хабырыта бар — быһытталанан, хайыта бар (хол., тириини этэргэ). ☉ Трескаться, лопаться (напр., о коже)
Хаамарбар атаҕым тириитэ хабырыта баран хаалбыт. Күндэ
Онуоха эбии, уу былахыта ытырарыттан сотото бүтүннүү хабырыта баран бааһыран тахсыбыт. ВМП УСС
Ол эбилик эрэһиинэ (каучук) эргэрэн мырчыстарын, хабырыта барарын бохсор. ЮГ КХЭДьС; хабырыта ыстан — эмискэ сүр улаханнык тыаһаа, түптэ саалын. ☉ Произвести громкий шум, разразиться громом, загрохотать
Сир сиҥниэҕинэн, Халлаан хайдыаҕынан Хабараан тыас Хабырыта ыстанна. П. Ядрихинскай
Саа тыаһа өссө эбиллэн хабырыта ыстанна. А. Сыромятникова

тыаһы үт. туохт. Эмискэ хабырыта баран тыаһаан ыл. ☉ Резко издавать трескучий звук
Саалар тыастара бачыгыр гына түстэ. Амма Аччыгыйа

сатаарый диэн курдук
[Ырыабыт] Сандал маҥан халлааҥҥа Сата буолан сатаардын. П. Ойуунускай
Тыраахтар тыаһаата — Тыа баһа сатаарда. Күннүк Уурастыырап
Хап-хатан тыас хабыллан Хабырытта сатаарда. Р. Баҕатаайыскай

I
туохт.
1. Ононманан бөлтөччү иһэн, үллүтэлээн таҕыс (хол., үөн-көйүүр ытырдаҕына). ☉ Покрываться волдырями (напр., от укусов насекомых)
Артём этэ эмп аһытарын тулуйбат, хабырыттыбыт бааһын сүһүрдэр. Тумарча
Таня атаҕа дыгдаччы иһэн хаалбыта, эт-этэ хабырыттан тахсыбыта. В. Иванов
Хатырыктыйа хабырыттыбыт уоһун ньимийэн, иннин диэки кырыктаахтык көрөн иһэр. «ХС»
△ Хайыта бар; эмтэрий (хол., маһы этэргэ). ☉ Трескаться; скалываться, откалываться (напр., о древесине)
Ити мас мутуга улахана бэрт, аны хабырытта сылдьыа. Н. Лугинов
Быһаҕын биитэ хас да сиринэн эмтэритэ баран хабырыттыбыт. П. Ламутскай (тылб.)
2. Ньалҕаархайа суох, хабырыттаҕас буол (таҥаһы этэргэ). ☉ Иметь узловатую или ребристую поверхность (о материи)
Былааччыйаны бэйэтиттэн хабырыттан тахсыбыт, сибэккиллээх матырыйаалтан тигэллэр. «Кыым»
II
туохт.
1. Сүр күүскэ сааллан улаханнык тыаһаа. ☉ Издавать, производить громкие грохочущие звуки, сильный, звонкий треск
Сир өрүтэ түллэҥниирэ, Халлаан хабырыттан ылара. Күннүк Уурастыырап
Саалар тыастара тыа баһынан хабырытта тарҕанна. В. Яковлев
Сэрии тыаһыттан сир ньиргийэ, халлаан хабырытта олордо. «ХС»
2. кэпс. Өргөйө түс, улаханнык бардьыгынаа; хабырын. ☉ Приходить в ярость; скрежетать зубами (от злости)
Кыыһыра санаан Хабырытта олорбута, Охсуһаары оҥостубута, Сэриилэһээри тэриммитэ. Тоҥ Суорун
Сорохтор ыгыта бардьыгынаан хабырытталлар, сорохтор сатаарыччы саанан хаалаллар. Амма Аччыгыйа
Дьиэлээх өрө хабырыттыбытынан олоро түстэ. «ХС»
3. көсп. Олус күүһүр, сытыырхай (тымныыны этэргэ). ☉ Усиливаться, лютовать, ожесточаться (о морозе)
Хабырыттар хатан тымныынан хам ылан чысхааннаах кыһын обургу торолуйда. М. Доҕордуурап
Сарсыардааҥҥы, киэһээҥҥи хатан дьыбардар киһини чаҕыта хабырытталлар. П. Аввакумов
Тоһуттар курдук тулабар кыһын, Ахсынньы хабырыттан тымныытын! «Чолбон»

