даҕ. Бөлтөйө сылдьар улахан, улахан бөлтөйбүт дьүһүннээх. ☉ Большой и сильно выпуклый, выпученный (напр., о глазах)
Дьахтар саҥарбат, табалыы бөлтөркөй хара харахтарынан уһун-уһуннук тула көрүтэлиир. Н. Габышев

тыаһы үт. туохт. Дорҕоонноохтук уһун-уһуннук «луҥ» гынан тыаһаа, оннук саҥата таһаар. ☉ Издавать гулкие протяжные звуки (напр., мычать). Тиэргэҥҥэ сүөһү бөҕө аалыҥнас, атыыр оҕус мөҥүрээн луҥкунуур. М. Д оҕордуурап

сыһ. Дьиктиргээн, соһуйан, муодарҕаан (көр - туох эмэ көһүппэтэххиттэн, өйдөөбөтөххүттэн). ☉ Удивленно, изумленно, недоуменно (смотреть - на что-л. неожиданное, непонятное, странное)
«Эн тоҕо инньэ дии саныыгын?» - Нахов Аласов диэки дьиибэргээбиттии көрөн кэбистэ. Софр. Данилов
«Эн атыҥ ханнаный?» - диэн дьиибэргээбиттии ыйытта. Күннүк Уурастыырап
Ася дьиибэргээбиттии эрин, мин сирэйбин уһун-уһуннук көрүтэлиир. Н. Габышев

аат. Уһун-уһуннук «мөө» диэн саҥа таһаарыы (оҕус туһунан). ☉ Рёв ил и протяж ный г улк ий крик, подобный «му-у» (о быке)
Дьэпсэ [оҕус аата] мөҥүрээһин диэки хайыһа түстэ, хардары лүҥкүнэттэ. Далан
Үрэх диэкиттэн бэрт дириҥ, иҥсэлээх мөҥүрээһин сири түгэҕинэн ньириһийэн иһилиннэ. «ХС»

даҕ.
1. Уһун, уһуннук намылыйан түспүт. ☉ Длинный, свисающий
Ол онно намылхай А ар ы м а х ат ы ҥнар, Киэҥ, холку буолуоххун Кэҥээ! — диир курдуктар. С. Данилов
[ Оҕо биһигин] ыраах ойуурга илдьэн, саамай үчүгэй мас намылхай лабаатыгар ыйаан кэбиһэллэр. А. Сыромятникова
Нэлим сиэллээх, Намылхай кутуруктаах, нанаҕар түөстээх. Саха нар. ыр. II
2. Биир тэҥ, унаархай, холку, нарын (куолас, ырыа туһунан). ☉ Тихий, нежный (о голосе)
Даарыйа эмээхсин намылхай саҥатынан уолун бардам быһыытын намырата соруммата. Амма Ач чыгыйа. Ыалдьыт ах бара түстэ. Сотору намылхай куолаһынан ыйытта. Д. Таас. Намылхай ырыаны намыын тыал арыаллыыр, Сайаҕас санааны Саргылаан кынаттыыр. И. Сосин

туохт.
1. Биир күдьүс быыстала суох тугу эмэ гын, оҥор. ☉ Делать что-л. безостановочно, подряд (напр., стрелять)
Маппый мас күлүгэр туран ытыалаан субуруҥнатта. БН СУ
Уот кыһыл харандааһынан Уһун-уһуннук тардан, Суруксута муҥутаан, Субуруҥнатан кэбистэ. Чэчир-72
Уолаттар ытыалаан субуруҥнаталлар. «ХС»
2. Тохтоло суох үрүт-үрдүгэр саҥар, эт. ☉ Говорить много и быстро, не останавливаясь
«Тоҕо өлбөккүн диибин!» — эмээхсин дьөлө хаһыытаата уонна сидьиҥ, ыыс тыллары этэн субуруҥнатта. Амма Аччыгыйа
Миронов нууччалыы саҥаран субуруҥнатта. М. Доҕордуурап
Саамай кэлэйбитим, сиргэммитим диэн, киһим урут хаһан да истибэтэх маатырам тылларын бүлүмүөт курдук этэн субуруҥнатара буолбута. Г. Борисов

туохт. Уһун-уһуннук, д о р г у т а н «мөө» диэн саҥата таһаар (оҕус эбэ тэр уу оҕуһун, аҥыр туһунан). ☉ Издавать громкий протяжный крик, подобный «му-у», реветь (о быке или вы пи)
Тиэргэҥҥэ сүөһү бөҕө аалыҥнас, атыыр оҕус мөҥүрээн лоҥкунуур, ыхха йан эрэрдии суостаахтык айаатаан ылат тыыр. М. Доҕордуурап
Бу киэһэ Дьэп сэ [оҕус аата] үөрүттэн быстан, сорук таах аханнык туораан, мөҥүрүү-мө ҥүрүү, биһиги оҕуруоппут диэки та ҕыста. Далан
Будьуруус тиэргэҥҥэ атын оҕус баарын билэн, өрө чолос гына түс пү тэ, суоһурҕанан мөҥүрээбитэ. Бо лот Боотур. Хоту күөл хомуһун иһигэр аҥыр үстэ-түөртэ мөҥүрээн лүҥкүнэттэ. «ХС»
♦ Мөккүөр бөҕө мөҥүрээбит — айдаан, улахан саҥа-иҥэ, моргуор бөҕө тахсыбыт. ☉ Разразился большой спор, скандал
Хаалтыстан сылтаан, олус уһун, наһаа илистиилээх мөккүөр бөҕө мөҥүрээбит. Амма Аччыгыйа
Дьокуускай куоракка мөккүөр бөҕө мөҥүрээбит, ол түмүгэр дьон бөҕө буруйдаммыт, үлэтиттэн уһуллубут. П. Аввакумов. Арай биирдэ кыыллар ортолоругар мөккүөр бөҕө мөҥүрээбит. Эвен фольк.
ср. казах. мөҥире ‘мычать’, др.-тюрк. мүҥрэ, тат. мөгрэү ‘мычать, реветь’

