прил. бытаан, уһаарба; он очень медлительный человек кини олус бытаан киһи.

сыһ. Аһара бытааннык, сыылбатык (хол., тугу эмэ гын). ☉ Очень медленно, неторопливо, долго (делать что-л.). Уһаарбатык үлэлиир

нареч. медленно, неторопливо; уһаарбатык үлэлиир он работает медленно.

1. кигис диэнтэн хай. аата. Биһиги ханнык баҕарар хоноһо туох дьикти сэһэннээҕин истэн тэйэр үгэстээхпит. Онон бу да сырыыга Уһаарба Уйбааны кэпсэтэргэ киксии улахан. И. Федосеев
   Биһиги, киксиибит быһыытынан, таһы малыйбыт курдук, суол ааныттан ыла суланан киириэхтээхпит. «ХС»
2. Кими-тугу эмэ утары тэриллибит куомуннаһыы. ☉ Заговор против кого-чего-л.
   Кистэлэҥ сүбэнэн Кэмэ суох элбэх Киксиилэр тэриллибиттэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Мэркииттэр өрө туруулара, Найманнар арыыччаттан тохтотуллубут киксиилэрэ …… барыта биири этэр. Н. Лугинов

сыһ.
1. Көнтөрүктүк, олус сыылбатык. ☉ Неуклюже, неповоротливо, очень медленно
Кини бииргэ үөрэммит доҕордоох …… улахан уҥуохтаах, өҕүллэҥнээн, хайдах эрэ көһүүннүк туттан хаамар. А. Сыромятникова
Күөх туман кэтэҕэр Көһүүннүк өҕүллэр Хараарар хайа арҕаһа Халлааҥҥа харбаһар. Эрчимэн
Грифтэр — бөдөҥ-садаҥ, сиргэ көнтөрүктүк хамсанар, көһүүннүк хаамар көтөрдөр. ББЕ З
2. көсп. Бытааннык, нэстик, уһаарбатык (хол., дьыаланы быһаарар, үлэҕэ, дьыалаҕа сыһыаннаһар). ☉ Очень медленно, безынициативно, косно (напр., решать дела)
Уларыйыы процеһа сорох дьоҥҥо бэрт көһүүннүк, охсуһуу-айдаан түмүгэр барар. ПБН ОПТ
3. көсп. Тоҥуйдук, тымныытык, абааһы көрбүттүү, ахсарбатахтыы. ☉ Холодно, неодобрительно, недоброжелательно
Тэрэнтэй оҕонньор бүгүн эмиэ улахан кулуба ыҥыртарыытыгар киирэн таҕыста. Боһомо [кулуба] бэрт көһүүннүк көрүстэ. Болот Боотур. Тимошиҥҥа сорох табаарыстара көһүүннүк сыһыаннаһаллар. А. Федоров

дьүһ. туохт., кэпс.
1. Туохха эмэ ыйана сылдьан икки өттүгэр эйэҥнээ, эйэҥнээн хамсаа. ☉ Повиснув на чём-л. свободно, двигаться, качаться из стороны в сторону, болтаться на чём-л.
Сэтэлээх билэр бэстилиэтэ — Мэлийээнэп куругар сарыы хааҕа тэйбэҥниир буолара. Е. Неймохов
[Аһыыр сиргэ] атаҕыҥ сиргэ тиийбэккэ тэйбэҥнии олорор буолара. А. Сыромятникова
Таба моонньугар муоҕунан бүөлүү анньыллыбыт чуораанчык тэйбэҥниир. СЮ ЫБ
2. Тугу эмэ бытааннык, уһаарбатык гынан, оҥорон, элбэхтэ төттөрү-таары сырыт, хаамп. ☉ Мешкая, без конца ходить взад-вперёд, туда-сюда
Томмот бэргэһэтин, үтүлүгүн тиэрбитэ, тэбээбитэ, куурда ыйаталаабыта буолан, оһох таһыгар балай эмэ тэйбэҥнээтэ. Софр. Данилов
«Хоноһобут хаска бүтэн кэлэрэ буолла?» — эмээхсин тугу эрэ астаары, оһоҕун аттыгар тэйбэҥнии сылдьан ыйытта. Е. Неймохов
Ыал ийэтэ күнү-күннээн кирдээх, сороҕор өссө алдьаммыт халаатынан баттаҕын тарааммакка, бүгүдьүүлээх тэйбэҥнээн тахсар буоллаҕына, оҕолоро ыраастык, дьып-дьап курдук туттан, таҥнан сылдьалларын кыайан ситиһиэ суоҕа. ФВН ТС

