давно, давным-давно; кинилэр хайы-үйэ кэлбиттэр они давно приехали.

1) далёкий, дальний; отдалённый || далеко; кыраман сир далёкая местность; 2) очень давний || очень давно, давным-давно; кэлбитим кыраман буолла я пришёл давным-давно; кыраман өр очень долго.

сыһ. Билиҥҥи кэм быдан иннинэ, элбэх сыл, хонук анараа өттүгэр. ☉ Давно, давным-давно, много времени тому назад
Ол олордоҕуна, быданнааҕыта ааспыт күннэрэ субу көстөн кэллилэр. Софр. Данилов
Быданнааҕыта, эһэтэ эдэр эрдэҕинэ, оҥостубут хайыһара. Болот Боотур
Булчуттар күһүн добдурҕа саҕана, саҥа хаар түһүүтэ тахсааччылар уонна быданнааҕыта охсуллубут үүтээннэргэ олохсуйан олорон уһун кыһыны быһа бултааччылар. Далан

сыһ. Хайыы-үйэ, хайыысах (бүппүт, оҥоһуллубут). ☉ Уже, давным-давно (закончиться, совершиться)
Быраатым номнуо үлэтин бүтэрбит.  Мин таһырдьа тахсыбытым номнуо хараҥарбыт этэ. Н. Заболоцкай
Күннэр-ыйдар элэҥ-сэлэҥ ааһан иһэллэр, Айаан барбыта номнуо ыйтан орто. Н. Лугинов
Улаатан оҕом номнуо туһа киһитэ буолбут, ынахпытын хомуйан абыраата. Далан
русск. давно

I нареч. 1) там (далеко); ынахтарбыт инньэ күөлгэ тиийбиттэр наши коровы дошли до того (далёкого) озера; 2) давным-давно, в незапамятные времена; ол инньэ былыргы түбэлтэ этот случай произошёл давным-давно.
II : инньэ гын = поступать, делать так, таким образом; инньэ гынан а) итак, таким образом, следовательно; б) разг. поэтому; манна кыһын олус тымныы, инньэ гынан сааһы наһаа күүтэллэр здесь зимой очень холодно, поэтому весну ждут с нетерпением; инньэ диэмэ не говори так; инньэ диирин кытары после этих его слов; инньэ диирин кытары киирэн кэллэ как только он так сказал, тот сразу вошёл; инньэ диэт с этими словами, сказав так; инньэ диэт таһырдьа ыстанна с этими словами он выскочил на улицу # инньэ гынан баран а) затем; б) однако; но; мантан инньэ с этих пор, впредь.
III послелог, упр. исх. п. после, немного погодя; олунньуттан инньэ итийиэ после февраля потеплеет; саҥа дьылтан инньэ немного погодя после нового года; мантан инньэ после этого, с этого времени; отныне.

сыһ. Олус былыр. ☉ Давным-давно, в старину
Былыыр-былыр бэрт дьадаҥы оҕонньордоох эмээхсинтэн үс уол төрөөн хаалбыт. Саха фольк. Былыыр-былыр, биһи эһэлэрбит төрүү иликтэринэ, Кэлээдьин үрэҕин үгүс үрүйэлэригэр, хайаларыгар, мас-таас быыһыгар тарҕанан эбээннэр эбэнкилэри кытта эт ыаллыы олорбуттара эбитэ үһү. Болот Боотур
Сүүсчэкэ сыллаахха, былыыр-былыр, үөрэҕэ, билиитэ суох саха уолугар, Манчаары Баһылайга, көҥүл сылдьар, дьоллоохтук олорор баҕа төһөлөөх күүстээх буолуой! А. Сыромятникова

