туохт. эб. Ыйытар солбуйар ааттартан түмэр солбуйар ааттары, сыһыаттыҥы түмэр солбуйар ааттары үөскэтэр. ☉ От вопросительных местоимений образует обобщительные и обобщительные наречные местоимения (ким баҕарар ‘кто угодно, любой’, туох баҕарар ‘что угодно’, ханнык баҕарар ‘какой угодно’, төһө баҕарар ‘сколько угодно любое количество’, хайа баҕарар ‘любой’, хаһыс баҕарар ‘который угодно’, хас баҕарар ‘сколько угодно’, хайдах баҕарар ‘как угодно’, хаһан баҕарар ‘когда угодно, всегда’, ханна баҕарар ‘где угодно, всюду’, хантан баҕарар ‘откуда угодно, отовсюду’, ханыаха баҕарар ‘докуда угодно’, ханан баҕарар ‘по какому угодно месту’)
Ким баҕарар үлэҕэ, үөрэххэ бырааптаах. «Кыым»
Хараҥаҕа туох баҕарар улаатан көстөр. «ХС»
Киинтэн эргимтэ ханнык баҕарар туочукатын ырааҕа эргимтэ радиуһа диэн ааттанар. А. Федоров. Хайа да уолу хайдах баҕарар хамаандалыахпын сөп. ПНЕ СТ
Кини саҥатын хантан баҕарар билиэҥ. А. Сыромятникова

(БАРЫТА, БАРЫ) түмэр солб. аат. Ханнык баҕарар киһи, киһи барыта. ☉ Кто угодно, кто бы то ни был
Кур сылгы баһын уҥуоҕуттан ким барыта куттанар үһү. Суорун Омоллоон
Ким бары мичээрдиир, Ким бары мэниктиир, Дьон бары айхаллыыр. П. Тобуруокап
[Дьаамнаах эмээхсинэ:] Биһиэхэ саалаах ким баҕарар тойон. С. Ефремов

түмэр солб. аат. Хас баҕарар, олус элбэх. ☉ Сколько угодно, сколько хочется, сколько хочешь
Чэ кылгастык итинник, Егор Петрович олус интэриэһинэй киһи! Кини туһунан төһө баҕарар суруйуохха сөп. Н. Лугинов

түмэр солб. аат. Туох баҕарар, араас, талбыт. ☉ Любой, всякий
Эһиги кыргыттаргыт... Хайа баҕарар албыҥҥа түбэһиэххитин сөп. Н. Якутскай

I
ыйыт. солб. аат. Ким, туох эмэ бэлиэлэрин, тугун-ханныгын ыйытары бэлиэтиир тыл. ☉ Как, каким образом. Хайдах олороҕут? Хайдах гынабын? Хайдах киһиний?
□ Уонна эн хайдах ыал буолаары гынаҕын? Амма Аччыгыйа
[Барахсаанап:] Хайдах өйдүөм суоҕай? С. Ефремов
♦ Хайдах да гынар сир суох — тугу да гынар, атыннык оҥорор (быһыыланар) кыах суох. ☉ соотв. ничего не поделаешь
Оҕонньор кыыһы Кууһумаҕа биэрэрин эмээхсин сөбүлээбэт быһыылаах этэ да, хайдах да гынар сир суох этэ. Н. Түгүнүүрэп
Төһө да эйигин таптаабытым иһин, хайдах да гынар сирим суох. «ХС»
ср. уйг. кайдак, хак. хайдаҕ ‘какой’
II
аат сыһыан т. Саҥарааччы араас долгуйуутун, дьиктиргээһинин, соһуйуутун, абарыытын, суланыытын, кыыһырыытын, саарбаҕалааһынын, мунаарыытын о. д. а. көрдөрөр. ☉ Выражает удивление, негодование, сетование, сомнение, недоумение говорящего (как)
Хайдах, оттон сынньаммаккын дуо? С. Ефремов
Хайдах, арааһа, иирэн кэлбиккин дуу?! Д. Очинскай
Хайдах, ол оҕом эрэйдээҕи саатар көрсүһүннэрбэккит дуо? «ХС»

туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы мунаарарын көрдөрөр. ☉ Выражает недоумение говорящего (как же так, как это так, не пойму). Хайдах баҕайыный, тоҕо куоракка бардылар
□ Хайдах баҕайыный, кини оннугу оҥоруо суохтаах этэ. Г. Угаров
Хайдах баҕайыный, Уус Күөлэ мантан чугас буолуохтаах этэ. «ХС»

түмэр солб. аат. Хайа сатанарынан, араастык. ☉ Как угодно, по-всякому
Мин курдук тулаайах, ким да көмүскэспэт киһитин хайдах баҕарар оҥороруҥ көҥүлүҥ. С. Ефремов
Хайа баҕарар уолу хайдах баҕарар хамаандалыахпын сөп. «ХС»

туттул. сыһыан холб. Кэпсэтээччи этэрин кытта саҥарааччы толору өйдөөн туран сөбүлэһэрин көрдөрөр. ☉ Выражает полное согласие говорящего со словами собеседника (а как же, конечно же)
— Аны уолум үлэлиир буолан эрдэ турар. — Хайдах гыныай. — Истибиччэ бу кэллим ээ. Биир эмэ кутуу чэйи илдьэн иһээйэбин диэн. — Ээ, хайдах гыныай. Күндэ

түмэр-буолб. солб. аат. Араас, ханнык баҕарар. ☉ Любой, какой угодно, как угодно
Хайдах даҕаны үлэттэн аккаастаммат этэ. «ХС»
Хайдах да ыҥыр, сүөл диэбэт. «ХС»

туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы туох эмэ бэлиэтин сөҕөн-махтайан туран күүһүрдэрин көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное усиление говорящим признака предмета высказывания в форме восхищения (до чего, как, как ужасно, как это здорово)
Бу үлүгэрдээх массыына хайдах курдук имигэстик үлэлиирий! И. Данилов
Сэгэртэйдэрим хайдах курдук өйдөөх, үчүгэй кыргыттарый! «ХС»

сыһыан холб. Саҥарааччы туох эмэ бэлиэтин ардыгар билиэн баҕарыы дэгэттээх күүһүрдэрин көрдөрөр. ☉ Выражает субъективное усиление какого-л. признака, иногда с оттенком желания уяснить (как же, какие же)
Ыа, хайдах эрэ ыаллар кыһалҕа диэни билбэккэ, аһыахтарыгар астаах, таҥныахтарыгар таҥастаах буоллулар. Күндэ
Ойоҕум эрэйдээх хайдах эрэ олороохтуур. П. Ойуунускай
Ийэҥ эмээхсин хайдах эрэ үөрэр этэ. С. Ефремов

түмэр солб. аат. Бары сиргэ барытыгар, сир аайы. ☉ Где угодно, везде, всюду
Ханна баҕарар баай уонна дьадаҥы баар эбит. Амма Аччыгыйа

түмэр солб. аат. Хайа баҕарар (ким, туох эмэ). ☉ Какой угодно, любой, каждый
Ханнык баҕарар суоппары кытта кэпсэтэри сатыыр. А. Фёдоров
Киинтэн эргимтэ ханнык баҕарар туочукатын ырааҕа эргимтэ радиуһа диэн ааттанар. ПАВ Ф-6

түмэр солб. аат. Хайа баҕарар кэмҥэ, куруук. ☉ В любое время, когда угодно, всегда
Поэзия омурҕана Уоппуската суох үлэ: Хаһан баҕарар таҕыстаҕына, Тахсыбатаҕына көҥүлэ. С. Данилов
Таба көҥүл сылдьар, маамыктанан хаһан баҕарар иилэ быраҕан ылаҕын. Н. Габышев
[Лэкиэс:] Эрэйбин хаһан баҕарар кимтэн да көрдүү турар киһибин. С. Ефремов

