халаахтаа диэнтэн дьаһ
туһ. [Бөтүүгү] халаахтаппытынан киэр илгэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Убайа Нэниис Дьаргымыанап орто дойдуга хара суору халаахтаппытынан кэлбит сорсуннаах булчут. «Чолбон»

тыаһы үт. т. Суор саҥатын үтүктэр тыл. ☉ Звуки, подражающие крику ворона
Суор «халып-кулуп» дии-дии, тус арҕаа диэки көтөн халаахтыы турда. И. Никифоров
Аттаах киһи үрдүнэн хара суор көтөн суксуйан ааста. Иҥнэх гынаат, «халып-кулуп» диэн кыланна. «ХС»

туохт. Тугу эмэ улаханнык сатарат, алдьат, суох оҥорордуу эс. ☉ Сильно расшатать, погубить, разрушить, уничтожить что-л. Олоҕу долгуппут, Дьиэлэри-уоттары дьиэгэнитиэм, сүгүн олордуом суоҕа
Саха фольк. Дьиэни дьиэгэниппит, Кэскили кэҕиннэрбит? - Арыгы. А. Софронов
Иэримэ дьиэни дьиэгэнитэ, Аал уоту умуруора, Биир түүн халаахтаан кэлбитэ Фашист соллоҥноох суора. Баал Хабырыыс

туохт. Көтөн иһэн аллара түһүөхтүү элиэтээн баран, өрө көтөн таҕыс (хол., суору этэргэ). ☉ То плавно снижаться при полёте, как бы намереваясь приземлиться, то взмывать вверх (напр., о вороне)
Хамыйахтаата хаста да суор, Куолаһын иҥсэлээхтик куллурҕатта. С. Тарасов
Биир туох да улахан кырдьаҕас суор хамыйахтаан ааста. Б. Павлов
Халаахтаан, хамыйахтаан ааста Хара суор чардаакка кэлиигэ. «ХС»

туохт. Дорҕоонноох, сатархай, чуор тыаһы таһаар. ☉ Издавать громкий, раскатистый, звонкий звук
Тумус тыам кэтэҕиттэн, тоҕой хонноҕуттан Чоруун тыас чураадыйар дорҕооно Дьулайбар тобулу иҥэн дьулаттаҕын да, доҕоттор! Саха нар. ыр. III
Соннук диэн дьоһун сурах Туруу-дьаҕыл дойдуга, Суһал-дьэргэл сырыылаах Соноҕос ат туйаҕа Чураадыйан тиийэринэн, Чугдаарыйа тарҕаммыт. Эллэй
Халаахтыыр, хатыр маҕаас Хара суор, «Хаах» диэбитинэн, …… Тус хоту диэки Чураадыйан түһэ турда. С. Васильев

аат.
1. эргэр. Көмүлүөк иһинээҕи, оттуллар өттө. ☉ Внутренняя (для топки) часть камелька (якутской печи)
Буруо олох көстүбэккэ, оһох хабаҕалынан тахсан барар эбит. Болот Боотур
Саҥардыы сыбаммыт көмүлүөк оһох хабаҕалыгар куурбут мас бачыгыраччы умайар. И. Гоголев
Тиэтэйбиттии туттан-хаптан туран, оһоҕун хабаҕалын толору хардаҕаһы симнэ. Р. Кулаковскай
2. Туох эмэ оройо, чыпчаала. ☉ Самая высокая часть чего-л., вершина
Сарсыарда халлаан Хара улар Хабаҕалын түүтүнүү Күрэҥсийэн барда. П. Тобуруокап
Суһурҕаччы сапсынан Суор суксуйан ааһар, Халлаан хабаҕалынан Халаахтыы хаһыырар. К. Туйаарыскай
Күн соҕуруу халлаан хабаҕалыгар хатанан, төбөбүт оройун сыралҕан сылааһынан сырылаччы салаабыта. «ХС»
ср. тюрк. кабак, камах ‘передняя часть’

даҕ.
1. Киһи туттарга үөрүйэҕэ суох, хаҥас илиитинээҕи. ☉ Непривычный, неудобный для пользования (о стороне, руке), левосторонний
Хахсаат Буурай хара сордоох Дьэгин өттүнэн дьиэгэнийэн Халарыктаан ылла да, …… Халаахтыы көтө турда. П. Ядрихинскай
Мин нэһиилэ бөҕүөстэн тураммын дьэгин илиибинэн сирэйбин илитинним. И. Никифоров.
△ Хаҥас илиитинэн (бэрт дэҥҥэ атаҕынан) уҥатынааҕар ордук сатаан туттар. ☉ Пользующийся левой рукой (в редких случаях ногой) более умело, чем правой
Улахан мээчиги атаҕынан тэбэ оонньуур олус көрдөөх буолааччы. …Маннык оонньууга дьэгин оҕолор киллэриллибэттэр. Мээчик уҥа атаҕынан эрэ оонньуурга аналлаах. И. Никифоров
2. көсп. Уопсай үөрүйэхтэн, сиэртэнмайгыттан атын, тосту-туора, олуона, түктэри (итэҕэлтэн төрүттээх). ☉ Отличный от общепринятого, совершенно непривычный, неудобный; предосудительный, неприличный
- Оок-сиэ, доҕоттоор, тиийбит сирэ - дьэгинин ньии, тохтообут сирэ - олуонатын ньии!.. Н. Якутскай
Бу сир олоҕо барыта Чыҥха атын, дьэбис-дьэгин, Мин манна көрдөөн булбатым Сүрэҕим сүүдүйэрин. С. Данилов
Мичил санаатыгар бу күтүрдэр [ороспуойдар] аһыыллара да дьэгин. Г. Колесов
п.-монг. дьегун

