тыаһы үт. туохт. Эмискэ хабырыта баран тыаһаан ыл. ☉ Резко издавать трескучий звук
Саалар тыастара бачыгыр гына түстэ. Амма Аччыгыйа

тыаһы үт. туохт. Дөрүн-дөрүн улаханнык, хабырыта баран тыаһаа. ☉ Изредка издавать резкий, трескучий, хлопающий звук
Ыраах саалар тыастара бачыргыыра иһиллэр. Эрилик Эристиин
Сүтэ-сүтэ, үс төгүл Сүгэ тыаһа бачыргыыр. Күннүк Уурастыырап

сыһ. Улаатан, үллэн көстөр гына, дараччы, сараччы. ☉ Так, чтобы что-л. показалось увеличенным в объеме, размере
Илиитин көхсө багдаччы иһэн, тарбахтара субу хабырыта барыахха айылаах нүөлүйэн ыалдьаллара. «Кыым»
Ол да иһин маннык бэйэлээх Баламат күүстээх, бардам иҥиирдээх Баараҕай массыына [өрүс тааһын] багдаччы тиэйэн Баһыгыраччы тардан иһэр. Саха нар. ыр. III
Тыҥырах диэн сааһыра барбыт киһи эргэ куулга тугу эрэ багдаччы сүкпүтүн көрүстүм. Софр. Данилов

аат., кэпс. Туох эмэ бытархайа, эмтэркэйэ. ☉ Крошка, осколок, мелкий обломок чего-л.
Хара сэнэрээт кырыахалара Хаарыан бэйэлээх каштаннары Хабырыта тэптилэр. С. Васильев
Хортуоппуйдаах мииним уонна килиэбим кырыахата улахан аһыылаах ас буоллулар. С. Тока (тылб.)
Сындыыс сыҥаһа сыырдарын Ый кырыахатын, кырыытын курдук Ыйыстан-сөҥүөрэн сыталлар. Улуро Адо (тылб.)

I
тыаһы үт. туохт. Кылгас-кылгастык хабырыта барар, тыһыргыыр тыаһы таһаар. ☉ Издавать короткий трескучий звук, производить короткий треск
Кутаа хаппыт маһы өрө салаан бачыгырайар, үөрэр-көтөр, кыымынан ыһыахтанар. Н. Заболоцкай
II
дьүһ. туохт. Түргэн-түргэнник эрчимнээхтик хамсан. ☉ Двигаться очень быстро, энергично
Төһө да уол оҕо курдук сытыы-хотуу, бачыгырайбыт буолтун иһин, син биир ис киирбэх, номоҕон, кэрэ эбит. И. Федосеев
Отчунов бачыгырайан тиийэн, Быкановы кум-хам тутан, таһырдьа анньан кэбистэ. Далан

I
бачыгыраа II диэнтэн холб. туһ. Кэмэ суох элбэх хоруобуйалаах дьиэлэр бачыгыраһан көһүннүлэр. Эрилик Эристиин
Сотору үүнүүлээх ходуһаҕа бугуллар бачыгыраспыттара. Далан
Халлааҥҥа сулустар тахсан бачыгыраспыттара. Ч. Айтматов (тылб.)
II
даҕ. Үрүт-үөһэ улаханнык хабырыта барар, таһыргыыр (тыас туһунан). ☉ Трескучий (о звуке)
Бачыгырас тыас ортотугар ыһыыхаһыы бөҕө буолбута. Эрилик Эристиин
III
даҕ.
1. Чугас-чугас кэккэлээн турар; бөлөхтөспүт, кэчигирээбит (бэрт элбэх туох эмэ). ☉ Находящиеся близко друг от друга (о множестве предметов), скученный. Бачыгырас дьиэлэр. Бачыгырас бугуллар
△ Элбэх, хойуу; туох эмэ тас өттүн бүтүннүү бүрүйэр (ойуу-бичик туһунан). ☉ Насыщенный, густой; густо покрывающий поверхность чего-л. (об узоре). Бачыгырас ойуулаах матаарчах иһиттэри бааралаатыбыт. Саха фольк.
2. көсп. Ыспыт курдук хойуу, саба ыһыллыбыт (сулустар тустарынан). ☉ Густо усеянный (о звездах)
Үрэх күнү, ыйы, бачыгырас сулустары уутугар сардаҥарда оонньотор буоллаҕа. Л. Попов
Халлаан бачыгырас сулустарын ыйбытым. «ХС»

