэй» — түөрт муннуктуу түһэн киэптээн турара. Бу куорат саамай сэргэх, кэлиилээх-барыылаах, атыылаахтутуулаах сиринэн буолара. П. Филиппов
Кини күүлэйдиир сирэ — Көрдөөх үтүө көстүүнэй, Дьон мустан майдаанныыр Дьокуускай дьоллоох түүнэ. И. Чаҕылҕан
2. Ыалдьыттары түһэрэр киэҥ, сиэдэрэй хос. ☉ Гостиная
Саҥа сырдык көстүүнэйгэ Абыраллаах өрөбүлгэ Холкуос кылаабынай буҕаалтыра Күндү ыалдьыт кэриэтэ Кэллэ наллаан кэпсэтэ. ИКДь
Киирэри кытта илин диэки икки түннүктээх саамай улахан көстүүнэй хос. «ХС»
Хайа, бу көстүүнэйгэ, үчүгэй көстүүлээх истиэҥкэ наада. «ХС»
3. кэпс. Кэлии дьон түһэн хонор анал дьиэлэрэ, гостиница. ☉ Гостиница
«Көстүүнэй, көстүүнэй...» — дии-дии, оҕонньор, биир такси аһаҕас түннүгүнэн өҥөйөн туран, иннин диэки сапсыйда. В. Ойуурускай

туохт.
1. Улаханнык, көхтөөхтүк үр (үксүгэр булчут ыт туһунан). ☉ Громко, ос тервене ло ла я ть (обычно об охотничьей собаке)
Ытта ра чугас туох эрэ баарын биллилэр бы һыылаах, үрэн маргыйаллар, инники дьу луһаллар. Н. Якутскай
Кэрэмэс аты эргийэ көттө да, уун-утары туран үрэн маргыйбытынан барда. Р. Кулаковскай
Икки дуу, үс дуу сойуоһут ыттар улуй бахтаан ыла-ыла, үрэн маргыйбыттарын чуумпу салгыҥҥа [Сэмэн] чуолкай дык истэ оҕуста. Л. Толстой (тылб.)
2. көсп. Хаһыы былаастаан улаханнык саҥар. ☉ Говорить громко, сердито; браниться, ругаться громко
«Кыргыттаргын эрэ мин моонньубар хааллартаама! Кинилэри көрөр-харайар киһиҥ манна суох!» — диэн Мотя [кыыһыгар] маргыйбыта. Н. Якутскай
[ Кулуба] быраабатыгар киирдэҕинэ улуус суруксутун мөҕөн маргыйара, биир да киһини кытта үчүгэйдик, наллаан кэпсэппэт, биир да дьыаланы быһаарбат буолбута. «ХС»
[Улдьаа мэник] Итиннэ тиийэн иҥиннэ, Манна кэлэн маргыйда, Солуута суох сотуста, Эппиэтэ суох этистэ. ДВ О
ср. тув. маргылдаа ‘спор’, хак. марыҕ ‘пари, спор’, алт. маргыш ‘биться об заклад’, монг. маргах ‘спорить’