1. көр маҕалай. [Дьаакып:] Дьэ билигин ити нууччаны туохпутунан аһатан маҥалайын толоробут? А. Софронов
   Туһахха иҥнэн Тоҥон өлбүт Бэлэм куобаҕы Мэҥиэстэн баран, Маҥалайын өссө толороору [хара суор] Халаахтаан иһэн Хаппыт мэҥиэ сытарын Харахтыы оҕуста. Р. Баҕатаайыскай
   [Моҕой] үөнүгэр-курдьаҕатыгар туолбатах Маҥалайын толороору, Мааны көтөр, [хотой] Маа бэйэлээх …… хаарыаннаах оҕолорун Күн сырдыгыттан матарбыт. В. Миронов
2. к ө сп. Туох-эмэ олус элбэҕ и ки ллэрэр киэлитэ (үксүгэр улахан өрүс, муора туһунан). ☉ Огромное вместилище чего-л. (обычно о морях, больших реках)
   Өрүс уорааннара бүтэйэллэрэ чугаһаабыт. Уораан хайдах бөлүөҕэн эрэр уутун дьал хааннаах сүүрүк обургу бокуойа суох эҕирийэн ыла турар, ханна эрэ киэҥ маҥалайын диэки утааран иһэр. В. Чиряев
   Дьэ уһун тыллаах, киэҥ маҥалайдаах эрэйдээх — ити муораҥ. С. Федотов
   ♦ Буор маҥалай көр буор
   Мөлүйүөнүнэн дьону кырган кэбиһэр Сатана санаалаахтар бааллар, Мөлүйүөнүнэн дьон сүмэтин эмэр Буор маҥалайдар бааллар. П. Тобуруокап
   [ Кулаковскай айымньыларыгар] капитализм барыныбары, киһини-сүөһүнү аһыныгаһа суох ыйыста, хадьырыйа турар, хаһан да санаата хаммат, астыммат буор маҥалай курдук көрдөрүллэр. АЕЕ ӨӨ. Маҥалайа туолбат (хаммат) сөбүлээб. — туох да баайга-дуолга, аска-үөлгэ сөп буолбат, баҕата хаммат (ымсыы киһи туһунан). ☉ Ненасытный, жадный до денег, богатства
   Туос иһиттээххэ топпот, мас иһиттээххэ маҥалайа туолбат. Саха фольк. Били Дьаҥсал Дьаакып этэринии, ходуһа сиригэр м а ҥ а л а й а хамматах, үрдүк таҥара айыытыттан куттамматах арай Аадаҥ көстүбүтэ. Күннүк Уурастыырап. Баайгар маҥалайыҥ хаммакка, бу дьон барахсаттары буор босхо хамначчыт гынан бараҥҥын, аны бултаабыт бултарын тутан ылбыт ыт суобастаах ыккын буолбат дуо? Р. Кулаковска й

туохт.
1.
сапсый 1, 2 диэнтэн бэй. туһ. Кыргыттар [сөрүүкэтинэн] салгын курдук чараас былааттарынан сапсыналлар. П. Аввакумов
Остуол уһугар олорор старшинабыт эмискэ икки илиитин таҥнары сапсыммытынан өрө чинэрийдэ. С. Никифоров
2. Кынаттаргынан дайбан, охсуолан (көтөр туһунан). ☉ Делать взмахи, хлопать, махать крыльями
Халлаан кырсынан Хара суор, …… Хааҕыргыы-хааҕыргыы халаахтаан иһэн, Хааннааҕы харахтаан, Өлүгү көрөн, Таҥнары сапсынан Даллас гына олордо. А. Софронов
Кутуйахсыт элиэ кэлэн, Лоҥкууда ыарҕаларын быыһыгар сабыта түһэн, салгыҥҥа сарайа-сарайа сапсынна. М. Доҕордуурап
3. көсп. Илиилэргин тугу эрэ сапсыйар курдук хамсат, оннук хамсатан тугу эмэ гын. ☉ Махать, водить руками (напр., выражая радость, крестясь при молитве)
[Оҕом] мин таһыттан киирбиппэр үөрэн, …… илиилэрин сыыһынан сапсына-сапсына, даллараҥныы-даллараҥныы күлэн чычыгыраабыта минньигэһэ сүрдээх. А. Софронов
Петя, Маша диэки көрөн кэбиһэ-кэбиһэ, таҥараҕа үҥэн сапсынар. М. Доҕордуурап
4. көсп. Көтөр кынаттарынан сапсынарын санатардыы хамсаа. ☉ Подниматься и опускаться, напоминая взмах крыльев птиц
Кыыс сымнаҕас харахтарын улам аллара көрөн истэ, быыстала суох симириктээн уһун кыламаннара сапсыннылар. Амма Аччыгыйа
Манна миигин Айаҥҥа атаара Аалай былаатынан Сарыал сапсынар. М. Ефимов
Борохуот хаһыыта Хайаҕа дуорайда, Эрдиитэкыната Элэҥнии сапсынна. П. Тулааһынап