I
туохт.
1. Ис сүрэххиттэн, өйгүттэн-санааҕыттан туохха эмэ дьулус, тардыс. ☉ Всей душой и сердцем стремиться к чему-л.; желать чего-л.
Киһи киэнигэр баҕарыма – бэйэҥ киэҥҥиттэн матыаҥ (өс хоһ.). Биһиги үөрэхтээх, үлэһит буоларбытыгар ийэлээхаҕабыт төһө баҕардылар этэ. М. Доҕордуурап
Үөрүү! Дьол! Сүрэх ыллыан баҕарар, Сүрэх туойуон баҕарар. Т. Сметанин
Баҕарабын быйаҥнаах Ардах курдук буолуохпун, Дьоҥҥо, ийэ дойдубар Туһалаахтык олоруохпун. С. Данилов
2. көсп. Кимиэхэ эмэ ыллар, ымсыыр, курдары тартар (хол., дьахтарга). ☉ Испытывать большое желание, страсть к кому-л. (напр., к женщине)
Сирбит дьахтарыгар баҕарбыкка дылы (өс ном.). Эллэй Боотур үтүө майгыннаах, кэрэ дьүһүннээх дьоһун киһи буолан, Омоҕой кыргыттара баҕарар, таптыыр буолтар
Саха фольк. Мин бэйэм ити киһиэхэ баҕаран туран барбатаҕым. Н. Неустроев
♦ Баҕар да баҕарыма – сөбүлэнэргиттэн-сөбүлэммэккиттэн, үөрэргиттэнхомойоргуттан тутулуга суох тугу эмэни толорорго күһэллиэҥ. ☉ Рад не рад; хоть рад, хоть не рад; хочешь не хочешь (а придется).
◊ Ким баҕарар көр ким
Кыраныыссаҕа, наада буоллаҕына, пограничниктар ким баҕарар дьиэтин дьэҥдьийэр бырааптаахтар. Н. Якутскай
Саҥа дьылга ким баҕарар Доҕоругар үтүөнү баҕарар. Т. Сметанин
Төһө баҕарар көр төһө. Научнай үлэһит буоллаххына төһө баҕарар үүнүөххүн, аатырыаххын сөп. Софр. Данилов
Егор Петрович олус интэриэһинэй киһи! Кини туһунан төһө баҕарар суруйуохха сөп. Н. Лугинов
Туох (тугу) баҕарар көр туох. Барбытым кэннэ туох баҕарар диэтиннэр. Софр. Данилов
Мин эйигин сүрдээхтик таптыыбын, эн тускар туох баҕарар буолуом: ууга киириэм, уокка түһүөм. С. Ефремов
Хайа баҕарар көр хайа. Эһиги кыргыттаргыт... Хайа баҕарар албыҥҥа түбэһиэххитин сөп. Н. Якутскай
Уус-уран туруктаах буоланнар алгыстар хайа баҕарар омуктарга фольклор кэрискэтигэр киллэриллэн ырытыллаллар. Саха фольк. Хайдах баҕарар көр хайдах. Кини бэйэтин иэһин толордо, онон билигин ыраас суобаһынан суолун хайдах баҕарар салгыы турар кыахтанна. Н. Заболоцкай
Мин курдук тулаайах, ким да көмүскэспэт киһитин хайдах баҕарар оҥороруҥ көҥүлүҥ. С. Ефремов
Ханна (хантан) баҕарар көр ханна. Биһиги, байыаннайдар, ханна баҕарар байыаннайбытынан сылдьар идэлээхпит. Амма Аччыгыйа
Эмээхсин эрэйдээҕи ханна баҕарар ыҥыртаран ылыан сөп этэ. Софр. Данилов
Ханнык баҕарар көр ханнык. Оттон ханнык баҕарар үлэ норуокка төһө туһаны аҕаларынан сыаналанарын эһиги билэр буолуохтааххыт. Софр. Данилов
Норуот айымньылара, син ханнык баҕарар искусство айымньыларын курдук, кэрэ сокуонунан оҥоһуллаллар. Эрчимэн
Хаһан баҕарар көр хаһан. Биһиги аан бастаан билсиһэр күммүтүгэр хаһан баҕарар кырдьыгы утарытынан этиэх буолан үлэһэн турарбыт. Софр. Данилов
Таба көҥүл сылдьар, маамыктанан хаһан баҕарар иилэ быраҕан ылаҕын. Н. Габышев
II
ситим т.
1. Соруйар туохтуурдары кытта хос-хос туттуллан, биирин биирэ солбуйар эбэтэр утарар ис хоһоонноох этиилэри, этии чилиэннэрин сөпсөһөр суолтанан ситимниир (баҕардар, да, даҕаны). ☉ С глаголами в повелительном наклонении, повторяясь, выражает уступительное значение
Баҕар самыыр түстүн, баҕар хаар түстүн, син биир барабыт. —Баҕар кыыһыр, баҕар туой, баҕар ытаа – туох буолуой? П. Тулааһынап
Баҕар үрүҥ буоллун, баҕар хара буоллун. Амма Аччыгыйа
2. Соруйар туохтуурдары кытта сөпсөһөр суолталаах этиилэри, биитэр араарыллыбат бөлөхтөрү холбооттуурга туттуллар (да, даҕаны, баҕардар, дьөрү). ☉ С глаголами в повелительном наклонении употребляется для усиления уступительного значения придаточного предложения (хоть, если)
Баҕар биһигини убуорунай да ыраастаттыннар, мин эйигин кытта эрэ буолуум... А. Федоров. Тэйиэм суоҕа биир хардыыны, баҕар тыыным да быһыннын. Эллэй
III
сыһыан т.
1. Этиллэр санааҕа буолуон сөп диэн сэрэйиини көрдөрөр (баҕардар, арааһа, бука). ☉ Выражает предположение о возможности, допустимости действия (может быть, возможно)
Баҕар пансиоҥҥа ылыахтара. Амма Аччыгыйа
Эһиги, баҕар, мунаарыаххыт. Софр. Данилов
Баҕар, үйэм уһуоҕа. Суорун Омоллоон
Баҕар, кырдьыбытым буолуо. С. Ефремов
2. Сөбүлээһини, көҥүллээһини араас дэгэттээхтик көрдөрөр. ☉ Выражает согласие, разрешение с различными оттенками (пусть, пожалуй, хоть)
Бокуруоп кэнниттэн, аһыммат буоллаххына, баҕар, тыыннаахтыы да ыйыстан кэбис. Амма Аччыгыйа
Баҕар, эн этэриҥ курдук буоллун. С. Ефремов
Кыыс аата Халерхаанан, баҕар, хааллын даҕаны. С. Курилов (тылб.)
3. Кэлэр кэмнээх туохтууру кытта этэр санааны чуолкайдыырга, бигэргэтэргэ туттуллар, ардыгар, төнүннэрэр ситим тыл дэгэттэнэр (хол., холобурун ыллахха). ☉ Употребляется с глаголами в форме будущего времени для пояснения, подтверждения высказываемой мысли, иногда имеет оттенок уступки (к примеру, хоть например)
Ханна баҕарар олоруохха үчүгэй, баҕар, Биһиги Сахабыт сирин да ылыаҕыҥ. ПНЕ МСЯЯ
Наада буолуо да, биир күҥҥэ баҕар үс-түөрт да суол үлэни толоруоҥ. С. Ефремов
Ичигэстик таҥнан сырыт, баҕар, тымныйан, ыалдьан хаалыаҥ. Дьүөгэ Ааныстыырап

