курбай диэнтэн хамс
көстүү. Уҥуор-маҥаар курбачыйан, Оҕолор түргэннэрин, Күҥҥэ хаҥкы кылбачыйан, Көрүөххэ үчүгэйин. Болот Боотур

көр чөмөх. Чөмчөх мас
□ Үрэх уҥуор-маҥаар өттүгэр, биэстии-алталыы ыал чөмчөх буола-буола олороллор эбит. А. Софронов

көр улуйус
Күөл уҥуор-маҥаар бөрөлөр улуспуттар үһү (тааб.: солуур кулгааҕа). Сүргүйэр сүргүөхтээхтэр кинини тула сүүрэ-сүүрэ улуһан бардылар. П. Ойуунускай
Ханна эрэ тэйиччи бөрөлөр улуһаллар. Н. Габышев
Эмиэ сириэнэлэр улуспуттара, собуоттар хаһыытааспыттара. Г. Борисов

ыыстас II диэнтэн хай
аата. Икки дьахтар саҥата биир кэм ньааҕынас, ыт иилэн ылбатынан ыыстаһыы буолла. Күндэ
Ыыстаһыы, этиһии эбии айдааны тардыаҕа, эн ону өйдөө. Дьүөгэ Ааныстыырап
Остуол уҥуор-маҥаар олорон тылынан ыыстаһыы, үөхсүү саҕаланна. Күрүлгэн

туохт. Олох т оло ру, т иһэҕэр тиийэ сит, улаат, сайын, тэний. ☉ Достигать наивысшей точки развития, полного расцвета
От-мас сиппит, тыахонуу уһуктубут, муҥутаабыт, айылҕа барахсан кэрэ сыта сүрэҕи минньитэр, түөһү эппэтэр. Күннүк Уурастыырап
Хатыҥ үрүйэ уҥуор-маҥаар биэрэктэрэ сайыҥҥы күөҕүнэн муҥутаабыттар. Н. Абыйчанин
Бөтүҥнэр баайдарыгар баай эбиллэн, кэргэннэригэр киһи эбиллэн муҥутаан олороллор. Эрилик Эристиин
Билигин дьахтар ыал ахан буолла, баайа-дуола, сылгыта-ынаҕа муҥутаата. А. Сыромятникова

сыһ.
1. Л аглайа н көст өр буола эбэтэр оннук гына. ☉ Так, чтобы приобрести ладный вид при невысокой и широкой фигуре или форме
Тутан испит киитэлин лаглаччы кэтэн кэбиспитэ. В. Гаврильева
Хантан эрэ ыраахтан тиэйэн аҕалбыт титириктэрин бэҕэһээ, оскуолаҕа киллэрэн, лаглаччы симээн кэбиспиттэрэ. В. Сыромятников
2. кэпс. Өтөрүнэн турар санаата, кыһалҕата суох курдук, нус бааччы (о л орунан кэбис); тугу да гыммакка (олор). ☉ Надолго, спокойно, основательно (усесться); ничего не делая, сложа руки (сидеть)
Дьиэбитигэр киирэн, остуол уҥуор-маҥаар …… өтөрүнэн туруо суохтуу лаглаччы олорунан кэбистибит. С. Руфов
«Манна туох эрэ киһи дьииб э р г и э ҕ э б а а р », — диэтэ Жаворонкова, олоппоско лаглаччы түһэн олорон баран. П. Аввакумов. Тэҥн. лаҕыччы

1. даҕ., сөбүлээб. Сэлээрчэх майгылаах, сырыы. ☉ Развратный, распутный
   Мин ол содурбун дуу, күлүгээммин дуу, дьахтар быраҕан барыаҕын?! Софр. Данилов
   Чэпчэки, содур дьахтар эбит диэммин биирдэ да чугаһаппатаҕым. Болот Боотур
   Сардаана ыраас таптала, сырдык ыра санаата содур киһи кирдээх атаҕынан тэпсиллибитэ. С. Никифоров
2. аат суолт. Сэлээрчэх майгы, чэпчэки сыһыан (дьахтар, эр киһи сыһыаннаһыыларыгар). ☉ Разврат, распутство, блуд
   Арыгыны, күүлэйи, содуру таптыыр куһаҕан дьон эмиэ бааллар. И. Гоголев
   [Ити кыыс] хаартыһытынан, арыгыһытынан, сэлээрчэҕинэн, содурунан бу дэриэбинэ ыалын кэлэппит күтүр. Эрилик Эристиин
   Содур — туспа, таптал — атын: уҥуор-маҥаар тураллар, Суох буолуохтун ити икки өйдөбүлү бутуйар. Ш. Руставели (тылб.)
