батыччахтаа диэнтэн холб. туһ. Сылгылар халҕаһалыы анньан, үтүрүһэ-үтүрүһэ сырсан батыччахтаһан тахсан испиттэр. Саха сэһ
1977
Хайа саҕа буолан күлүгүлдьүйэн тигээйилээбит ынахтар батыччахтаһан аастылар. П. Тобуруокап

сыһ. Халҕаһа курдук, модуннук халҕаһалыы анньан. ☉ Глыбой, мощным валом
Күүстээх баала, Күөстүү үллэн, Көстөөх сиртэн Көтөҕүллэн, Көһөҥөтүк Көһөн кэллэ. Күннүк Уурастыырап

туохт. Киэҥ сири тайаан халҕаһалыы ас. ☉ Идти валом, занимая большое пространство
Аммахайдыыр өрүһүм Дэбилийэр уутун Күрүлүйэр сүүрүгэ Хоту диэки Курулаччы түһэн барбыт. Нор. ырыаһ.

туохт. Биир хайысханы тутуһан, халҕаһалыы анньан бар (элбэх дьон, сүөһү туһунан). ☉ Валить валом в одном направлении (о толпе людей, стаде животных). Табаахырап биир ыалга кэлэн хонноҕуна, аттынааҕы ыаллара бары күрүллэн киирэллэрэ. Саха сэһ
1977
Сүүрдүү кэмэ бу тиийэн кэллэ. Биһиги, Тардыылаах дьонноро, бука бары тиэргэҥҥэ күрүллэн таҕыстыбыт. И. Никифоров
[Ынах] туохтан эрэ үргэн, кутуругун хоротоот, быһыт диэки ыстанна, ол кэнниттэн үөр сүөһү бүтүннүүтэ күрүлүннэ. М. Шолохов (тылб.)

туохт., кэпс.
1. Түүнү аһар, хон. ☉ Проводить ночь, ночевать
Маһынан оттуллар дьиэлээх артыыстар Ньурбаларыгар эргиллэн да кэллэхтэринэ, дьиэлэрэ сылыйыар диэри, ыалга хонуктуу да сырыттахтарына, көҥүллэрэ. «Сахаада»
Ыалы кэрийэн аһыыр, хонуктуур, тулаайах киһи. ПНИ ДКК
2. Биир сиргэ халҕаһалыы анньан, сыҕарыйбакка тур (былыты этэргэ). ☉ Собираться, скапливаться, постепенно разрастаясь, увеличиваясь в размере (об облаках)
Арҕаа дьапталҕа таас үллэн турар оройугар хонуктаабыт уулаах былыт көстөр. Н. Абыйчанин
Хонуктуу тахсан иһэр былыт сыҥаһалаан иһэринии, Амма хайалара көстөллөр. М. Доҕордуурап

I
туохт. Көөнньөн баран, уһуннук сылааска туран аһый (үксүн үрүҥ ас туһунан). ☉ Скисать вследствие долгого брожения в теплом месте (обычно о молочных продуктах)
Айах тутаары көөнньөрбүт Кымыстара кыйырда. С. Данилов
Кэтириинэ саар саҕана Эриэккэскэ эрэ кэлэр Эриэн килэгир бэчээттээх Дьэҥкир ыраас иһиттээх Ыксарытык кыйырбыт Оруомнуура арыгы. С. Зверев
Өссө иэдьэгэй кыйырбыт эбэтэр амтаннаах буоллаҕына үүттээх уу булкуспут суурадаһынынан иэдьэгэй үрдүгэр кутуллар, онтон мөлтөх уокка сылытыллар. ДьСИи
II
даҕ. Бытархай уонна элбэх (үксүн киэҥ сиринэн халыҥнык сытар таас эбэтэр муус туһунан). ☉ Мелкий, измельченный (напр., камень, лед, покрывающий большую площадь)
Хаамар экскаватордар …… тимир тиистэринэн кыйыр тааһы үлтү хадьырыйан самасыбаалларга кутан лүһүгүрэтэллэр. Суорун Омоллоон
Кыйыр муус кырылаата Кытылга анньыллан, Халҕаһалыы уһунна Буур табалыы харсыһан. Доҕордоһуу т. Арыт кыйыр тааһынан, арыт ыт мунна баппат симилэҕинэн айанныыллара. «ХС»