I
туохт. Тугу эмэ үрүт араҥатын хастыы кэрт эбэтэр устунан элийэ кэрт, оннук кэрдэн тугу эмэ оҥор. ☉ Тесать, обтёсывать
Мин күн туратура хайаны сууһарабын, Хайыр тааһы суоран Тутабын эн оскуолаҕын. С. Данилов
Александрдаах суорбут дүлүҥнэрэ боротуока хааһын үрдүгэр силии курдук кылбаһан сыталлар. М. Доҕордуурап
Икки уол уһун дүлүҥү суоран болуот эрдиитин бэлэмнээбиттэр. Н. Габышев
ср. алт. тоор ‘тесать’, ДТС йон ‘строгать, тесать’, тув. чонар ‘тесать’, монг. зорох ‘строгать, обстругивать’
II
аат. Барынан бары аһылыктанар килбэлдьигэс хара дьүһүннээх улахан көтөр. ☉ Ворон
Быһах угун кыстыбат, суор хараҕын оҥсубат (өс хоһ.). Арай хара суор халаахтаан ылара Өлүктэри булбут үөрүүтүттэн. Дьуон Дьаҥылы
Тыаҕа суордар элбээбит буоллахтарына, бөрөлөр кэлбиттэрин бэлиэтэ, элбэх суор — ол үөр бөрө баарын туоһулуур. «ХС»
♦ Суор хараҕын сиэбит киһи — аҕыйахтык утуйар, эрдэһит киһи. ☉ Человек, который мало спит, рано встаёт (букв. человек, который съел глаз ворона)
Утуйбатын оҕото баар ээ! Суор хараҕын сиэбит киһи диэн дьэ кини. С. Федотов
Мэхээлэ оҕонньор уута суоҕунан, эрдэһитинэн суор хараҕын сиэбит киһинэн аатырар. Р. Кулаковскай
Хата бу суор хараҕын сиэбит (киһи) оҕонньор буолла. Номнуо уһуктан дурдатыгар иһэр. «Кыым»
◊ Суор тумса хотуур эргэр. — тосту соҕустук умса өҕүллэр синньигэс төбөлөөх хотуур. ☉ Коса с резко изогнутым тонким концом (букв. коса — вороний клюв)
Атаһым Хабырыыс оҕонньор былыргы суор тумса хотуурун оҥороноҥорон, сэрэнээр диэн сэрэтэн-сэрэтэн миэхэ уларсыбыта. Э. Соколов
Оҕонньор ырааһыйа үүнүүлээх көп отун субу аҕай тапталлыбыт сытыы суор тумса хотуурунан тэлэ солоон уҥуоргу кытыыга тахсар. «ХС». Суор хара — суор курдук хара. ☉ Чёрный как ворон, вороной
Бэрт үгүс киһи саҥата үөмэлэһэ түстүлэр да, ыйдааҕы тиит күлүгүн курдук тоҕус суор хара дьон кэлэн үөмэлэһэ түстүлэр. Ньургун Боотур
Бу соторутааҕыга диэри ол күтүр суор хара ахсым ата субу ибили тэпсээри үрдүбэр батыгырайан кэлэрин …… түһээммин уолуйан уһуктарым. Софр. Данилов
Суор хара солооһун Солотуу бурдук Солколоох долгунун Субутуо курдук. Эллэй. Суор холото эргэр. — туох эмэ халыҥын кээмэйэ: биир тутуму кытта эрбэх уһуна, уон биэс сэнтимиэтир кэриҥэ. ☉ Мера длины у якутов, равная высоте кулака и поставленного торчком большого пальца, что примерно соответствует пятнадцати сантиметрам
Быйыл саас биһиги биир сиргэ хаһыыга сылдьыбыт сылгыны өлөрбүппүт, хаһата суор холото буолбута. С. Васильев
Эриэхэҕэ уойбут эһэ кырата икки-үс илии, улахана — суор холото халыҥнаах тас сыаланар. ПАК АаТХ
Аппыт эмиһэ сүрдээх. Таһа суор холотун кэриҥэ баар быһыылаах. «ХС». Суор эт — бүлгүн быччыҥа. ☉ Дельтовидная мышца.
ср. монг. сойр, бур. һойр, башк. һуйыр ‘глухарь’, казах. суйар ‘тетерев’, калм. сөөр ‘глухарь’