имеющий рессоры; с ...рессорами; рессорный; рессоралаах тэлиэгэ телега на рессбрах.

прил. иннэ; игольное ушко иннэ үүтэ.

игла, иголка || игольный; иннэ үүтэ (или сүлүүтэ) игольное ушко; иннэ кылаана остриё иглы; иннэни сиэбит разг. он иголку проглотил (говорится о худом человеке).

аат., түөлбэ.
1. Сүлбэ (хол., өрүс, үрэх). ☉ Русло (напр., реки, речки)
Сүлүҥдэлиир үрэҕим Сүллүүтүттэн сүктээхтээн, Хаатыттан төлү көтөн халаанныра айанныыр. М. Тимофеев
Сир Ийэ хотун сигилитэ, Сүҥкэн өрүс сүүрдэр сүллүүтэ Уларыйара олус да буолар эбит! С. Зверев
[Сопхуос оробуочайдара] ыһылла сытар турбалары эт санныларынан сүгэн аҕалан ол сатамматах ууну атын сүллүүлээх сиргэ хачайдатар гына оҥорон биэртэр. «ХС»
2. Иннэ үүтэ. ☉ Игольное ушко
Туох баҕарар бэрт кыраттан, иннэ сүллүүтүн саҕаттан саҕаланар. Н. Босиков

I равный, подобный чему-л.; адаҕа саҕа собо карась величиной с колодку (о крупном и жирном карасе); иннэ сүлүү-түн саҕа с ушко иголки; уулуу турар оҕус хараҕын саҕа фольк. подобно глазу пьющего быка (говорится о чём-л. сильно расширившемся, выпуклом); тэбиэн саҕа хара санаатааҕар түөн саҕа үрүҥ санаа ордук посл. чем чёрная мысль с верблюда, лучше светлая мысль с моксу; өс саҕа буол = см. өс II.
II 1) ворот, воротник; сон саҕата воротник пальто; саҕатыттан ыл = схватить за шиворот; 2) край, граница; начало чего-л.; тыа саҕата опушка леса; ходуһа саҕата край сенокосного участка; туу саҕата края верши.

туохт., фольк.
1. Сапка, быаҕа арыый синньигэс сабы, быаны хос тутан эрий (туох эмэ үүккэ, хайаҕаска киллэрэргэ). ☉ Продевать что-л. (напр., основную нить) в какое-л. отверстие (напр., в игольное ушко) с помощью петли или короткой надставки. [Дьахтар] Соҕуруу дойдуга оҥоһуллубут Сууйуллаҕас ыстаал иннэтин Сулбу тардан ылла; Ньуоскалааҕын иҥиирин Туймуулаата. Саха фольк.
2. Кими, тугу эмэ тугунан эмэ эрий, эрийэ тарт. ☉ Обвивать кого-что-л. чем-л., описывать петлю вокруг кого-чего-л. «Маннык төрүттээх дьөһөгөй оҕотун Тугунан туймуулаан Дуолаҕа сэргэҕэ Тохтоппуттарый?» — диэммин, Тула чинчийэ турдум
Саха фольк. Соҕуруулуур дойдуттан Суруйа көтөн кэлбит …… Туруйалыыр кыылларым Тула-хайа көтөн Тулатын туймуулаабатах Туналҕаннаах толоонноох. П. Ядрихинскай
3. көсп. Тугу эмэ саҕалаа; туохтан эмэ төрүттэн. ☉ Заложить основу чего-л.; опираться на что-л. Былатыан быраатым, Ыраастык ыпсаран Лабаалаан, нарыннаан, Оробуочай аймаҕы аһынан, Тулхадыйбат тускуну туймуулаатыҥ. А. Софронов
Сүөһүтүн …… иитийэхтэрэ эстибит аччык дьоҥҥо түҥэтэн биэрбитэ. Онон туймуулаан ыкса ыаллара …… өлөн иһэн өрүһүммүттэрэ. И. Данилов