аат.
1. Судаарыстыба сэриитин күүһэ; байыаннай сулууспаҕа сылдьар сэрии дьоно (уопсайынан түмэн этэргэ). ☉ Вооруженные силы государства, армия; армейские военнослужащие (в совокупности). Аармыйаҕа сулууспалаа
□ Ити оҕо манна бостууктуур, биһиэхэ олорор
Хайа, аны күһүн аармыйаҕа ылаллара буолуо, онуоха диэри дьонугар көмөлөһөр. Далан
Кини аармыйа олоҕор хайабытыттан да дөбөҥнүк үөрэммитэ, хайабытынааҕар да урут ситэн-хотон, эр киһиэхэ кубулуйа охсубута. Софр. Данилов
2. Сэрии дьоно. ☉ Вооруженные люди, войска
Ыраахтааҕы Уот Уһутаакы тахсар күнүгэр аармыйатын мунньан, муора кытыытыгар тоһуйбут. Саха фольк. Биэрэккэ кэлбиттэрэ туохха да холооно суох, халыҥ өрөһө былыт курдук, эриэн кыыл аармыйата биэрэги манаан турар эбит. Саха ост. II
Манна ол туундара дойдуга эмиэ туох аармыйата кэллэҕэй? Н. Якутскай
3. кэпс. Туохха эрэ биир сиргэ мустубут олус элбэх дьон. ☉ Скопление большого количества чем-л. объединенных людей
Сухалаах, тараахтаах аармыйа Биэрэстэ сиринэн субуйбут. Үлэни дьаһайар Даарыйа барытын учуоттаан суруйбут. Эрилик Эристиин
Халыҥ аармыйа [муҥхаһыттар] халҕаһалыы аста, Хаайда балыгы кыараҕас иигэ. С. Тарасов
4
аарбыйа диэн курдук. Эт мэйиилээх эймэниэн курдук, сүүс сүгүлээнэ, аармыйа араллаана манна буолбут эбит. П. Ойуунускай

тыаһы үт. туохт.
1. Биир күдьүс уһун, тохтоло суох күүстээх, улахан тыаһы-ууһу таһаар (хол., уу тыаһа). ☉ Производить слитный глухой раскатистый звук, рокотать (о воде)
Хайаттан түһэн барылыыр үрэх Тааһынан тамнанар идэлээх. Күннүк Уурастыырап
Күүстээх күрүлгэн өрө барылаан, тохтообокко киэҥ байҕал диэки эҥсиллэн барар сүдү күүстээх айылҕа биир кэрэ айыыта эбит. П. Чуукаар
Өрүс үрдэ, тугу барытын тоҕута солуох айылаахтык халҕаһалыы анньан, аллара диэки ахсымнык барылыы устан барда. П. Филиппов
2. Айаҕыҥ муҥунан улаханнык хаһыытаа, ытаа. ☉ Кричать во весь голос; громко плакать
Натааһа хаһата халыйан, Көбүөхтээн, күөрт курдук аҕылыыр. Хамначчыт Маайаны балыйан, «Уллуҥу уордуҥ» диэн барылыыр. Эрилик Эристиин
Эмискэ, таһырдьа Уллуҥаҕы аннынан ньириһийэр, Ууну, тыаны улаҕатынан уораһыйар Кыһыл оҕо саҥата ытаата, Баччыр оҕо саҥата барылаата. С. Васильев
3. Тыастаахтык тыбыыран муннугун тыаһат (ат туһунан). ☉ Громко фыркать (о лошади)
Массыына аттара барылаат, айаҥҥа дыыгыныы тыҥыыллар. Р. Баҕатаайыскай
Атыыр барылыыра, оҕус мөҥүрүүрэ, – Мин хоһооммор олох тойуга буолан …… кутулунна. «ХС»
4. көсп. Элбэх буолан кэккэлээ, хойдон көһүн (ахсаан өттүнэн). ☉ Выстроиться в ряд, собираться во множестве
Күөл кытыытыгар барылаан турар үөр сылгы ортотуттан хойуу уһун сиэллээх кутуруктаах сур атыыр утары ыстанан таҕыста. В. Протодьяконов
Эмискэ моонньоҕон үөрэ кырылаан, Элбэхтик тула элиэтээн, Ыраах, уу ортотугар барылаан түстэ, Ыһыллан кытыы диэки уһунна. С. Васильев
Биир аһылыктаах ахан күөл кытыытыгар түһэргэ бэрт тоҕоостоох сиргэ, араас кус бииһин уустара барылаан олороллор эбит. Р. Кулаковскай

тыаһы үт. туохт.
1. Бүтэҥитик ньирилээн тыаһаа (хол., өрүһү этэргэ). ☉ Производить непрерывный клокочущий глухой шум (напр., о реке)
Өрүс, сүгэһэрдээх муустарынан халҕаһалыы анньан, туох да бэйэлээх тохтотуо суох курдук ньиккирии устар тыаһа өссө күүһүрбүккэ дылы буолла. П. Филиппов
Индигиир эбэ баараҕай, хойуу тирэхтэри, тиит мастары бүрүнэн устан ньиккирии, быыстала суох күрүлүү-харылыы сытар. Н. Заболоцкай
2. Ис-искиттэн эймэнийэн эбэтэр уйаҕастык, аһыннарардыы ытаа. ☉ Рыдать, плакать громко, судорожно, жалобно
«Үөрэтэн баран саллаакка ылар буоллаҕа дии…» — Сарахыс эмиэ ытаан ньиккирээбитинэн барда. Амма Аччыгыйа
[Уол] тугу да саҥарбакка ытаан ньиккирээн барбыта. Эрилик Эристиин
3. көсп. Үчүгэйдик байылыаттык, кыахтаахтык олор, оннук олохтоох буол. ☉ Жить богато, в достатке, крепким хозяйством
Субу аан дойду Иччитэ буолан ньиккирээбит, Аҕырыалаах ньилбэктээх, Буруускалаах түһэхтээх, Көҕүөр курдук эмиийдээх …… Аан дойду иччитэ Аан Алахчын хотун. П. Ядрихинскай
[Умнаһыт:] Оҕонньордоох эмээхсин, баайы бастааҥ, тоту куотуҥ, сир ойбоно буолан ньиккирээҥ, таркаайы чалларыына, омоллоон уйгута буолан олоруҥ. Н. Түгүнүүрэп
Ийэм ыал буолан ньиккирээн олорор дьоҥҥо тахса сылдьыбатахтыы: «Оо, атахтаах буолан баран, оҕолорбор тахса сылдьыбыт киһи!» — диэхтиир. В. Иванов
ср. бур. нэрхирэ ‘производить сильный шум’