   ср. монг. садар ‘разврат, распутство’, туркм. саадыр ‘грубый, скверный, плохой’

I
1.
көмүскээ диэнтэн холб. туһ. Саҥа былааһы саа тутан көмүскэспиттэрэ. Н. Степанов
Кини Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр биэс сыл сылдьан, төрөөбүт дойдутун ньиэмэс сиэхситтэриттэн көмүскэһэн баран, дойдутугар эргиллэн иһэр. М. Доҕордуурап
2
көмүскээ 1–3 диэн курдук. Олус саҥаран туох диэтим? Эн кинини эмиэ тоҕо көмүскэстиҥ? А. Софронов
Кыыһыҥ эн курдук, эмиэ кубулҕаттаах. Ону көмүскэһэн бардыҥ дуо? М. Доҕордуурап
II
1. даҕ. Кими эмэ саҥардыбат, мөхтөрбөт. ☉ Оказывающий заступничество, защиту, покровительство
Оҕо доҕорун туһугар олус «ыалдьар», энчи тылы көрбөт, көмүскэс буолар. ЧКС АК
Сорох дьон оҕолорун туһугар аадырыстаммыт тылга ордук уйан, көмүскэс буолаллар эбит. ЧКС ОДьИи
2. аат. суолт. Кими эмэ кимтэн, туохтан эмэ көмүскээн харыстааһын. ☉ Заступничество, покровительство
Көмөлтө, көмүскэс көрдөспүт курдук, Көппөҕөр түөһэ күөрэҥнии-күөрэҥнии, Уҥуор-маҥаар урсунун одуулуу, Туналҕаннаах ньуурун тутта турбута. А. Софронов
— Бу алдьархайтан Быыһаа, — дии-дии Аан дойду дьоно Арассыыйа диэки хайыста, Күн сирин дьоно Көмүскэс көрдүү турда. С. Васильев
Көмүскэскэ иитиллибит оҕо хайаан да биллэр-көстөр омсолордоох буолар. ЧКС ОДьИи
♦ Көмүскэс сүрэхтээх фольк. — аһыныгас, уйан дууһалаах. ☉ Сердобольный, сострадательный, жалостливый
Көмүскэс сүрэхтээх күнүм дьонноро. Саха фольк. Көмүскэс сүрэхтээх күн сиэнэ киһи Күөх лабаа күлүгэр сүгүрүйэрэ. Баал Хабырыыс
Илиэһэй улууһуттан Эн буоллаҕыҥ, Көмүскэс сүрэхтээх Күн айыы улууһуттан Мин буоллаҕым. ТТИГ КХКК

I
1.
кырбаа диэнтэн холб. туһ. Кытыйа кытыйатын кытта кырбаһар, хамыйах хамыйаҕын кытта хабырыһар (өс хоһ.). Көлүйэ күөл уҥуор-маҥаар тураннар ураҕастаах дьон кырбаһа тураллар үһү (тааб.: кыламан). [Уолаттар] Сарылыы-сарылыы Сабырҕатыстылар, Кылана-кылана Кырбастылар. С. Данилов
2. кэпс. Тугу эмэ харса суох, түбэһиэх кырбаа, охсуолаа, сабаа. ☉ Отчаянно бить, колотить по чему-л.; биться о поверхность чего-л.
Дьукаах дьахтара «иирээки уолгар» диэбитин өйдөөтөр эрэ, …… сыгынньаҕын таһырдьа ойон тахсан, абатыгар, күрүө баҕаналарын, тииттэри кытта кырбаһар. Болот Боотур
Соҕурууттан тыаллаах күн буолан, өрүс күүстээх долгуннара таас биэрэги кытта кырбаһаллар. И. Никифоров
3. көсп. Тугу эмэ кытта бүөбэйдэс. ☉ Возиться с чем-л.. Кыыс дьахтар кытыйатын-хамыйаҕын кытта кырбаһар, ойоҕо суох уол үтүлүгүн-бэргэһэтин кытта охсуһар (өс хоһ.)