I
тыаһы үт. туохт.
1. Үрүт-үөһэ улаханнык хабырыта баран тыаһаа. ☉ Производить частый резко трескучий звук, резко трещать
Саҕаһа күндээрэ умайда, кураанах мас бачыгыраабытынан барда. Амма Аччыгыйа
Этиҥ арыт субу үрдүбүтүгэр түһүөх курдук, суостаахтык бачыгырыыр. И. Сосин
Саалар тыастара бачыгырыы түстэ. Эрилик Эристиин
2. Олус өрүкүйэн түргэнник, улаханнык саҥар. ☉ Заговорить возбужденно, очень быстро и громко
Ол саҥаттан оҕонньор дьэ ордук сэтэрэн өрө бачыгырыы түстэ. Амма Аччыгыйа
Иван уус үөрэн-көтөн, бачыгырыы түстэ. М. Доҕордуурап
II
дьүһ. туохт. Хойуутук кэккэлээн көһүн (бөдөҥ соҕус предметтэр тустарынан). ☉ Быть, казаться очень близко расположенными, образовывая ряд (вид издалека на множество довольно крупных предметов)
Сүүсчэкэ дьиэлээх улахан бөһүөлэк – оройуон киинэ бачыгыраан олорор. Н. Габышев
Киэҥ ходуһаҕа кэбиһиилээх от бөҕө бачыгыраабытын көрүөххэ аһара үчүгэй. П. Аввакумов
△ Олус хойуу буолан, биир кэм бытарыйан көһүн. ☉ Выделяться, казаться густо усеянным, рассыпанным (о звездах)
Халлааҥҥа сулус бөҕө бачыгыраабыт. Амма Аччыгыйа
Аллара мэндээрэр улахан күөлгэ сулустаах халлаан бачыгыраан түһэн сытар. «ХС»

даҕ. Уулаах, иһигэр (киэлитигэр) оҕолоох (үксүгэр кыыл, сүөһү туһунан). ☉ Стельная (о корове), жеребая (о кобыле), беременная (о самках нек-рых животных)
Уолларыллыбыт буос ынаҕы минеральнай туустардаах, битэмииннээх эбиискэлэринэн толору, былааннаммыт рационунан аһатыллар. ТВН ФБНь
Саас хаар халыҥыыр, буос сылгы күөлэһийээри көлөттүөн да сөп. ДьСИи
Буос тайах лаглаҕар талах синньигэс лабаатын ылҕаан сиэн уоһа обугулдьуйар. И. Гоголев
Үүтүнэн иитээччилэртэн барыларыттан индийскэй слоннар саамай уһуннук, ортотунан 21–23 ый устатыгар буос сылдьаллар. ДьДьДь
тюрк. боос, боҕаз
◊ Буос ырҕай кэпс., үөхс. — буос бээгэй. ☉ Толстопузый, толстобрюхий (о богачах)
[Маарыйа:] Ол буос ырҕай [Чоочо] баарына өтөх төҥүргэстэнэр, уот кыымнанар үһүө. В. Протодьяконов
Халлаан да хабырыта ыстаннын, сир да сиҥнэри бардын, Салҕаластыа этэ дуо маннык буос ырҕай [Америка полицейскайа]? Эрчимэн
Аҥала тойон буос ырҕай Адьас ыххай да ыххай. Тойорҕоон ыкта-түүрдэ, Тута таһырдьа үүрдэ. П. Дмитриев