I
туохт. Өр буол, ыраат (бириэмэ туһунан). ☉ Прошло много времени; давным-давно прошло
Ол эмээхсин [Мария Осипова] иллэрээ күһүн өлөн турар. Кырдьан өлбүтэ. Сааһа быданнаабыт киһи этэ! Амма Аччыгыйа
«Халыма бултаах да дойду эбит,— кэпсэтиини Пуд Ильич саҕалыыр. — Оттон манна булт мэлийбитэ быданнаата». Далан
Арба, Винокуров Павел Софронович диэн аатырбыт ыанньыксыт баар этэ дии. Кини аата өрөспүүбүлүкэҕэ биллибитэ быданнаата эбээт. С. Федотов
II
туохт., түөлбэ. Ыскайдаа, түҥэт. ☉ Разбрасывать, тратить, транжирить
[Ньукулай оҕонньор — Мэхээлэ оҕонньорго:] Суох, чэ, эн саараныма, оҕонньор. Эн аайы быданныах табаар суох. Күндэ

1. даҕ. Олус өрдөөҕү кэмҥэ баар буола сылдьыбыт, олус өрдөөҕү кэмтэн баар. ☉ Древний, старинный; давний, старый. Былыргы оҥоһук. Былыргы дьиэ. Былыргы сэһэн
   □ Мин бардым: бухатыыр эһэлэрим Былыргы аартыктарын арыйан, күн дьонум дьоллоох көҥүллэрин Хараҥа күүстэртэн харыһыйа. Эллэй
   [Кыһыл армыйа] Быстыбат аймаҕар харыһык буолаҥҥын, Былыргы былааһы умсары уураҥҥын, Көччүйэн үөскээбит хотугу кыраайбыт Көҥүлүн көмүскээн, көмөҕүн көрдөрдүҥ. Күннүк Уурастыырап
2. аат суолт. Былыргы кэм. ☉ Древнее, старое время
   Оҕонньор наар былыргыны кэпсиир. Суорун Омоллоон
   Көмүлүөгү, күөһү кэтии... Уокка аргынньахтыы, Ытык кырдьаҕас өр кэпсиир Былыргыны арбыы. Дьуон Дьаҥылы
   «Былыргылар муннуларын анныттан, атахтарын тумсуттан ырааҕы көрбөт этилэр», — диэн халыҥ баайы мунньан биэрбит аҕатын хомуруйар буолан эрэр. А. Сыромятникова
   ♦ Былыргыны былыт саппыта — урукку умнуллубута өр буолла (ону түөһэр, көбүтэр, ахтар наадата суох). ☉ Давным-давно позабыто (и незачем это ворошить), быльем поросло
   Былыргыны былыт саппыт, аныгыны айыы айбыт (өс хоһ.). Ону мин истибитим быдаарыйбыта. Былыргы дьыл былытынан сабыллыбыта. С. Зверев
   Бэйи, Соппуруон, тохтоо, былыргыны былыт саппыта. «ХС»

сыһ. Билиҥҥи кэм быдан (уонунан, сүүһүнэн сыл) иннинэ. ☉ В древности, в старину, в давние времена, в былые годы
Былыр сахаҕа бурдугу ыстара биэрдэхтэринэ, киһи өлөр аһа буолуо диэннэр, кистээн буорга көмөн баран, үүммэтэ диир сурахтаахтара. Амма Аччыгыйа
Олоҥхо — олох былыр үөскээбит эпос. Эрчимэн
Былыр гражданскай сэрии саҕана, биһиги чекаҕа үлэлии сылдьан, манна үрүҥнэр ортолоругар икки буолан хаайтаран хаалбыппыт. С. Ефремов
ср. тюрк. былтыр ‘прошлый год; в прошлом году’
◊ Былыр-былыргыттан — бэрт өрдөөҕү, урукку кэмтэн билиҥҥэ диэри. ☉ С давних пор, с древних времен до сегодняшнего дня
[Дьаакып:] Былырбылыргыттан бырыһыанынан мунньуллубут иэскэр бэстилиэнэй иитимньибин туура туттардыҥ. А. Софронов
Былыр-былыргыттан, Болгуонай ойуун саҕаттан, Күтэр Бороҥкуйап саҕаттан, Бууттаах Байбал саҕаттан, Дьобулуоскай Макаар саҕаттан уон тарбахтаах утары уумматаҕа. Эрилик Эристиин
Былыр-былыргыттан күн бүгүнүгэр диэри нуучча омугу үтүктэн, кинилэр үөрэхтэрин батыһан бачча буолан эрэбит. М. Доҕордуурап
[Филипп:] Былыр-былыргыттан Саха сиригэр муосчуттар бааллара. С. Ефремов. Былыр үйэҕэ — туох эмэ буолан бүппүтэ (ааспыта) өр буолбутун туһунан этии. ☉ Давным-давно
Бу сири абааһынан арбаабатахтара буоллар, былыр үйэҕэ киһи-сүөһү олохсуйан, бу ыарҕалаах кытыллар унаар хочо буолан устуох этилэр. М. Доҕордуурап