аат.
1. Туох эмэ үүккэ, хайаҕаска тугу эмэ (быаны, сабы о. д. а.) киллэрэн таһаарар эбии эрийиллэр синньигэс сап эбэтэр биэтилэ. ☉ Короткая надставка или петля, с помощью которой в какое-л. отверстие (напр., в игольное ушко) продевается что-л. (напр., основная нить)
Быарык түөрт төбөлөрө туймуу киирэр биирдии дьөлөҕөстөрдөөхтөр. ЧАИ СБМИ
Боробулуоха аҥаар төбөтүн кылгастык токуруччу тутан баран, ол төбөтүн боробулуоха уһун өттүнэн эрийэн туймуу оҥоруллар. ТСКБ
2. көсп. Туох эмэ үөскүүр төрдө; туох эмэ саҕаланар, холбоһор сирэ. ☉ Основа для возникновения, дальнейшего развития чего-л.; место, где берёт начало или соединяется что-л. с чем-л. [Киргиэлэй — Манчаарыга:] Биир тарбыйахтаах ынахта илдьэ бар
Сүөһүтэ суох киһи туймуу гын. МНН
Тоҕус уон тоҕус үрэх Доҕордоһор туймуутугар, Бухатыыр үөскүөх, Буойун олохсуйуох …… Улуу толооно Олоҕурбута эбитэ үһү... С. Васильев
3. көсп. Туох эмэ (тыл-өс, өй-санаа) түмүллүүтэ. ☉ Основная мысль, идея чего-л. [Хоһоонтон] Дууһаны долгутуох туох баарын, Туох туһун ааптарбыт туойарын, Дойҕоҕун туймуутун булбатым. Күннүк Уурастыырап
Сэрииттэн Ил үөскүүр. Тыгын Дархан ити олоҕун устатыгар өйдөөбүт өйүнсанаатын түмүллэр туймуута. «Чолбон»
М.М. Санников Саҥа Үрэххэ булбут мамона И.Д. Черскэй олоҕун тиһэх чааһыгар тиийэ саныыр санаатын туймуута, дьулуһар дьулуһуута буолбута. ГКН МҮАа
4. көсп. Туох эмэ (хол., олох) саамай быһаарыылаах кэмэ. ☉ Решающий момент в чём-л. (напр., в чьей-л. жизни)
Сомсоон бэйэтин олоҕун туймуутун өссө эдэр сылдьан тоҕус уон сааһынан быһан, быһааран кэбиспитэ. В. Титов
Эдэр поэттар үтүө хоһооннорун, бука, манна [куорат даамбатыгар] айдахтара, …… олох уустук туймуулара даҕаны манна сүөрүлүннэхтэрэ буолуо дии саныыбын мин... «ББ»
ср. сой. түҥгү ‘подвязка’