II
1. аат. Эттэммит эт бөдөҥ куһуога. ☉ Крупный кусок нарубленного мяса
Сыалаах кырбас кырбаныылаах …… Сэтинньи ыйым [үүммүт]. Саха нар. ыр. I
Дьиэлээхтэр кырбаһынан эти өлүүлэнэн быһан сииллэр. С. Никифоров
2. даҕ. суолт., көсп. Сааһынан эбэтэр уҥуоҕунан олус кыра. ☉ Малый по росту или по возрасту, малорослый, малолетний
[Оҕолору] үөрэниэх айылааҕын аны күһүн оскуола интэринээтэ ыллаҕына сатанар ини… — Оттон кыра, кырбас өттүн? С. Федотов
Николай Кривошапкин кырбас кыра бэйэтэ, дуул бухатыыр курдук кыынньан-кыйаханан турбута. «ХС»
◊ Кырбас бараах көр бараах
Хас чоҥоруйбут чөкчөҥө, кыабарыйбыт кырбас бараах …… барыта бу киэҥ дэлэгэй уйгуну тус бэйэтигэр ылыммыт. Амма Аччыгыйа
Ыраах көппөт, адьас дааргы Павлинтан баҕас ордугун Эһэ кырбас бараахтарга Этэр-кэпсиир курдуга. М. Тимофеев. Кырбас эт — сэниэ ыал күөстэнэр этэ (күөскэ төһө кэргэннээҕинэн хас да кырбас эт киирэр). ☉ Кусок рубленого мяса (порция на одного человека). Бэйэлэрэ эмиэ үстүү кырбас эти үөрбэлэригэр үөлэн сииллэр. Саха фольк.

I
1. аат.
1. Ким эмэ өбүгэтэ; ким эмэ төрөөбүт-үөскээбит силиһэмутуга, удьуора, ууһа. ☉ Предок; происхождение, корни
Хайабыт да төрдүгэр суруксут буолбут удьуорбут суоҕа, эн да суруксут буоларыҥ баһа биллибэт. А. Софронов
Моисей Ефимов төрдө Дьааҥы киһитэ. Багдарыын Сүлбэ. Сахалар төрүттэрэ Омоҕой уонна Эллэй соҕурууттан бу Өлүөнэҕэ кэлэн олохсуйбуттара, ол дьон удьуордарыттан улуустар, нэһилиэктэр төрүттэрэ үөскээбиттэрэ диэн сэһэннэр бааллар. ССЛИО
2. Туох эмэ үөскүүрүгэр олох, тирэх буолар туох эмэ; туох эмэ үөскээбит силиһэ-мутуга. ☉ То, что даёт начало чему-л., источник; основа, почва для возникновения чего-л.
Алгыс үөскээбит төрдө былыргы дьон дьарыктарыттан, мифологическай өйдөрүттэн-санааларыттан, итэҕэллэриттэн ситимнээх. Саха фольк. Бэйэбиттэн ордук, ордук киэҥ өйдөөх, ыраас сүрэхтээх буолуохпун баҕарабын. Үүнэриҥ төрдө ол ээ. Амма Аччыгыйа
Прототип — айымньы геройун суруйууга төрүт буолбут киһи. ПНЕ СТ. А. Кулаковскай, А. Софронов, Н. Неустроев айымньылара профессиональнай тыйаатыр үөскүүрүгэр төрүтү, бөҕө олоҕу биэрбиттэрэ. «ХС»
△ Туох эмэ (хол., ханнык эмэ наука уобалаһын) сүрүн, тутаах өттө. ☉ Основа, фундамент, база чего-л. (напр., какой-л. отрасли науки)
Константин үөрэх төрүттэрин баһылыырга туох баар сыратын биэрбитэ, кыһамньытын уурбута. П. Филиппов
Ханнык баҕарар улахан, киэҥ далааһыннаах үлэни сатаан тэрийиэххэ, былаанныахха, научнай төрүккэ олоҕурбут сөптөөх методологическай базаны булуохха наада. ПДИ КК
3. Туох эмэ саҕаланар сирэ, миэстэтэ. ☉ Место, где берёт начало что-л., исток
Үрүйэ төрдө ыраас кырдал эбит. Амма Аччыгыйа
Аттаахтар, сатыылар бары туох да бэрээдэгэ суох булкуһан, күөл мууһун устун, сапка тиһиллибит оҕуруо курдук субуруһан, өлүү-алдьархай күүппүт аппатын төрдүгэр тиийэн кэллилэр. Эрилик Эристиин
4. Туох эмэ саҕаланар алын өттө (хол., киһи-сүөһү этин-сиинин чааһа, үүнээйи, туттар сэп, оҥоһук киэнэ). ☉ Основание, нижняя часть чего-л. (напр., части тела человека, животного, растения, инструмента, изделия)
[Бухатыыр] сөмүйэтин төрдүгэр диэри алтан ыаҕаска батары биэрдэ: сөмүйэтэ төрдүнэн түһэн хаалла. ПЭК ОНЛЯ III
Сэргэ төрдүттэн, дьиэҕэ диэри күөх оту тэлгэтэн кийиити сиэтэн киллэрбиттэр. Саха фольк. Буолак саҕатыгар үүммүт икки үрүҥ сибэккиттэн биирдэстэрин төбөтө быстан, төрдүгэр түһэн сытар. Суорун Омоллоон
Бэрт уһуннук астаһан баһымньытын угун төрдүн туурда. М. Доҕордуурап
5. көсп. Туох эмэ төрүөтэ, биричиинэтэ. ☉ Основание, причина чего-л.