сыһыан т. Этиллэр санааҕа тыл тылга киирсэн сөбүлэһиини көрдөрөр. ☉ Выражает согласие говорящего с оттенком допущения, уступки (после некоторого затруднения)
Баҕар буоллун. Мин үөрэтэргэ бэлэммин. И. Гоголев

көр баҕар буоллун
Көрдөрөбүн дуо ону, биир түгэни?.. Кэбис даа, билэбит да? Баҕар буоллун даҕаны. В. Ойуурускай

ыйыт. солб. аат. Толору, сиһилии хоруйу күүтэр ыйытыы. ☉ Вопросительное слово, требующее подробного ответа (что и как)
«Дьэ, тойоммут Хаххан, хайдах-туох сиргэ баран кэллиҥ?» — диэбиттэр. Суорун Омоллоон
Бу эргин ыаллар хайдах-туох олороллор? ГНС СТСДТ

туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы саарбахтыырын, мунаарарын, ситэ өйдөөбөтүн арыт эмоциональнай дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает сомнение, недоумение, растерянность говорящего по поводу случившегося (м-да, как же так, как это так, что ж такое)
Бээ, хайдах-хайдаҕый, эмиэ туох хаадьытай?! С. Данилов
Хайдах-хайдаҕый, оттон сонно этиэх курдук сахсыллыбыта дии. В. Яковлев
Ууга саллааттар уйдараллар, хайдаххайдаҕый? Т. Сметанин