аат.
1. Солуур, чаанньык атын да иһит дугаҕа маарынныыр тутааҕа. ☉ Дужка, кольцо (напр., ведра, чайника)
Солуур бэйэтэ тимирэр, кылдьыыта тимирбэт үһү (тааб.: киһи өллөҕүнэ аата хаалара). [Тордуйатын оҥорон] бүтэрэн баран, уу сомсон таһаарда да, уотун үрдүгэр кылдьыытыттан ыйаан кэбистэ. Суорун Омоллоон
Омскай баксаалыгар кураанах солуурчахпын кылдьыытыттан туппутунан …… тиэтэйэн тиэрэ-маары дайбаан истэхпинэ, кэннибэр …… сахалыы хаһыы иһилиннэ. Софр. Данилов
2. Туох эмэ төгүрүгү эргийэ барар дьирбии, ии. ☉ Узкая полоса вдоль чего-л., имеющего округлую форму, оправа
Саллааттыы киччэччи кырыттарбыт төгүрүк төбөлөөх, кылдьыыта суох таастаах ачыкылаах аҕамсыйбыт кылаабынай быраас. Софр. Данилов
Күөх нуурал байҕал Кырыы кылдьыытыгар Көтөр кынаттаах бииһэ Көччөхтөөн көтөр Сараан ааһар сирэ эбит. П. Ядрихинскай
△ Халлааҥҥа көстөр сырдык төгүрүк ии, хаймыы. ☉ Ореол вокруг небесного тела
Арҕаа саҕахха кылайа киирэн эрэр күн үөһэ кылдьыыта кылбайан көстөр. Н. Якутскай. Сандалас халлааным кылдьыыта Саһарҕа уотунан кырбаста. Дьуон Дьаҥылы
3. Халтаһа сурааһына, харах биитэ. ☉ Складки на верхних веках
Кырыылардаах тумустаах Кылдьыылардаах харахтаах Кыһыл дыабаҥ атахтаах [Кыталык кыыл]. Күннүк Уурастыырап
Утуйумуна уонна бу үлүгэр бурҕаҥнас буортан ол сытыы харахтар кылдьыылара кытарымтыйбыт. С. Федотов
4. Дьахтар моонньугар кэтэр үрүҥ көмүс киэргэлэ, онно илин, кэлин кэбиһэр ыйанар. ☉ Серебряная гривна (женское шейное украшение) с прикрепленными к ней в виде подвесок пластинами
Аҕыс улуу удаҕан Аллараа сыҥаахтарын уҥуоҕа Кылырҕаабыт-халырҕаабыт Кылдьыыларыҥ ханналарый? Суорун Омоллоон
Мин күбэй хотун ийэкэм Сүктэн-бохтон кэлэригэр Илин-кэлин кэбиһэрдээх Эйэргэстээх кылдьыытын Кэриэс киэргэл симэҕин Эйиэхэ бэлэх биэрэбин. П. Ядрихинскай
Сылгы далын ортотугар турар чаллаах хатыҥ төрдүгэр биир үрүҥ көмүс мөҥүрүк кылдьыыны уонна үрүҥ көмүс кириэһи көмпүт. «ХС»
◊ Кылдьыы ытарҕа — төгүрүк тиэрбэс курдук быһыылаах көмүс ытарҕа. ☉ Золотые или серебряные серьги в виде кольца
Трошкаҕа хаар маҥан баттахтаах, уҥа кулгааҕын эминньэҕэр кыһыл көмүс кылдьыы ытарҕалаах, кырдьаҕас шахтер кэлэр. Н. Якутскай. Хапкаан кылдьыыта — хапкаан кыылы хабар дугалыы быһыылаах чааһа. ☉ Дужки капкана
Хапкаан кылдьыытын тэрэпиискэнэн эрийэр ордук, оччоҕо кини булт атаҕын тоһуппат. ТСКБ
Хапкаан тылын уонна кылдьыытын чараас гына хаарынан, курупааскы куорсунунан, таба түүтүнэн сабаллар. Булчуттарга к.
ср. тюрк. кылдьы, кылчы ‘дужка, ушко котла’