туохт.
1. Тыалтан өрүтэ түллэҥнээн, дьалкыйан хамсаа, эбирдээ (уу ньуурун этэргэ). ☉ Волноваться, зыбиться (о водной поверхности). Өрүспүт уута долгуйа устар.
2. Аргыый өрүтэ түллүтэлээн, күөгэлдьийэн хамсаа. ☉ Колыхаться, качаться, волноваться
Солооһун аннынааҕы ходуһаҕа кини ото үүнэн, араас күндү түүлээхтэр тириилэрин тэлгэппит курдук толбонноно долгуйара. Амма Аччыгыйа
Долгуйа хамсаа Эн муора курдук, Толору астаах, Саһарбыт бурдук. П. Тобуруокап
Күөх нуоҕай мутукча Долгуйа хамсаабыт, Күн дьолун булбучча Уол кыыһы таптаабыт. Күннүк Уурастыырап
3. көсп. Үөрэн, хомойон эбэтэр куттана санаан ис-искиттэн айман. ☉ Волноваться, беспокоиться, приходить в тревожно-беспокойное состояние
Микиитэ, олус улаханнык долгуйдаҕына буолар быһыытынан, нууччалыы чуолкайдык саҥарбат буола оҕуста. Амма Аччыгыйа
Кини хараҕар оонньообут мичээр дууһаттан дириҥник долгуйбутун этэр. М. Доҕордуурап
Сир үрдүн дьиктитин күүһэ баар тапталга - Сүрэх долгуйара, үөрэрэ. И. Эртюков
4. көсп. Туохтан эмэ айманан хамсаа, сөбүлээбэккин биллэрэн айман (элбэх дьон, норуот туһунан). ☉ Выражать недовольство чем-л., массовый протест против чего-л.
Итинник дьон көҥүл бардахтарына, аан дойду олоҕо долгуйаа ини. Н. Неустроев
Бар дьон бүтүннүү долгуйда, күүрэ, уордайа, оргуйа түстэ. Амма Аччыгыйа
Уотунан харбаһар Уорааннаах байҕаллыы Норуоппут уордайда, Дойдубут долгуйда. Күннүк Уурастыырап
5. Күргүөмүнэн халҕаһалыы хаамп (толору дьонноох уулусса, үгүс киһи уулуссаҕа тахсан хаамсыыта). ☉ Ходить гурьбой, толпой; толпиться (о людях на многолюдной улице, на параде)
Күөх дьүрүс халлааҥҥа көтөр аал тайаарар, Ол норуот долгуйар уулусса устун. И. Чаҕылҕан
Өйүгэр киирбитэ - Москва Долгуйар парада, Үөрүүлээх Маай күнэ, сатарар Дорҕоонноох андаҕар. А. Абаҕыыныскай
6. Долгун курдук буолан көһүн (баттах туһунан). ☉ Быть, казаться волнистыми (о волосах)
Сиинэ кэрэмэс саһылын Бочугураһа дуу диэбитим Долгуйар уһун суһуоҕуҥ Толбоннурара эбит дии. С. Данилов
Долгуйа үүнэн түспүт сымнаҕас чачархай баттахтаах. Амма Аччыгыйа
♦ Сүһүөҕэ долгуйар - сүһүөҕэ ууллар, сүһүөҕэ кыратык ибигириир. ☉ Чувствовать слабость в суставах
Сүһүөҕүҥ долгуйан көрбөккө хаамарыҥ, Сыабыҥ, киэн туттардыы, кылырдыы тыаһыыра. Эллэй
Эдэр булчут Уйбааскы сүрэҕэ сылаас-сылаастык тэбиэлиир, сүһүөҕэ долгуйа хамсыыр. Л. Попов
◊ Долгуйар Дьокуускай куорат поэт. - Дьокуускай куорат элбэх дьоннооҕун, үгүс кэлиилээҕин-барыылааҕын, дьалхааннааҕын хоһуйан этии. ☉ Бурлящий город Якутск
Долгуйар Дьокуускай куоракка Дьоллонор сир баарын мин биллим. Эллэй. Долгуйар Дьокуускай куорат Дьоһун чулуу дьонноро Дорообото тутуҥ! Саха фольк.
п.-монг. долгула