даҕ. Аһара уһун, уһунтан уһун. ☉ Длинный-предлинный, длиннющий
Мин эдэр этим, уһуунуһун суһуохтаах, нарыын-нарын этим. Амма Аччыгыйа
Хас эмэ ыйы мэлдьи тымныы туманынан үллүйбүт уһуунуһун кыһын кэнниттэн күн сырдыгын ахтаҕын даҕаны! Н. Лугинов

туохт.
1. Дириҥник тыыныталаан, искиттэн уһун-уһуннук салгынна үрэн таһаарталаа (хол., ыалдьан). ☉ Тяжело вздыхая, делать продолжительный выдох (напр., от боли)
Элбэх киһи үмүөрүһэн тиийбиттэригэр, биэ өрүтэ уһуура-уһуура, төттөрү-таары сиэлэн кынтаһыйда. Күннүк Уурастыырап
[Токоно оҕонньор] Хамсатын хаһан хачыгыратта, Уохтаах табаҕы уурунан, Убаҕас унаар буруону Уһууран таһаарда. С. Васильев
Яков кыайан утуйбата, хата, мөхсөн, уһууран, оронугар эргийбэхтээн киирэн барда. Н. Заболоцкай
2. Буруонан биитэр итиинэн оргуйа олор, сырылаччы үр. ☉ Обдавать паром, жаром
Уот хараҥа халлааны иҥсэлээхтик салаамахтаан, уһуура турда. Софр. Данилов
[Эһэ] бастаан сааны сэрэнэн-сэрэнэн сытырҕалаан көрдө, уотунан-күөһүнэн уһууруо, дэлби ыстанан тыаһыа диэбиттии туттар. Р. Кулаковскай
Бронепоезд субу кэлбит, сурдургуур, бурдургуур, уһуурар. Д. Кустуров
3. Үрэр курдук уһуутуур тыаһы таһаар (хол., тыал). ☉ Поднять гудящий шум (напр., о ветре)
Халыан холорук хаһыыран, Хаҥыл биһикпин хачайдаабыта, Омуннаах буурҕа уһууран, Оттоох уйабын бигээбитэ. С. Васильев
Киэҥ туундараҕа Муустаах байҕал кимиэллээхтик да уһуурар буолар эбит. А. Сыромятникова
Кыыдааннаах тымныынан хаарыйан Бусхаат тыал уһуура да турдун — Ийэлии итиитик айхаллаан Көрсүөҕэ хотугу мин дойдум! П. Ламутскай (тылб.)
◊ <Кутаа уотунан> өрө уһуур — күлүбүрүү умайа-умайа өрө көтөн таҕыс. ☉ Полыхая, взвиться, взметнуться вверх (о пламени)
Маҥнай Везувий үрдүнэн хара буруо халлааҥҥа тиийэ өрө уһууран тахсыбыта. Н. Якутскай
Массыына хара тордох буруонан бургучуйда, онтон эмискэ иһиттэн сүүнэ улахан кыһыл төлөн өрө уһууран таҕыста. И. Никифоров
Аракыаталар тыаһаанууһаан, уот оноҕос буола өрө уһууран, хараҥа халлааҥҥа өрө харбаһан тахсаллара. И. Федосеев
[Кыргыһыы кэмигэр] кутаа уотунан өрө уһууран, дьиэлэр сууллаллара, тыас-уус, буулдьалар быысталы биэрбэккэ чыыбыгырас тыастарыгар киһи арааран өйдүөх буолбатах. А. Бэрияк
ср. тюрк. уч ‘парить’

1. аат.
2. Улахан аймалҕан, араллаан (туохтан эмэ содулланан тахсар). ☉ Волнение, беспорядки (как результат каких-л. громких событий)
   Сэрии ыар дьайаанын ынырыгын билбит, Суоһар муҥҥа бохсуллан, Сору көрбүт куорат турар. Күннүк Уурастыырап
   О, күн айана Унньуктаах уһун, уһун, Ол устар былаһын Дуолан охсуһуу, Хабыр хапсыһыы Ахпат дьайаана. «ХС»
   Хабырыыс хотон тас аанынан үөмэн сыбдыйан киирэн тарбыйах уулуур хоруудата умса уурулла сытарын үрдүгэр олорунан кэбистэ уонна туох дьайаан буоларын иһиллээтэ. «Сахаада»
3. Туох эмэ үлүскэнэ, уххана (хол., суруйар дьарык). ☉ Азартное увлечение, воодушевленное занятие чем-л. (напр., творчеством)
   Эрэллээх эн доҕоруҥ Баҕар охтуо охсуһуу толоонугар, Баҕар умайыа айар дьайааныгар. Таллан Бүрэ
   Суруйар идэ дьайаана миигин Николай Егоровичтыын өссө биирдэ көрсүһүннэрэн турар. М. Тимофеев
   Өрүһүм эппэҥниир балкыыра Дьайҕардар саппахтаах санаабын. Бу манна туох алып дьайаана Баарын мин дьэ таайа сатыыбын. А. Михайлов
4. сыһ. суолт., поэт. Олус, сөҕүмэр, наһаа (быһаарар тылы күүһүрдэн биэрэр). ☉ Очень, слишком, чересчур (обозначает превосходную степень признака предмета)
   Чаллах тииккэ дьааһыйбытынааҕар Дьайаан улахан тыас тыаһаата да, Көстүбэт уолун тыла төрдүнэн Көтүрү ыстанан хаалла. С. Васильев