I
дьүһ. туохт. Олус улахан буол, иннин диэки үтэ, анньа сырыт (киһи иһин туһунан); олус улахан истээх буол. ☉ Сильно выдаваться вперёд (о животе, брюхе); выставлять большой живот, быть чрезмерно пузатым
Чоочо …… ыга тотон саалаҕа таҕыста, кини кэнниттэн тойон иһэ ырҕайан таҕыста. И. Гоголев
Аҕабыыт тураары ырҕайар. Эрилик Эристиин
Баай-бандьыыт тойоно эйигин ыххайа, Иннигэр турбута ырҕайан. С. Васильев
II
1. аат., аб. Олус эмис, топпут-туолбут киһи. ☉ Толстяк, жиртрест
Уу, эмиэрикэ, дьоппуон ырҕайдара! Кинилэр буулдьалара бүгүн нуучча, саха, эбэҥки хараҥа саллааттарын илиилэриттэн биһигини тэһэ сүүрүө! Абам эбит! Н. Габышев
2. даҕ. суолт., аб. Аһара топпут, сиэбит-аһаабыт (хол., баай киһи). ☉ Толстопузый, толстобрюхий (напр., о богаче)
Ырҕай баай дьадаҥы ыалым биир ынаҕын …… былдьаан ылара. Эллэй
Ыардьаныар батталга кыайтаран сытабын, Ырҕай баай эйиэхэ кыр өһү ыытабын! Таллан Бүрэ
◊ Буос ырҕай көр буос
Халлаан да хабырыта ыстаннын, Сир да сиҥнэри бардын, Салҕаластыа этэ дуо маннык буос ырҕай?! Эрчимэн
Ол буос ырҕай баарына өтөх төҥүргэстэнэр, уот кыымнанар үһүө. В. Протодьяконов