Олох сатамматын төрдө диэн — киһи киһиэхэ мэһэйдэһэриттэн буолар эбит быһыылаах. А. Софронов
Норуот олоҕун үчүгэйдик билии — суруйааччы үлэтэ, ситиһиилэнэрин төрүтэ. Софр. Данилов. Иирсээн баар эбит Эстэрбыстар төрдө; Өһүөннэһии баар эбит Өлөр-сүтэр Өһүллүбэт төрүтэ; Ньоҕойдоһуу баар эбит Ньохчойуохха диэри Ночоотуруу төрүөтэ!… Р. Баҕатаайыскай
6. мат. Ханнык эмэ истиэпэҥҥэ таһаарыыга атын чыыһыланы биэрэр кэриҥ. ☉ Величина, которая при возведении её в ту или иную степень даёт новое число, корень. Кыбадырааттаах тэҥнэбил төрүтэ. Элбэх-чилиэн төрүтэ
2. даҕ. суолт.
1. Үтүө дьонноох, үчүгэй силистээх-мутуктаах, удьуор. ☉ Со знатными предками в роду, унаследовавший знатные корни, потомственный, родовитый
Хайа, эн кэм дойдулаах, дьонноох төрүт киһи буоллаҕыҥ дии, оттон мин эрэйдээх ийэ-аҕа диэни билбэтэҕим, киһини билиэхпиттэн ыал устун сылдьан иитиллибитим. Күндэ
Кини [Алексей Лукич] төрүт көлүөнэ нуучча, Угрень киһитэ этэ. Г. Николаева (тылб.)
2. Урут-уруккуттан баар, урукку, төрүкү. ☉ Существующий с самого начала, традиционный, исконный
Эмээхситтэрбит эрэйдээхтэр! Төрөөбүт төрүт норуоппут үйэлэргэ үөдүппүт эйэҕэһин, ыалдьытымсаҕын туоһулара, урукку олох уларыйбатах үтүө лоскуйдара! Далан
Саха киһи, төрүт үгэһинэн, Ыҥырбыта буолуо ыалдьытын, Бэйэтэ, инники түҥ-таҥ түһэн, Аспыта буолуо ураһатын. И. Эртюков. Саха төрүт тылларыгар аҕыйах тыл икки бүтэй дорҕоон сэргэстэһиитинэн бүтэр, холобур, бэрт, түөрт, кыырт, о. д. а. ПНЕ СТ
3. Туохха эмэ сүрүн, тутаах буолар. ☉ Касающийся самых основ, корней чего-л., основной, самый главный
Кулаак төрүт санаата чааһынай бас билии сүппэтигэр баҕарыы, мөккүһүү буолар. Суорун Омоллоон
Ыраахтааҕы былааһын тутулун төрүт акылааттарын, баһылыктыыр кылаастар олохторун Л.Н. Толстой «Тиллии» диэн арамааныгар сытыытык кириитикэлээбитэ. Софр. Данилов
♦ Куһаҕан киһи кулгааҕа кутуругун төрдүгэр көр кулгаах. Ити киһини мөҕөн-этэн да диэн, куһаҕан киһи кулгааҕа кутуругун төрдүгэр буоллаҕа. Төрдө өтөр, төбүрэҕэ күөрэйэр — ханнык эмэ түгэҥҥэ ким эмэ соччото суох удьуора, куһаҕан кэмэлдьилээх төрүттэрин утумнаабыта биллэн-көстөн кэлэр. ☉ Даёт о себе знать чьё-л. неблагородное происхождение (в какой-л. ситуации)
Төрдө өтөр, төбүрэҕэ күөрэйэр буоллаҕа дии. Биир ынахтаах Ырыыһай уолуттан итинтэн атын тахсыа дуо? «ХС»
Төрдүгүттэн туттар көр туттар. Ойуун төрдүттэн туттарбыт
Төрөөбөтөх ойуун таҥарата түспүт, сүдү ойуун үчүгэйдик уһуйдаҕына, улуу ойуун буолар киһи үөскээбит диэн сорох ойууннар төлкөлөөбүттэр. Болот Боотур
