разг. 1) пугливый, дикий, не ручной; уһуу соноҕос молодая пугливая лошадь; уһуу көтөр пугливая птица; 2) резвый, подвижный, быстрый; шустрый; уһуу ат резвый конь; уһуу оҕо резвый ребёнок; шустрый ребёнок.

1) удлиняться, становиться длиннее; уолбут уҥуоҕунан уһаабыт наш сын вытянулся, стал выше ростом; 2) удлиняться, становиться продолжительнее; затягиваться; күн уһаата дни удлинились; уоппускабыт уһаата отпуск у нас увеличился; мунньах уһаата собрание затянулось.

1. даҕ.
2. Олус тэһии, үргүүк, сыһыйа илик. ☉ Пугливый, ещё не ручной
   Тыалга үрдэрэн куһугурайан испит уһуу көтөрдөр, биһигини көрөннөр икки аҥыы хайыннылар. С. Федотов
   Биирдиилээн үүрүүгэ уһуу үөрдээх сылгыны төһө эмэлээх киэҥ сиринэн эргитэн, сылгыны илиһиннэрэн, аттыын-бэйэлиин илистэн аҕалыаҥ турдаҕа дии. ОМГ ЭСС
   Уһуу таба туттаран үүрдэрбэт, киһи салайыытын хоту сылдьыбат үөр атыыра үүрүүгэ элбэх сыраҕын ылар. ААИ ОБСЫҮ
3. Сытыы-хотуу, кэлигэс-барыгас (киһини этэргэ). ☉ Резвый, подвижный, быстрый, шустрый (о ком-л.)
   Төһө да биһиги улахан уһуу аатырбыппыт иһин, аһара дьаһаммаппыт, туора туттубаппыт. Сэһэн Дьэрэмэй
   Уһуу дьахтар эр дьонтон хаалсыбат: кыһынын сүөсүһүт бастыҥа, сайынын окко иннин кимиэхэ да биэрбэт. «ХС»
   △ Күүстээх (хол., тыал), дьулусхан, дохсун (хол., долгун). ☉ Сильный (напр., ветер), могучий (напр., вал)
   Таастаах кумах кытыытынан, уһуу бааллар, дьалкыллыҥ. Күннүк Уурастыырап
   Чээлэй күөх сайын барахсан соҕотохсуйбуту да сэргэхситэр, дьэгдьитэр, туоххаһыйбыты да татым санааттан тумуннарар ураты уһуу тыыннаах эбит. С. Маисов
   Уһуу тыал уурайда, Уу чуумпу налыйда. Көлүччэ күөлбэр Күөнэхтэр сэмсииллэр. М. Хара
4. көсп. Ураты күүстээх, баламат, тэһии (хол., санаа). ☉ Смелый, дерзкий (напр., о мысли)
   Онтон саҕаламмыта буолуо, баҕар, Олохпор баар араас уһуу баҕам: Үрдүккэ талаһарым, үчүгэйгэ сыстыһарым. Болот Боотур
   Арктиканы баһылаары аан дойду өркөн өйдөөхтөрө, хорсун санаалаахтара, уһуу сүрэхтээхтэрэ хас да үйэ устата эспэдииссийэ бөҕөнү тэрийбиттэрэ. И. Федосеев
   Хаппытыан итии уйатыттан хамсыа суох этэ, ону баара, уһуу сүрэхтээх буолан, ыраах барбыта. А. Сыромятникова
5. аат суолт. Атыттары быдан баһыйар, чулуу ким, туох эмэ. ☉ Кто-л., превосходящий других в смелости, храбрости
   Эйигин көрөөт, Кынаттаах көтөр Уһуутун куота, Үөһэнэн уста Мин санаам көттө. П. Тобуруокап
   Кулааһайы булчут уһуута эрэ бултуур. В. Миронов
   ср. др.-тюрк. усыч ‘ловкий, опытный, искусный’