1) быть, являться; делаться, становиться; учуутал буол = стать учителем; харса суох буол = быть храбрым; киһи буол = а) стать человеком, выйти в люди; б) перен. остаться в живых, выжить; баар буол = а) иметься, быть в наличии; б) явиться куда-л.; суох буол = а) не быть в наличии, отсутствовать; б) уйти, уехать откуда-л.; доҕордуу буолуох будемте друзьями; барбыт буоллаҕына , төннөөр если он уехал, ты возвращайся назад; киһи билбэт буола (измениться) до неузнаваемости; эбэтэр киһи буол , эбэтэр кии буол погов. или будь человеком, или превратись в навоз (соотв. или грудь в крестах, или голова в кустах); 2) быть, бывать, происходить, случаться; бүгүн мунньах буолар сегодня будет собрание; аан дойдуга араас событиелар буолаллар в мире происходят разные события; күһүн-саас тоҥоруулар буолаллар весной и осенью бывают заморозки; туох барыта буолар всякое бывает; оннук буолбат так не бывает; туох буолла? что случилось?; бу улахан ситиһии буолар это является большим успехом; итинник буолбат буол никогда больше не поступай так; оннук ордук буолуо так будет лучше; оннук эрэ буоллун я этому рад (букв. пусть будет только так); оннук эрэ буолбатын! только бы не это!; только бы этого не случилось!; 3) наступать, начинаться; приходить; кыһын буолла настала зима; күн ортото буолбут настал полдень; үчүгэй күннэр-дьыллар буоллулар пришли хорошие времена; 4) в сочет. с прич. на =ар осн. гл. выступает в роли вспомогательного гл. и означает регулярность, обычность, постоянство действия: көстөр буол = быть видимым; барар буол = а) постоянно ходить, уходить куда-л.; б) решиться идти, ехать куда-л.; сылдьар буолуҥ захаживайте к нам, заходите к нам почаще; 5) в сочет. с прич. на =быта осн. гл. выступает в роли вспомогательного гл. со знач. делать вид, прикидываться; ыарыһах аһаабыта буолла больной сделал вид, что ест; больной почти не поел; кыыһырбыта буол = напустить на себя сердитый вид, прикинуться сердитым # буолаары буолан притом ещё, к тому же; кинигэ бэлэхтэттим , буолаары буолан олус наадыйарбын мне подарили книгу, притом ещё такую для меня нужную; буола-буола выражает раздражение, гнев; өһүргэммитэ буола-буола ! он ещё обижается!; буолбат дуо ведь, же; кини барбыта ыраатта буолбат дуо он ведь давным-давно уехал; хайа суох буолбат дуо ? да нету же!, да ведь нету!; буоллаҕа ити вот и всё; буоллар буоллун пусть; так тому и быть; буоллар буоллун мин кыһаммаппын пусть, мне всё равно; буоллун-хааллын диэн оҥор = делать что-л. на живую нитку; буолуо даҕаны может быть; буолуох буоллаҕа так и следовало ожидать; дьэ буоллаҕа ! ну и ну!; м-да!; кэм буолан ипиэхпит (или истэхпит ) ! этого ещё не хватало!; санаам буолбат у меня рука не поднимается; туох буолуой ничего, и так сойдёт.