Биир аймах эбэтэр биир түөлбэ ыалтан элбэх сэттэ, аҕыс, тоҕус киһи иирэн ыарыйдахтарына былыргы саха Тоҕус Уйгуур кыргыттарын төрдүттэн туттаран иирэн ыалдьаллар диэн ааттыыра үһү. ССЛИО
Төрдүгэр тиэрт (тиий) — төрдүгэр-төбөтүгэр тиэрт (тиий) диэн курдук (көр тиэрт). Уулаах туох да быһаарыыта суох мэктиэ тылын биэрдэ уонна ол мэктиэ тылын төрдүгэр тиийэ ырытыһар суох буолла. Эрилик Эристиин
Төрдүн түөс көр түөс I. Ити да төрдүн түөһэн көрдөххө, биһигиттэн ситимнээх дьыала буолуо эбээт. Амма Аччыгыйа
[Бэрт Хара уонна Бөтүҥнэр] дөксө онтон кэнники билсэн, кэпсэтэн төрүттэрин түөспүттэрэ, уруулуу буолан таҕыстылар. Эрилик Эристиин
Төрдүттэн түөр көр түөр. Судаарыстыбаннай уонна административнай өттүнэн биһиги уопсастыбаны утары быһыыны төрдүттэн түөрэргэ кытаанах дьаһаллары ылаттаабыппыт уонна ылаттыы туруохпут. Л. Брежнев (тылб.)
Төрүт киһи (ыал) төрүөҕэ, ытык киһи (ыал) ыччата (ыамата) көр төрүөх. Эттэрэппэтэр Эн даҕаны Ытык ыал Ыамата буоллаҕыҥ, Төрүт ыал төрүөҕэ буоллаҕыҥ. П. Ойуунускай
◊ Олох төрдө — ким, туох эмэ олоҕун сүрүннүүр туох эмэ. ☉ Основа чьей-л. жизни. Оттон билигин буолаары буолан, сир үллэһигин туһунан, тыа сиригэр үйэ-саас тухары үөдүйэн үөскээбит олох төрдүн уларытан тутар революционнай үлэ туһунан дакылаат оҥорон эрдэҕим… А. Бэрияк
Бурдук барахсан — киһи олоҕун төрдө, уйгу-быйаҥ акылаата, киһи аймах сайдыытын кэрэһитэ буолаахтаатаҕа дии. П. Егоров. Оһох төрдө — саха балаҕанын ортотугар турар көмүлүөк оһох кэлин хараҥа өттө. ☉ Тёмная, задняя сторона якутского камелька, стоящего в центре юрты
Оҕо маһын сүкпүтүнэн дьиэҕэ киирэн оһох төрдүгэр быраҕар. Күндэ
Кыра оҕолор орон улаҕатыгар, оһох төрдүгэр түһүтэлээтилэр. Амма Аччыгыйа
Тохсунньу чугаһыгар «күн кутуйах хаамыыта уһуур». «Ороһооспоҕо оһох төрдө сырдыыр» диэн буолар. КНЗ ОО
Өлүү чөркөчүөк төрдө көр өлүү I. Хараҕым кырыытынан өлүү чөркөчүөк төрдүнэн өҥөйөн көрдүм. П. Ойуунускай
Өрүс төрдө көр өрүс. Ол өрүс адьас муораҕа түһэр төрдүгэр, үрэх уҥуор-маҥаар өттүгэр, биэстии-алталыы ыал чөмчөх буола-буола олороллор эбит. А. Софронов. Суол төрдө — 1) икки эбэтэр хас эмэ суол быһа охсуһар, арахсар сирдэрэ. ☉ Место пересечения дорог, перекрёсток, распутье
Ол эрээри сэрэххэ-ханныкка үрүҥнэр куорат сүрүн сирдэрин бөҕөргөтүнэн, суол төрдүлэригэр тоһуурдарын туруортаан олорбуттара. П. Филиппов; 2) ханна эмэ барар, ханнык эмэ туһаайыылаах, хайысхалаах суол саҕаланар сирэ. ☉ Место, где начинается дорога, ведущая куда-л. Уолаттар Нуотара суолун төрдүттэн, дэриэбинэ арҕаа кытыытынан төттөрү бараллар. Н. Якутскай