I
туохт.
1. Устаҕынан улаатан ис. ☉ Становиться длиннее, вытягиваться, растягиваться в длину
Саҥа уһаан эрэр күөх от, оҕус тыынарын абааһы көрөн аһарар курдук, үрэл-үрэл гынан биэрэр. Күннүк Уурастыырап
Сыарҕа суола быыстала суох сыыйыллан, уһаан истэ. М. Доҕордуурап
Онно күөх да күөх иирэлэр Уһуу, нуоҕайа үүнэллэр. Итиэннэ ырыа чыычаахтар Эргиччи өрүү элбэхтэр. И. Эртюков
2. Уһуннук, өр кэмҥэ буол, бар (хол., кэми этэргэ). ☉ Длиться, затягиваться (напр., о времени)
Никиитэ туһугар үс ый үс сыл курдук уһаан, хаһан да буолбатах салгымтыалаах сайын ааспыта. Н. Лугинов
Кэпсэтии улам кэҥээн, уһаан, субу сибилигин тирээн турар боппуруоска хабааннаах буолан истэ. В. Протодьяконов
Өймөкөөҥҥө кыһын уһуура биллэр сир, ол да буоллар, быйыл манна саас олус хойутаата. Н. Заболоцкай
3. Ханна эмэ уһуннук сырыт, өр буол, тардылын. ☉ Находиться, оставаться где-л. дольше, чем нужно, задерживаться
Ньукуу атыыһыт уонна Бэдэр Харах кинилэр үүтээннэригэр уһаабыттара. И. Гоголев
Суоппуйа уһаабат, сотору кэлэр уонна кырбас-кырбас буспут уҥуохтаах ынах этэ аҕалбытыттан бэрсэр. С. Маисов
Сайын мин туох эрэ наадаҕа кэлэн, Дьокуускайга уһаабытым. Венера
4. көсп., кэпс. Өссө да уһуннук олор. ☉ Прожить дольше, чем кто-л. Арай, кыыһа кэлэригэр тиийбит буоллун! Төһө эрэ үөрэр, дьоллонор этэ, баҕар, биир эмэ сыл уһуо эбитэ буолуо. М. Попов
Оҕонньор эрэйдээх, оронугар сытыарбыттарын кэннэ уһаабатаҕа. С. Маисов. Оо, оҕонньор эрэйдээх бииргэ кырдьыбыт доҕоруттан хаалан уһаабатах. НТП ТББ
5. тыл үөр. Биир дорҕоонунан эбиллэн биэрэн, уһуннук иһилин (аһаҕас дорҕоону этэргэ). ☉ Удлиняться (о гласном звуке)
Аһаҕас дорҕоон уһаатаҕына уонна дьуптуонунан солбуйдахха, олох атын тыллар тахсаллар. КИИ СТ-2
Аһаҕас дорҕоон уһаатаҕына, тыл суолтата уларыйар эбит диэн түмүккэ кэлэллэр. КИИ МКТТҮө
♦ Буруота уһаабыт — уһуннук олор, уһун үйэлэн. ☉ Жить долго, отличаться долголетием
Кытаат, биэбэкэм, бука диэн кыһан, сатаатар оҕолорум буруолара уһаатын. М. Доҕордуурап
Илиитэ уһаабыт көр илии. «Баҕар, илиим уһаатаҕына, соҕотохто кур түү курдук анньан кэбистэхпинэ — ыт курдук өлөн хааллаҕына, туһам туох буолуой?» — дии санаата. Ньургун Боотур
Эн холбос, биһигинэ суох ыттыы өлүөҥ, бассабыыктар илиилэрэ уһаан турар. И. Никифоров
Кэннэ уһаабыт (ырааппыт), иннэ кылгаабыт (чугаһаабыт) — иннэ чугаһаан (кылгаан), кэннэ ыраатан (уһаан) <иһэр> диэн курдук (көр илин I). Кэннибит уһаан, иннибит кылгаан, Кырдьан бардыбыт диэмиэххэ. Баал Хабырыыс. Соно уһаабыт кэпс. — тиийинэр-түгэнэр буолбут, байылыаттык олорор, кыаҕырбыт. ☉ Жить в достатке, быть обеспеченным, разбогатеть
Суох, син биир үрүҥ күн үтүөтүн көрө иликпин, син биир сонум уһаабат, оһоҕоһум сонообот. Суорун Омоллоон. Тыына уһаата көр тыын II. Киһилэрэ онтон ыла тыына уһаан, үтүөрэн киирэн барбыт
◊ Күн уһаата (уһуур) көр күн
Ити аата, дьэ, күн уһаан, саас чугаһаан истэҕэ. Н. Лугинов
Саас күн ылаарыччы уһаан, дьиэ иһэ дьэҥкэрэ сырдаан, киһи көхсө-быара дьэгдьийиэх курдук буолан турар. Эрилик Эристиин
Сааһыары күн уһаан, халлаан дьэҥкэрбититтэн Амма хайалара туналыһан көстөллөр. М. Доҕордуурап
ср. др.-тюрк., тюрк. уза ‘тянуться’
II
уһаа айах көр айах II
Лочугурас ойуулаах Уһаа айаҕы Уустуктаан субуруттулар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Уһаа айах — маһын сааһа туруору гына хаһан оҥоһуллубут кымыс иһитэ. СНЕ ӨОДь
Уохтаах кымыһы Ойуулаах удьаанан Уһаа айах аайы куттулар. ГНА ТС

