I жабры; балык хайыыта рыбьи жабры; хайыытыттан хаптарда прям., перен. пойман за жабры.
II и. д. от хай= I.

сильный шум, крик, шум-гам.

шум, крик, гвалт; уй-хай бөҕөнү түһэрдилэр они подняли страшный гвалт # уйа-хайа суох безудержно, безостановочно; уйа-хайа суох ытаата он безудержно плакал.

I обкладывать что-л. чём-л.; дьиэни хаарынан хай = обложить жилище снегом; оҕону суорҕанынан хайан биэр = накрыть ребёнка одеялом, подоткнув его со всех сторон.

II : суолун хай = идти по следам чьим-л., за кем-л., искать по следам, выслеживать кого-л., искать чьи-л. следы; кыыл суолун хай = идти за зверем по следу; хайдар суолун булбата , хаһыырдар саҥатын истибэтэ погов. ища, следов он не нашёл, крича, отклика не получил (т. е. совсем потерял того, кто был с ним вместе).

делать, поступать каким-л. образом; дьэ хайыыгын , бэйэҥ бил сам решай, что делать; хайаары гынаҕын ? что ты хочешь делать?; хайа , хайаатыҥ ? ну, как у тебя? # хайыаххыный ! что поделаешь!

исступлённый крик, вопль; вой; оҕолор ый-хай бөҕөнү түһэрдилэр ребята подняли жуткий крик.

I
аат. Балыктар уонна атын уу харамайдара ууттан кислороду быыһылаан ылан тыынар уорганнара. ☉ Органы дыхания рыб и некоторых других водных животных, жабры
Убайдарым балыктары хайыыларыттан талахха тиһэн баран, миэхэ туттараллар. В. Иванов
Кэргэнэ синньигэс талахха илимтэн ылбыт балыктарын хайыытыттан тиһэ турда. «ХС»
Өҥүргэстээх балыктар хайыылара хаппаҕа суох. ББЕ З
♦ Таҥнары (төттөрү) хайыылаах — төттөрү сүргүөхтээх диэн курдук (көр сүргүөхтээх)
Таҥнары хайыылаах, түҥнэри сүргүөхтээх киһи диэн ити баар. Э. Соколов
II
хайыы аҕай көр аҕай II
Кини дьоллоох олох маҥнайгы дьаамыгар хайыы аҕай кэллэ. П. Ойуунускай; хайыы сах (сахха) — хайа сах (сахха) диэн курдук (көр сах III)
Ньургуһун Лоокууттуун дьонноро хайыы сахха кинилэр кэскиллэрин тосхоллуулларын билбэккэ сылдьаллара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Икки улууһу хайыы сахха кыһыллартан ыраастаабыт курдук сананаллар. «ХС»; хайыы үйэ (үйэ- ҕэ) — хайыы сах (сахха) диэн курдук
Хайыы үйэ бары мунньустубуттар. Амма Аччыгыйа
Сайыҥҥы от-мас хагдарыйан, хайыы үйэҕэ күһүн буола оҕуста. В. Протодьяконов

I
туохт. Тугу эмэ бары өттүнэн чинчийэн бил, чуҥнаа. ☉ Рассмотреть, изучить что-л. со всех сторон
Слепцовтары ырааҕынан кыйан-хайан: кинилэр Уйбаан бартыһааннаан сылдьыбытын билбэттэрин, байыаннай лүөччүк буолан кыргыһа сылдьан, дьоруойдуу өлбүтүнэн ааҕалларын билбитэ. М. Ефимов
Чэйдээн баран мин дьэ эрдийдим. Таастары барытын кыйанхайан көрдүм. И. Данилов
II
аат. Бэрээдэгэ суох хаһыы-ыһыы, айдаан-куйдаан. ☉ Беспорядочный крик, шум, гомон, суматоха
Саша хайдах буоллуҥ? Баттаттыҥ дуу? Кый-хай бөҕөнү түһэрдиҥ ээ. П. Аввакумов
Ырааһыйаҕа мустан олорор кыыллар ортолоругар ыҥырыа уйатын тоҕо тардыбыт курдук дьүүлэ-дьаабыта биллибэт кый-хай, айдаан-күүгээн биирдэ оргуйа түспүт. Эвен фольк. Олбуор иһигэр кэлии-барыы, үтүрүһүү-хабырыһыы, көлөлөөхтөр кыйдара-хайдара. Ч. Айтматов (тылб.)