I
1. туохт.
1. Атаххынан күүскэ тирэнэн, онтон анньынан, ыраах хайа эмэ диэки ой. ☉ Сделать прыжок, прыгнуть
Дьахталлар тыыннаах балыктар мөхсөн түллэҥнэспиттэригэр, сарылаһа-сарылаһа туора ыстаннылар. Н. Лугинов
Биэтэҥнэс лабааҕа олорор тииҥ мастан маска ыстанан, ыраата охсорго тиэтэйдэ. БХ Иэ. Бэдэр биир ойуунан икки-икки аҥаар миэтэрэни ыстанар. СМС
2. Туох эмэ үрдүттэн, үөһэттэн ыһыктынан аллара ой. ☉ Прыгнуть сверху вниз, спрыгнуть
Күһүҥҥү тымныыга эмпэрэ кытылтан өрүскэ ыстанна. Амма Аччыгыйа
Уол ыскаап үрдүттэн ыстанан түстэ, чаһытын көрдө. Күрүлгэн
Сөмөлүөттэн парашютунан элбэхтик ыстаммытым. «ХС»
3. Тэйэн, көтөн тиийэн ханна эмэ түс, ой (чэпчэки ыйааһыннаах тугу эмэ этэргэ). ☉ Отскочить, отлететь в сторону (о чём-л. лёгком по весу)
Суол ааныгар кыым ыстанара — Ким эрэ кэлиэн билгэлэрэ. М. Тимофеев-Терёшкин
Эрийэ турбут гаайкам сиргэ түһэн, хайа эрэ диэки ыстанна. АПС СБТЛ
Оһохтон тэйиччи олор, таҥаскар чох ыстаныа. «Чолбон»
4. көсп., кэпс. Ыксалынан ханна эмэ тэбин, сүүр, элээр. ☉ Побежать, понестись, помчаться
Манчаары уолчаан бэс мастан тииҥ курдук хачыгырайан түһэ охсоот, дьиэтин диэки ыстанна. И. Гоголев
«Сип-сибилигин», — диэт Ыгытов таһырдьа ыстанар. Н. Якутскай
Өлөксөй түспүт ыалыгар чэйдии түһээт, оҕо сааһын доҕоругар ыстаммыта. В. Титов
2. көмө туохт. суолт. -ы, -а сыһыат туохтууру кытта дьүөрэлэһэн, хайааһын эмискэ, соһуччу буоларын бэлиэтиир. ☉ В сочетании с деепричастиями на -ы, -а, выступая в роли вспомогательного глагола, означает внезапность действия. Уһулу ыстан. Хайа ыстан
□ Суорба таас хайа төбөлөрө булгурута ыстанан түһэллэр. Суорун Омоллоон
Ситим дьирдьигинии түһэн баран «таас» гына быһа ыстанан, дьэллэс гынан тэлгэнэ түһэр. «Чолбон»
♦ Кута ыстаммыт көр кут II
[Лоокуут:] Куйахам күүрдэ, кутум ыстанна! Суорун Омоллоон. Ойуун абааһыта бу дьону тутан сиэтэлиирэ буолуо диэн куттанан, сахалар куттара ыстаммыт. «ХС»
Сахаларга кута ыстаммыт, сүрэ тостубут, сүрүн баттатар диэн өйдөбүллэр бааллар. «Сахаада»
Сүргэтэ ыстаммыт (хамсаабыт) көр сүргэ. Маннык сүрдээх, кэптээх быһыыттан Маһарах сүргэтэ ыстаммыт, кэлбит суолун устун төттөрү дойдутун диэки көтүтэ турда. «Чолбон»
Уйулҕата көппүт (ыстаммыт, хамнаабыт) көр көт I. Молтой сарсыарда халлаан суһуктуйуута Моойторук улуйа былаастаан үрэр саҥатыттан уйулҕата ыстанан уһуктубута. И. Федосеев
Кыра оҕо барахсан, уйулҕата ыстанан, утуйа сытан түлэкэдийэн, хаһыытаабытынан ыстанан турар. И. Федосеев
Абааһыттан куттанан уйулҕалара хамсаан, Наахаралар оҕолорун, дьахталларын хаалларбыт сирдэригэр тиийдилэр. «Чолбон»
Уот ыстанарын (ыстаммытын) курдук көр уот II. Дьэбдьиэскэ олус омуннаах, уот ыстанарын курдук, үөҕэн да ыыттаҕына көҥүлэ. Амма Аччыгыйа
Мария Александровна Ноойдуун холбоспутун усталаах туоратыгар уот ыстаммытын курдук биирдэ оҕоломмута. Д. Очинскай
Толкуйдаабакка эрэ уот ыстаммытын курдук үүрэр-түрүйэр дьаһал төһөҕө да сүүрүҥүй буоларын Софья Кирилловна бэркэ билэр. «Кыым»
◊ Дэлби бар (ыстан) көр дэлби
Эһэ бастаан сааны сэрэнэн-сэрэнэн сыллаан көрдө, дэлби ыстанан тыаһыа диэбиттии туттар. Р. Кулаковскай
Дьөлө ыстан көр дьөлө. Маска буулдьа түспүт сирэ дьөлө ыстанна. <Күлэн> тэһитэ (тэһэ) бар (ыстан) көр тэһэ. Аһаҕастык, улаханнык күлэн тоҕо барбытыгар: «Бу киһибит туох буолан соҕотоҕун тэһитэ ыстана олорор?» — дэспиттэрэ. В. Яковлев
Уһуну ыстан (ыстаныы) көр уһун II. Бүгүҥҥү дьарыкка оҕолор уһуну ыстаннылар. Үлтү бар (ыстан) көр үлтү. Таһырдьа эмискэ этиҥ сааллар тыаһа үлтү ыстанна. Күрүлгэн
Хабырыта ыстан көр хабырыта. Халлаан диэки хабыр тыас хабырыта ыстанна. «ХС»
II
ыстаа 1 диэнтэн атын
туһ. Бэлэм ыстаммыты ыйыстан бараммыт, өссө ыыс-бурут тыллаахпыт. Тумарча