хайдах-хайдах баҕайытай

сыһыан холб. Билэ сатаан мунаарыыны, саарбахтааһыны көрдөрөр. ☉ Выражает недоумение, смятение говорящего в попытке разобраться (что бы это могло значить)
Миитэрэй, Сима бэйэлэрэ сэрии кэмигэр аччыктыыр диэн тугун билбит буолуохтаахтар этэ ээ, хайдах-хайдах баҕайытай? В. Иванов
Бай, хайдах-хайдах баҕайыный, туох буруйдаах буоллахпыный? В. Ойуурускай
Хайдах-хайдах баҕайыный, Дьөгүөр куолаһыгар дылы буолан. Г. Колесов

туохт.
1. Туохха эмэ наһаа баҕалан, үлүһүйэн туран оҥор. ☉ Делать что-л. с пристрастием, увлечённо
Чэйдэрин испэккэ эрэ бары матыспакка, ымсыырбыт-баҕарбыт курдук аһыы олороллорун көрөн баран, кырдьык, өтөр бурдук аһы амсайбатах дьон барахсаттар эбит ээ, дии санаатым. А. Софронов
Кини [Емельян Ярославскай] сүҥкэнник өрө көтөҕүллэн туран, ымсыырбыт-баҕарбыт курдук эппитэ. СБТТ
Бары түһүлгэлэри кэрийэн, дьаһаах хомуйуохха наада, ону хомуйуу да киһи оччо ымсыырбат-баҕарбат үлэтэ. С. Курилов (тылб.)
2. кэпс. Кимиэхэ эмэ күүскэ ыллар, курдары тартар. ☉ Испытывать желание, страсть к кому-л.
Бэйэм даҕаны бэркэ ымсыыран-баҕаран сылдьарым. П. Ойуунускай
Эн миигин көрдөөбүтүҥ сатамматаҕа. Мин эйиэхэ оччоттон ыла ымсыыра-баҕара саныырым, ону аҕам биэриминэ ити биир бассабыыкка түбэһэн хаалан, бу буолан олордоҕум. Эрилик Эристиин

I мест. вопр. как, каким образом; хайдах олороҕут ? как живёте?; хайдах гынабын? как мне поступить?
II модальное сл. выражает 1) удивление, возражение, негодование и т. п. как, как же, как это, как это так; хайдах , барбаккын дуо ? как, разве ты не идёшь?; хайдах , оннук дуо ? как, разве так?; хайдах хайдаҕый ? что же это такое? (ничего не понимаю); хайдах курдук как, как здорово; хайдах курдук эттэ , ээ ?! как здорово он сказал, а?!; 2) вопр. при недопонимании и переспрашивании с оттенком удивления как; төннөн кэлбит үһү .— Хайдах? говорят, он вернулся обратно.— Как?

модальное сл. 1) может, может быть, возможно; баҕар бу киэһэ кэлиэҕэ возможно, вечером он придёт; баҕар буолуо может быть, возможно, вероятно; ср. өҥөтөр ; 2) допустим, предположим; например, к примеру; хоть; баҕар , саанан да ыт , кини уһуктуо суоҕа хоть из ружья пали, он не проснётся; ханна да олоруохха үчүгэй буолла , баҕар биһиги Сахабыт да сирин ылыаҕыҥ везде жить стало хорошо, взять, например, нашу Якутию; 3) пусть, хоть, даже; баҕар үҥтүн пусть жалуется; баҕар , бары да барыҥ хоть все уходите; баҕар кыыһыр ну и сердись; баҕар буоллун пусть; так и быть; ср. баҕардаҕына , баҕардар .

желать, хотеть чего-л., стремиться к чему-л.; аһыахпын баҕарабын я хочу есть; туохха баҕараҕын ? чего ты хочешь?; туохха да баҕарбаппын я ничего не хочу; баҕарбыт маска ыттар погов. кто очень хочет, тот и на дерево полезет (соотв. охота пуще неволи).

int. how