туохт. Уһуу-уһуу кылгаан көһүн. ☉ Быть, казаться то длинным, то коротким, вытягиваться-укорачиваться
Бэл, күлүгүм хааман истэхпинэ, Остуоруйа аптааҕыныы уһууркылгыыр. И. Гоголев
Хаас моонньо, тумса, кыната уу долгунугар уһаан-кылгаан ибигирии хамсаата. Н. Заболоцкай

туохт.
1. Улам уһаан, кэтирээн, кэҥээн бар. ☉ Постепенно удлиняться, становиться шире
Сэттэ уон үрэх сиэлэн-хааман дьигиһийэн киирэн уһаан-кэҥээн, сир ийэ буолан сириэдийбит эбит. Ньургун Боотур
Кэрэ кэлим түһүлгэбит Уһаан-кэҥээн истин, Налыы, дабаан аайыттан Нарын, наскыл налыйдын! С. Зверев
Туруйалаах хочото, онон-манан бүгүйэх буолабуола, уһаан-кэҥээн бара турар. В. Протодьяконов
2. көсп. Туохха эмэ тардыллан, өр буол, сырыт; уһуннук буол. ☉ Задерживаться (о ком-л.); затягиваться (о чём-л.)
Дууһа баһынан төлөнөр нолуогу түһэрбиттэрин этэн мөккүстүлэр, онон кэпсэтии уһаан-кэҥээн барар чинчилэннэ. Болот Боотур
Биһиги Сенябыт ыксаатаҕына өссө бытаарар, ыгылыйдаҕына, дьэ, наҕылыгар түспүттүү, уһаан-кэҥээн хаалар дьиибэ кыдьыктаах. Н. Лугинов
Бу дьыаланы эрдэ, уһуу-кэҥии илигинэ, ирдэһиэххэ наада. «Кыым»

туохт.
1. Уламулам уһаан, тэнийэ тарҕан. ☉ Тянуться вдаль и вширь
Кини иннигэр Лоҥкууда үрэх, сырҕан эһэ арҕаһын түүтүн курдук, хара ыарҕанан бүрүллэн уһаан-тэнийэн сытта. М. Доҕордуурап
2. көсп. Тугу эмэ оҥоруохтаах кэмҥин аһара бар, олус уһуннук оҥор. ☉ Делать что-л. очень долго, затягивать
Эрдэттэн сатаан былааннаммат араатар буоламмын, мин уһаан-тэнийэн, итийэн-кутуйан бардаҕым буолуо. Амма Аччыгыйа
Григорий Иванович кэпсээнэ уһаан-тэнийэн истэ. П. Филиппов
Ыалдьыт сэһэнин-сэппэнин саҕалыахча-саҕалаабакка олус уһаан-тэнийэн бараары гыммытыгар, дьиэлээх киһи тулуйбатах-тэһийбэтэх. С. Маисов