муй-хай буол кэпс. — хаппырыыстаан, сиэрэ суохтук быһыылан; эгэлгэлэн. ☉ Капризничать, ломаться; изощряться в причудах
Аны онно, омук дьоно баалларына, муй-хай буола сылдьаайаҕын. А. Сыромятникова
Ол хамнас да диэн, төһөнү ааҕаллара биллибэт. Эрдэ ыйыталаһар сөп этэ. Эмиэ мэлитэн, муй-хай буолан туруохтара. «ХС»

көр ый-хай
Оҕус ойон туран туора ыстанна уонна айаатаан уй-хай бөҕөнү түһэрэн аллара, үрэх диэки таҥкычахтанна. Далан
Уойбуттоппут тойоттор таҕылларын тарҕатар Уй-хай күүрээннэрэ араадьыйанан оргуйар. А. Абаҕыыныскай
♦ Уйа-хайа суох ытаата — күүскэ, тохтоло суох маккыраччы ытаа. ☉ Плакать безудержно, безутешно, безостановочно
Глафира бу хара-бараан киһини моонньуттан кууһа түһэн, уйа-хайа суох ытыан баҕарда. Л. Попов
«Онон араас сымыйаны тарҕатааччылар миигин булбуттар», — дии-дии, Тамара уйа-хайа суох ытаан үллэҥниир. «ХС»

I
туохт. Тымныы киирбэтин диэн туох эмэ быыһын-ардын эбэтэр тулатын тугунан эмэ симэн бүөлээ. ☉ Обкладывать, затыкать, засыпать что-л. чем-л.
Аҕата аара хаста да оҕуһуттан түһэн, суорҕанынан хайан кэлгиэтин көннөрөн биэрдэ. Амма Аччыгыйа
От көтөҕөн аҕалан — Отууларын саптылар, Ойоҕоһун хайдылар. Күннүк Уурастыырап
Бэрэбинэ дьиэлэрин түннүктэрин муоҕунан хайбыттара. «ХС»
ср. пратюрк. кадх ‘буран’, монг., бур. хайа ‘бросать’
II
туохт. Ким, туох эмэ суолун батыс, суоллаа, ирдээ. ☉ Идти по чьим-л. следам, искать кого-л. по следам, выслеживать кого-л.
Эһэни көрөн баран, суолун хайбыт диэбиккэ дылы (өс хоһ.). Бу кини суолун хайар киһитэ ханнык да кыргыс омук киһитэ буолбатаҕын, бултаан аһаан-сиэн сылдьар киһи буоларыгар Ньырбакаан чахчы эрэммитэ. Далан
Аттарын сиэтэн, сатыы сыарҕа суолун хайдылар. Ф. Захаров
♦ Хайдар суолун булбата, хаһыырдар саҥатын истибэтэ — урукку билэр дьонун, доҕотторун букатын сүтэрдэ, билсибэт буолла. ☉ Потерять друзей (букв. хоть и искал, следов не нашёл, хоть и кричал, отклика не получил). Күн-дьыл ааһан, оҕонньор оҕо сааһын доҕорун хайдар суолун булбата, хаһыырдар саҥатын истибэтэ
ср. монг. хайх, МНТ хайы ‘искать’

туохт. Тугу эмэ гын, оҥор. ☉ Делать что-л., поступать каким-л. образом
Үөрэхтээҕимсийэн ити уол эйигин хайаата? Амма Аччыгыйа
Дьэ онон мин хайыахпын сөбүй? С. Ефремов
Хайа, Байбаал, хайыахха баҕайыный? «ХС»
♦ Хайыан да (хайыах да сирин) булбакка — уолуйан хаалан, мунаахсыйан. ☉ Растерявшись, не зная как быть, что делать
Дуня, сатаан санаабат суолугар түбэһэн, хайыан да булбакка, дөйүөрэн хаалла. А. Фёдоров
Лэгиэнтэй, сүрдээхтик куттанна, хайыах да сирин булбакка, суолтан туораата. Д. Очинскай
Хайыы аҕай көр аҕай II. Кини дьоллоох олох маҥнайгы дьаамыгар хайыы аҕай кэллэ. П. Ойуунускай
Хаһан да хайыай көр хас II. Хаһан да хайыамый, үүнэ-тэһиинэ суох киһи мин быар куустан баран, олорон кэбистим. Н. Заболоцкай
ср. туркм. гайырмак ‘делать, мастерить’

v. int. to do what?