сов. что тырыыҥкалаа, тырыыҥка гына хайыталаа.

сое. что, чего тыыр, тырыыҥкалаа, хайыталаа; нащепать лучины тымтыкта тыыр.

I сов. что, чего хайыт, хайыталаа; той (сахар); көй (лёд); наколоть дров маета хайыт.

с. оройуоннаапын, оройуоннарга хайыталааһын.

1. нареч. уһаты, устунан; разрезать материю вдоль таҥаһы устунан хайыталаа; вдоль по дороге суол устун; 2. предлог с род. п. устун, кыйа, батыпа; идти вдоль берега биэрэги кыйа бар; # вдоль и поперёк 1) уһа-ты-туора; изъездить страну вдоль и поперёк дойдуну упаты-туора кэрий; 2) баһыттан атаҕар диэри; я изучил эту книгу вдоль и попе- рек мин бу кинигэни баһыттан атаҕар диэри үөрэттим.

ж. 1. (на части) үлтүрүтүү, алдьатыы; хайыталааһын, араарыы; 2. (планировка) былааннаан оҥоруу.

сов. 1. что (расколоть, разломать) үлтүрүт, үлтү оҕус, алдьат; разбить стекло өстүөкүлэни үлтүрүт; лодку разбило о камни (долгун) оҥочону тааска үлтү оҕуста; 2. что, перен. алдьат, быс, бааһырт; разбить чьи-л. надежды эрэмньитин быс; разбить чьё-л. сердце сүрэҕин бааһырт; 3. что (повредить) өлөр, дэлби оҕус, хампарыт; разбить голову төбөҕүн хампарыт; 4. что (привести в негодность) алдьат, сатарыт, айгырат; разбить рояль роялы алдьат; 5. кого-что (нанести поражение) үлтүрүт; разбить врага өстөөҕү үлтүрүт; 6. что (разделить на части) хайыталаа, араартаа; разбить по группам бөлөхтөргө хайыталаа; 7. что (произвести посадку) олорт; разбить при доме сад дьиэ аттыгар садта олорт; 8. что (устроить, расположить) туруор; разбить палатки балаак-каларда туруортаа; 9. кого-что (об ударе и т. п.) оҕус; его разбил паралич кинини баралыыс охсубут.

туохт.
1. Тугу эмэ ханыыларынан наардаа, дьүөрэлээ, пааралаа. ☉ Группировать, подбирать что-л. по сходным признакам
Хара солкону хайыталаан баран, Ханыылыы уурбут курдук Хара ньалҕархай астаах. А. Софронов
Барҕа-барҕа сопхуоһум Маныыһыта буолабын, Харалары ханыылаан, Маҥаннары пааралаан, Ыамын аайы илдьэбин, Ыанньыксыкка тиэрдэбин. И. Гоголев
Соҕотох куобахпын ылан көхсүн имэрийтэлээтэ уонна бэйэтэ аҕалан уурталаабыт куобахтарыгар ханыылыы кирээккэҕэ аста. Н. Борисов
2. Кими, тугу эмэ кимиэхэ, туохха эмэ майгыннат, тэҥнээ, холоо. ☉ Сравнивать кого-что-л. с кем-чем-л., находить сходство между кем-чем-л.
Субуллар эрэ суһуоххун Халлааным эрэ кустугар Ханыылыы эрэ саныыбын, Хайҕаллаах эрэ киэргэлиэм! А. Софронов
[Чубуку] Оҕобор ханыылаан Күндүтүк көрөбүн. Л. Попов
Уолугар ханыылаан ыраах дьиэлээх оҕону Гертруда бэйэтигэр олордубут. «Чолбон»;

туохт., кэпс.
1. Тугу эмэ туспа арахсан иһэр курдук кэбэҕэстик быһыта эбэтэр хайыта охсуталаа. ☉ Рубить или раскалывать что-л. с лёгкостью, одно за другим, сильными чёткими ударами (напр., чурки на полена). Чууркалары хайыталаан лэһиргэтэн кэбистим
2. Кыргыһыыга өстөөхтөр төбөлөрүн быһыта оҕус. ☉ В сражении рубить головы врагам
Хаһаактар хайыһан көрбүттэрэ: хаһаак Метелица онно биир өт түттэн ляхтары эр-биир төбөлөрүн лэһиргэтэр. Н. Гоголь (тылб.)
△ Туох эмэ булду саанан биир-биир ытан элбэхтик өлөр. ☉ Настрелять много какой-л. дичи
Биир түүн устата [куобаҕы] биэс уон устууканы лэһиргэттибит. Далан
3. Туох эмэ үлэни, сорудаҕы кэмигэр сөпкө бүтэрэн ис. ☉ Завершать какие-л. задания, работы точно в срок
«Б ы л а аны холкутук кэмигэр лэһиргэтэн иһэбит», — диэтэ Юрий Семёнович. Н. Лугинов

туохт.
1. Эргэрэн, кэбирээн хайыта бар, хайыта бара сылдьар буол (хол., таҥаһы этэргэ). ☉ Рваться, разрываться (напр., об одежде)
Дүлүҥ мастары хайыталаан баран суорбакка эрэ туруору кэккэлэппит саркаахтаах эркинигэр киһи илиитэ бааһырар уонна таҥас, алдьаммытынан иилистэ-иилистэ, тырыттар. Амма Аччыгыйа
Ньырбачаан таҥаһа-саба тырыттыбыта, этэрбэһэ алдьаммыта. Далан
Ийэм эрэйдээх миигин, истиэнэ ыксатыгар турар олох мас анныгар уган баран, үрдүбүнэн саба олордо уонна тырыттыбыт дьууппатын элээмэтинэн саба түһэрэн баран, тугу да билбэтэх-көрбөтөх курдук, эргэ халтаҥ сон көхсүн абырахтыы олордо. Эрилик Эристиин
2. көсп. Туохтан эмэ кыйаханан кыыһыра-тымта сылдьар буол. ☉ Выходить из себя, нервничать
Харатаайап кулуба, Сүөдэр кэпсээнин истэ олорон, исиһиттэн тырыттан, абаккаран, кыыһыран барар. Н. Якутскай
Анньыыска майгыта уларыйда, кыраттан тырыттар, хаһыытыыр, бэл онон-манан тамнааттанар. Н. Габышев
[Бэрэссэдээтэл Попов] суолтата суох кыра аайыттан кыыһыран тырытта сылдьар киһи буолбатах. «ХС»