сыһ.
1. Саба түһэр гына, тугу эмэ сабар гына. ☉ Так, чтобы нависало над чем-л. (надевать, натягивать)
Бу сонунан сабыччы кэбис. ПЭК СЯЯ
Сабыччы кэт. ПЭК СЯЯ
Уһаарба Уйбаан бэргэһэтин сабыччы түһэрэн, умса нөрүйэн миин иһэн сыпсырыйа олороро. И. Федосеев
Каракуль кубааҥкатын хааһыгар диэри сабыччы кэтэн кэбиспит. М. Шолохов (тылб.)
△ Хаастаргын, халтаһаларгын аллара саба түһэрэн. ☉ Нахмурив брови, с набрякшими веками
Сабыччы түспүт халтаһалаах, ыйаастыгас кыараҕас харахтаах, суптугур сэҥийэлээх сирэйэ ньолооруҥнаата. И. Никифоров
Николай хааһын сабыччы туттан, биир сиргэ турда. А. Сыромятникова
Кокоринов халтаһаларын сабыччы түһэрэн, иннин диэки сып-сытыытык көрөр. А. Фёдоров
Көп хаастарын сабыччы тутунна. П. Филиппов
2. Хараххын кыаратан, симиличчи, быһыччы (көр, одуулаа). ☉ Щурясь, прикрыв веками глаза (смотреть)
Түннүгүнэн тыган турар күн уотуттан хараҕа саатан, сабыччы көрөн олордо. Амма Аччыгыйа
Уһун кыламаннарын аннынан үчүгэй баҕайытык сабыччы көрүтэлиир. Георг. Васильев
Хараҕын сабыччы көрүтэлии-көрүтэлии саҥаран хобдьоордо. В. Протодьяконов
♦ Сабыччы тутун — кыыһырбыт, уордайбыт көрүҥнэн. ☉ Нахмуриться, насупиться, помрачнеть
Туоҕа Баатыр уордаахтык сабыччы туттубута, тугу эрэ суостааҕы этээри өгдөҥнөөбүтэ. Далан
Миитэрэй кэнникинэн саҥатаиҥэтэ аҕыйаан, сабыччы туттан сылдьар идэлэннэ. Н. Түгүнүүрэп
Сабыччы туттан хостон-хоско төттөрү-таары хаамыталыы-хаамыталыы, тугу да аһаабакка сырытта. А. Чехов (тылб.)

I
туохт.
1. Тимири, көмүһү (атын да металы) ууллар. ☉ Плавить, выплавлять металл из руды (напр., железо, золото)
Аны кэлэн мин кыһам кытыастыа, мин кыстыгым көмүһү-алтаны уһаарыа, уулларыа дуо? Суорун Омоллоон
Уйбаан уус: «Уһааран, уулларан уус ахан буоллаҕым», — диэн субусубу ыллаан куйаарар. М. Доҕордуурап
Манна тимир уустара болгуолары уһаарар оһохторо бааллара. МАП ЧУу
2. Ууллубут тимири (атын да металы) хатаран таһаар (собуоту этэргэ); тимири хатар, хатаран тугу эмэ оҥор (тимир ууһун этэргэ). ☉ Закаливать металл (напр., на заводе); изготовлять что-л. путём закаливания (о кузнеце)
Кэтит биилээх, чараас иэдэстээх чэпчэки баһымньылары уһааран, кыстыгын тыаһа лыҥкыныы ыллаата. М. Доҕордуурап
Уһааран оҥоруох тустааххын Дьикти тимиртэн иччилээх тыллааҥҥын Хомуһуннаах хомуһу хоҥкунас тыастааҥҥын. «ХС»
Соҕурууҥҥу собуоттар хайыы-үйэ чугууну тымныылыы үрдэрэн уһаарбыттара, таҥастаабыттара. «Кыым»
3. көсп. Тугу эмэ буһаран-хатаран, оҥорон таһаар. ☉ Строить, создавать что-л. упорным трудом, ковать (напр., счастье)
Баҕарабын мин бары дьоҥҥо Саргы эҥээрдээх саҥа дьылы, Уус тыл уйадытар баай абын Уһаарар поэт чулуута төрүөн. И. Эртюков
Саҥа олох сайдарүүнэр Кылаассабай охсуһуутун Кыһатыгар уһаарбытыҥ. Күннүк Уурастыырап
Олоҕу кини бэйэтэ оҥорон, уһааран, инники кэккэҕэ испитэ. Э. Соколов
◊ Тимир (тимири) уһаар көр тимир II
Апполинарий аҕата тимир уһаарар собуокка литейщик этэ, ийэтэ дьиэтигэр олороро. П. Филиппов
Былыр саха уустара тимири хайдах уһааралларын туһунан М.Я. Струминскай …… сиһилии суруйбута. СНЕ ӨОДь
Археолог А. П. Окладников тимир уһаарар оһохтор ордон хаалбыт тобохторун булаттаабыта. ДНА СХБКК
II
туохт. Сүүрүк устун уһуннаран атын сиргэ ыыт, илт (хол. маһы). ☉ Сплавлять по воде (напр., древесину)
Сайын өрүс баһыттан тутуу маһын уһаардахпытына, бэйэбэр биир кыра дьиэ маһын аҕалыныам, туспа ыал буолуом диир. Болот Боотур
Биһиги Дьокуускайга болуот уһааран иһэр дьону кытта олорсон, өрүһүнэн айаннаан киирбиппит. «ЭК»
Уста сылдьар носуоһу сүүрүк эбэтэр тыал уһаарбатын наадатыгар дьаакырданыахтаах. БАА ОКН