I
аат.
1. Үүнээйи ордук амтаннаах, иҥэмтэлээх симэһинэ. ☉ Жидкость, сок, содержащийся в клетках, тканях растений
Утаҕы ханнардын диэн Хоһооммор иҥэрэбин Хатыҥ уутун, буспут дьэдьэн, Сугун аалай сүмэтин. И. Гоголев
Кырдьыга, ити бэйэтин ходуһатын от сүмэтэ наһаа хата илигинэ, арыый кэмигэр соҕус оттоон ылаары Силип ыксыыр. Күннүк Уурастыырап
Сиилэстэнэр үүнээйилэр сүмэлэрэ бэрт кыратык икки-үс бырыһыан курдук эрэ тохтор. ПВА ССССБ
△ Үүнээйи сибэккитигэр баар ураты минньигэс симэһин. ☉ Сладкий сок, цветочный нектар
Лыахтар сибэкки сүмэтинэн (нектарынан) аһылыктаналлар. ББЕ З
Ыҥырыа бэрт түргэнник минньигэс сүмэ — нектар хаппахчылана сытар сирин — хоруона түгэҕин диэки талаһар. КВА Б
2. көсп. Туох эмэ саамай ордуга, уратыта, кэрэхсэнэр өттө. ☉ Самая ценная, привлекательная сторона чего-л.
Саха тыла! Саха омук тылын сүмэтэ — Кулаковскай, Ойуунускай тыллара. Далан
Платон Алексеевич бэйэтэ кыра оҕо эрдэҕиттэн норуот айымньытын дириҥ далайыгар бигэнэн үөскээбитэ, этэргэ дылы, бу айымньы саамай чулуу сүмэлэринэн утахтаммыта. Н. Заболоцкай
Манчаары ырыалара норуот баай ийэ тылын сүмэтинэн айыллыбыттар. Олус этигэн, хомоҕой тылынан. Г. Попов
♦ Сүмэ сирэй эргэр., сиилээн. — уҥуох силиитин курдук наһаа ыраас сирэй (үчүгэй сирэйинэн эр дьону иирдэр дьахтары сиилиир-хоһулуур тыл). ☉ Чистое, светлое лицо, подобное по цвету костному мозгу (о женщине, которая, используя свою привлекательность, соблазняет мужчин)
[Кулун Куллустуур — удаҕан дьахтарга:] Буо, буо! Сүмэ сирэй, Сүүдүрүүн сүһүөх Мин диэтэх киһини, …… Аҕыс атахтаах Тимир наарта сыарҕаҕа көлүйэммин, Хаҥылын сыһытаммын, Эмньигин эллээммин Илдьэ кэллим диэн киһиргээригин Илдьэ иһэҕин дуо?! ТТИГ КХКК
[Үүттүүрэп:] Эн сүмэ сирэйгэр миигин тоҕо ымсыыртыҥ? Эрилик Эристиин. Сүмэтин обор (эмп) — киһи күүһүн, сэниэтин бараа, көлөһүннээ. ☉ соотв. выжать все соки из кого-л.
Эн искэр киэбирэн олорбут Баай аймах, кинээстээх кулуба, Кыра дьон сүмэтин оборбут, Батталлаах дьоннору умнума! Эрилик Эристиин
Онно үлэһит күүс сүмэтин Обот баай оборон ылар. Олоҕу айааччы бэйэтэ Онно аччыктыыр-хоргуйар. И. Гоголев
Эһиэхэ мин иитиллибэтэҕим, Эстибит-быстыбыт сүмэтин эмпэтэҕим. С. Васильев
ср. ДТС йүү ‘сок’, бур. шэмэ ‘нектар’, монг. шим ‘сок; питательность; плодородие’
II
аат. Ынах эмиийин үүтэ. ☉ Млечные протоки в коровьих сосках. Эмиий сүмэтэ
□ Ынаҕыҥ эмиийин, үүт кэлэр сүмэтин хам тутан тардарыҥ буолуо, ол иһин иэппэттэр, — диэн баран, Аана иэдэс биэрбитэ. М. Доҕордуурап
«Эн ынахтарыҥ сүмэлэрэ чөллөркөйдөр даҕаны», – диэн Кэтириис ордугурҕаата. «ХС»
ср. бур. һүбэ ‘пура (на коже)’, монг. сүв ‘дырочка, ушко; узкое отверстие, проход, щель’, туркм. сүмелге ‘отверстие’, казах. шүмек ‘носик крана самовара’