тыаһы үт. туохт. Дөрүн-дөрүн улаханнык, хабырыта баран тыаһаа. ☉ Изредка издавать резкий, трескучий, хлопающий звук
Ыраах саалар тыастара бачыргыыра иһиллэр. Эрилик Эристиин
Сүтэ-сүтэ, үс төгүл Сүгэ тыаһа бачыргыыр. Күннүк Уурастыырап

сыһ. Улаатан, үллэн көстөр гына, дараччы, сараччы. ☉ Так, чтобы что-л. показалось увеличенным в объеме, размере
Илиитин көхсө багдаччы иһэн, тарбахтара субу хабырыта барыахха айылаах нүөлүйэн ыалдьаллара. «Кыым»
Ол да иһин маннык бэйэлээх Баламат күүстээх, бардам иҥиирдээх Баараҕай массыына [өрүс тааһын] багдаччы тиэйэн Баһыгыраччы тардан иһэр. Саха нар. ыр. III
Тыҥырах диэн сааһыра барбыт киһи эргэ куулга тугу эрэ багдаччы сүкпүтүн көрүстүм. Софр. Данилов

аат. Тугу эмэ кытта сөбүлэспэти биллэрии, тугу эмэ булгуччулаахтык утарыы. ☉ Протест
К.Г. Неустроев тэрийиитинэн хаайыылаахтар хас да төгүл суругунан ыраахтааҕыга тиийэ бырачыас оҥоро, сайабылыанньа түһэрэ сылдьыбыттар. П. Филиппов
Батурин, соһуччу ойон туран, бырачыас оҥоро сылдьыбыта дьайбыта эбитэ дуу — тыл этээччилэр бары кэриэтэ ГЭС дириэксийэтин үрдүгэр түспүттэрэ. В. Яковлев
«Киэр буолуҥ Вьетнам сириттэн, Хааннаах талаанньыттар!»— сир шарын бары өттүттэн Бырачыас хабырыттар. И. Эртюков. Тэҥн. бырачыастааһын

аат., кэпс. Туох эмэ бытархайа, эмтэркэйэ. ☉ Крошка, осколок, мелкий обломок чего-л.
Хара сэнэрээт кырыахалара Хаарыан бэйэлээх каштаннары Хабырыта тэптилэр. С. Васильев
Хортуоппуйдаах мииним уонна килиэбим кырыахата улахан аһыылаах ас буоллулар. С. Тока (тылб.)
Сындыыс сыҥаһа сыырдарын Ый кырыахатын, кырыытын курдук Ыйыстан-сөҥүөрэн сыталлар. Улуро Адо (тылб.)

I
тыаһы үт. туохт. Кылгас-кылгастык хабырыта барар, тыһыргыыр тыаһы таһаар. ☉ Издавать короткий трескучий звук, производить короткий треск
Кутаа хаппыт маһы өрө салаан бачыгырайар, үөрэр-көтөр, кыымынан ыһыахтанар. Н. Заболоцкай
II
дьүһ. туохт. Түргэн-түргэнник эрчимнээхтик хамсан. ☉ Двигаться очень быстро, энергично
Төһө да уол оҕо курдук сытыы-хотуу, бачыгырайбыт буолтун иһин, син биир ис киирбэх, номоҕон, кэрэ эбит. И. Федосеев
Отчунов бачыгырайан тиийэн, Быкановы кум-хам тутан, таһырдьа анньан кэбистэ. Далан

тыаһы үт. туохт. Күүскэ, тэтимнээхтик үрүт үрдүгэр лаһыгыраан тыаһаа. ☉ Издавать быстрые э не рг и ч н ые з ву к и (напр., о частых раскатах грома)
[Этиҥ] Үрдүк халлаан өрөһөтүгэр Өрө сүүрэн лүһүгүрэйдэ, Хабырыттар халлааны Хайа сүүрэн лаһыгырайда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ардьааҕын …… көтөҕөн ылыытыгар соболор мөх сөн лаһыгырайдылар. Болот Боотур
Тыраахтар обургу тыаһаан-ууһаан лаһыгырайан, мотуорун тыаһынан дорҕоонноохтук туойан, Лоҥкууда хоту сиһин уһугуннарбыта. М. Доҕордуурап. Тэҥн. лабый