Уулаах …… Дьаҕалыыр суол төрдүн диэки ньолох гынан көрөн кэбистэ. Эрилик Эристиин; 3) көсп. киһи олоҕор ханнык эмэ кэрдиис кэм саҕаланыыта. ☉ Начало какого-л. этапа, периода в чьей-л. жизни
Киһини дьахтар айыыга, куһаҕан суол төрдүгэр тэбэр. Н. Неустроев
Онон олох суолун төрдүгэр таһааран биэрбит, күндүтүк саныыр дьоннорбун, учууталларбын хайдах умнуомуй! ВВ ТТ
Төрүт дьон көр дьон. Хайа, биһиги даҕаны мааны, үтүө, төрүт дьон буоллахпыт, төһө да кырыйдарбыт. Н. Неустроев. Төрүт олохтоох — ханна эмэ урут-уруккуттан олорор киһи. ☉ Коренной житель, старожил, абориген
Европеецтар кэлиэхтэригэр диэри төрүт олохтоохтор сири оҥоруунан да, сүөһүнү иитиинэн да дьарыктаммат этилэр. КВА МГ
Төрүт өбүгэ көр өбүгэ. Кыталыктааҕы баһылаан олорбут Байбааскы кинээс төрүт өбүгэлэрин ууһаабатах, дириҥ эргитиилээх, өйдөөх киһи этэ. А. Софронов
Төрүт өбүгэ саҕаттан саха киһитэ өлбүтүн да кэннэ өтөҕүн үүтүттэн күөх буруо унаарыан баҕарара. А. Сыромятникова. Төрүт сокуон — судаарыстыба сүрүн сокуона. ☉ Основной закон государства, конституция
Биһиги саҥа Төрүт сокуоммут киһи олоҕун саамай төрдүн таарыйар гражданнар бырааптарын, көҥүллэрин лаппа кэҥэттэ. ФММ ДьКС. Сиэссийэ үлэтин ахсыс күнэ бүтүннүүтэ Саха өрөспүүбүлүкэтин Төрүт Сокуонун — Конституциятын бырайыагын дьүүллэһиигэ ананна. «Саха с.». Төрүттээтэр төрүт — туох эмэ саамай сүрүнэ, тирэҕэ. ☉ Основа основ чего-л.
Туохха барытыгар төрүттээтэр төрүтүнэн үлэ буолар диэн ааҕыллар. «Кыым». Төрүтү таһаар мат. — анал бэлиэ анныгар баар чыыһыла ханнык чыыһылаҕа истиэпэннэммитин, кини кэриҥин быһаар, бул. ☉ Извлекать корень
Төрүтү сөпкө таһаарбыппытын истиэпэҥҥэ үрдэтэн бэрэбиэркэлиэхпитин сөп. <Үс күлэр> Ньүкэн <Үөдэн> түгэҕэ (төрдүгэр) көр ньүкэн. Илин эҥээргэ Дуолан хара диэн Ньүкэн Үөдэн түгэҕиттэн да күөрэйбитэ, Халлаантан да түспүтэ биллибэт Туйгун Боотураат баар буолла. И. Гоголев
ср. др.-тюрк. төз ‘корень, основа, сущность’, ср. кирг. төрө ‘господин (эпитет властительного богатыря)’
II
сыһ. Букатын, адьас, ончу. ☉ Вовсе, совсем, совершенно
Барбаппын диэтим да — биир тыл: төрүт, киһи курдук эрдэхпинэ, барыам суоҕа. Н. Неустроев
Бэйэҥ ураты куолаһа суох, атын дьону үтүктэн саҥарар буоллаххына, айар үлэҕэ төрүт дураһыйбатыҥ ордук. Софр. Данилов
Хамначчыт дьахтар, төрүт да аанньа аһаабат эрэйдээх, сирэйэ кубарыйан хаалтын, күлүүһү аһыытыгар тарбахтара титирэстээн, мөхсөн ылбыттарын Болот көрөн ааспыта. Н. Заболоцкай