1. аат., кэпс.
2. Эмиий тумуга. ☉ Выступающая в виде шишечки наружная часть молочной железы, на конце которой открываются молочные протоки, сосок
   Саҥа томтойбут төгүрүк эмиийдэрин эминньэхтэрэ тыыннаҕын аайы ис ырбаахытын үрүҥ солко ньууругар биллэ өтөн тахсаллар. Н. Габышев
3. Үүтэ, аһа суох кураанах эмсэх (олорор эбэтэр олоро да илик оҕоҕо, ытаабатын диэн уоптаран кэбиһэллэр). ☉ Полая, из мягкого материала трубочка в виде соска, которую дают сосать младенцу, пустышка
   Эминньэҕин былдьаһан эймэҥэлии көппүт. П. Тобуруокап
   Уола, эминньэҕин эмэ-эмэ, утуйан кыракый таныыта көппөҥнүүр. Н. Апросимов
   Кини [оҕо] аттыгар таҥас эминньэхтээх муос эмсэх таҥхалла сыппыта. И. Никифоров
4. бот. Сибэкки хоруонатын чараас, чаҕылхай өҥнөөх, сэбирдэхтиҥи тэллэгэр чааһа. ☉ Одна из тонких, обычно ярко окрашенных, похожих на листики пластинок, составляющих венчик цветка, лепесток
   Аан маҥнай бүгүн тылынна Хаһан да көстө илик сибэкки, Эминньэхтэрэ тэрэйэ аһылынна Сэрэнэн-сэрэнэн күн диэки. П. Тобуруокап
   [Гвоздика] сибэккилэрэ балайда бөдөҥнөр, биэстии тэтэркэй эминньэхтээхтэр. МАА ССКОЭҮү
   Кини [Ира] ромашка үрүҥ эминньэхтэрин биирдии-биирдии турута ысталаата. ПН ДЫ
5. биол. Паразит-чиэрбэлэр туораттан киһи-сүөһү хайа эмэ уорганыгар оборон ылан сыстар уорганнара, хатанар уос. ☉ Присоски, с помощью которых некоторые черви-паразиты, питающиеся за счёт других организмов, присасываются к внутренним органам человека и животных, нанося вред их здоровью
   [Чиэрбэ] төбөтүгэр түөрт сиринэн төгүрүк быччыҥ эминньэхтэрдээх, онтуларынан оһоҕос эркинигэр хам сыстар. ББЕ З
   Лиистиктэр ураты бэлиэлэммиттэр: үгүстэр аналлаах хатанар уорганнаммыттар — эминньэхтээхтэр уонна дэгиэлээхтэр. ББЕ З
6. муус. Хомус тылын чыычааҕын уһугун тиэрбэстии иэҕиллибит өттө. ☉ Круглое ушко, имеющееся на кончике вибрирующей пластинки музыкального инструмента хомус
   Кини хомус тылын хотуур туоһуттан эллээн, «чыычааҕын» иэҕэн, эминньэҕин төгүрүтэн бэрт элбэҕи соҕотуопкалаабыта. «Кыым»
   Урут хомуһун сыҥааҕын үрүҥ көмүстэн оҥороро, онтун билигин алтантан сыҥаахтыыр, хотуур туоһуттан тыллыыр, «чыычааҕын» иэҕэн, эминньэҕин төгүрүтэн этигэн оҥортуур. «Кыым»
7. Хотууру уктаан баран хамнаабатын курдук туттарар тууратын чорбоҕо. ☉ Небольшой выступ на пятке косы, шипик
   Хотуур биитин эминньэҕин игиинэн аала-аала хотуур дьиҥнээх биитин, 2,5 сэнтимиэтир кэтиттээх синньигэс таптайыынан таһаарыллар. ААФ ОИОИС
8. даҕ. суолт. Эмэ үөрэммит, эмиий үүтүн эмэрин олус сөбүлүүр (оҕо, ньирэй). ☉ Любитель сосать грудное молоко (о ребёнке, к-рого кормят грудью, телёнке), сосун, сосунок
   Түүн эбэҥ эмиийин эмээригин соһуппут этиҥ. О, дьэ эминньэх да эминньэх этиҥ. Н. Тарабукин (тылб.)
   «Эмэ үөрэммит тамыйах эминньэх буолар», — Маарыйа тугу эрэ иистэнээри маллаах иһитин хасыһар. «ХС»
   ◊ Кулгаах эминньэҕэ көр кулгаах
   Уол ох сааны ылан кирсин ууннаран кулгааҕын эминньэҕэр тиийэ үстэ субуруччу тардар. Саха фольк. Трошкаҕа хаар маҥан баттахтаах, уҥа кулгааҕын эминньэҕэр кыһыл көмүс кылдьыы ытарҕалаах, кырдьаҕас шахтёр кэлэр. Н. Якутскай
   Кыыс оҕо хаҥыл сүрэҕэ битийэн тэптэ, иэдэһигэр хаана оонньоон кулгааҕын эминньэҕэ кытта кытарда. М. Доҕордуурап