көр тэбиэн. Чугастарыгар айан бөрбөлүүттэрэ хонуктаан тохтообуттар

хонуктаа диэнтэн бэй
туһ. Төрдүс сылы чорбохтоох сылынан ааттаабыттара. Ол дьыл олунньу сүүрбэ аҕыс хонук оннугар сүүрбэ тоҕус хонуктанар. КЗА АҮө

несов. өрөө, күн өрөө; # дневать и ночевать хонуктаан өрөө, араҕыма.

сыһ. Үрүмэччи курдук, үрүмэччигэ маарынныырдык. ☉ Подобно бабочке, как бабочка
Өрөтөр буолбатаҕым, Хонуктаан утуйан хойутаабакка …… Хаана эбэ хотун Харгыһын мүччүрүйэн, Үрүмэччилии көтөн кэллим. С. Зверев
Күммүт маҥан үрүмэччилии Күрэнэ көтөн ааста. Им сырдыга чүмэчилии Улам ууллан баранна. Чэчир-72

көр дьибилгэт
Ураты дойдулартан Дэгиэ дугуй тыҥырахтаах Диэлийэн тиийэн кэлэн Дьибилгэни типпэтин диэн, Мохсоҕол кыылга моһуоннаах Модун көтөр ааллар Улуу куорат үрдүнэн Уһуура сылдьар буолар эбиттэр. Саха нар. ыр. III
Кыыс кэрэчээним, Туох хонноҕор хонуктаан Ханнык дьибилгэнигэр эрчиллэн Сылдьар эбит диэммин, Аптаах харахпынан Аан дойдутун анаарыппытым. С. Зверев

туохт. Биир бөлөххө холбооттоо, мус, түм. ☉ Собрать, согнать в одну группу, скучить кого-л.
Сэктээйэп урукку сүөһүтүн-аһын мөрүөрэн, саҥа олох сүүрээнигэр олук үктэһэн хаамсыахтаах. Э. Соколов
Сүөһүнү мөрүөрэн аһатан хоннорорго сөптөөх сири таба хаамтаран хонуктуу тохтообуттар. «ХС»
Ахсым атыыр сылгы барахсан, …… Сылбырҕатык Сиэлэн-хааман Дьал кыһытар, Үгүс үөрүн мөрүөрэн Батыгырайар, Кистээн өрө барылатар. ГНИ СҮөТ

аат. Оҕолоро холбоһон уруу-аймах буолбут дьахтар (бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннаан этэргэ). ☉ Мать или родственница жены или мужа (по отношению друг к другу), сватья
Дуоһуйанастынан, Эт дьон элэйэн, Сыа дьон сылайан, Ходоҕойдор хонуктуу бардылар, Түҥүрдэр түлүк ууларыгар түстүлэр. С. Зверев
Түҥүрэттэр, ходоҕойдор Түспэтиһэн олороллор Бастыҥ остуолга ыҥыртаран. Дьуон Дьаҥылы
ср. тюрк. кудаҕай ‘сватья’, монг. худагы ‘кумушка’

аат. Арыгыны баҕаран туран, ис-иһиттэн тартаран иһэр киһи, арыгыны куруук иһэр киһи. ☉ Тот, кто постоянно и много, с пристрастием пьет спиртное, пьяница, алкоголик
Иһээччи буолуох кэриэтэ, Күн анныгар Көстүбэтэх көнө. А. Софронов
Кинилэр билэр дьонноро. Үчүгэй дьон. Бэрт дьон. Иһээччи аатын ылбатах көрсүө дьон. Д. Таас
Күнү көтүппэт иһээччи, ордуос майгылаах Иван Одиноков «уохтаах уунан» утахтанарын уураппатаҕар уорастыбыппыт. Н. Абыйчанин
♦ Буор иһээччи көр буор
Сорох үчүгэй дьахталлар оннооҕор адьас буор иһээччи буолан, киһи аатыттан ааспыт, бүппүт эрдэрин биэбэйдээн, сүүрэн-көтөн, сылаас-сымнаҕас тылларынан ааттаан, атаҕар туруоран дьон кэккэтигэр киллэрэллэр дии. «ХС»
Буор иһээччи билигин ыалы кэрийэн хонуктуур, көрсүбүт киһитин аайыттан «умналаан» арыгы иһэр. «Кыым»
Кини аҕалаах ийэтэ эмиэ сокуоҥҥа баппатах уонна киһи ыатаран эппэт буор иһээччи дьон этилэр. Н. Гоголь (тылб.). Өлөр иһээччи кэпс. - тугу да билбэт буолуор, өйүн сүтэриэр диэри иһэр киһи (арыгыны улаханнык иһэриттэн умайан өлүөн сөп). ☉ соотв. горький пьяница
Оннооҕор өлөр иһээччини эмтииллэр.  Бардам бааһынай этэ Клим: Өлөр иһээччи, кыбыгас. Н. Некрасов (тылб.)

кэпс.
1. аат. Сылаас, ичигэс буоллун диэн эбии, хос кэтиллэр таҥас. ☉ Тёплая одежда, поддеваемая подо что-л. или надеваемая поверх чего-л. для тепла
Саха киһитэ …… бириһиэн хаттыгы бүрүммүт нуучча киһитин кытта куустуһан, уураһан бырастыыласпытын …… эдэр киһи дьиктиргээн көрбүтэ. Л. Попов
Испэр ичигэс хаттыктаах сылдьыбытым. П. Аввакумов
Таҥаспыт диэн сыгынньах эппитигэр сулумах ырбаахы дуома, ханнык да хаттыга суох ыстаан, тэрэпиискэ кээнчэлээх этэрбэс элээмэтэ. «ХС»
△ Туох эмэ хос үллүгэ, бүрүөһүнэ. ☉ Дополнительное покрытие, слой чего-л.
Кууһума хаттыгын ороҥҥо тэлгэттэ, Хонуктуур киһилии сытынан кэбистэ. П. Тобуруокап
[Хотугу сир] хаттыгынан дьадаҥы, мөлтөх. Кини хаттыга суоҕун кэриэтэ. Муохтаах уонна чараас кырыстаах эрэ. И. Данилов
Кыыс …… сыгынньах атахтарын суорҕанын хаттыгыттан ороон өндөйдө. С. Курилов (тылб.)
2. даҕ. суолт. Хос кэтиллэр, ууруллар, үрүт-үрдүгэр хатталаспыт. ☉ Надеваемый поверх чего-л., поддеваемый подо что-л.; наслаивающиеся друг на друга
Дьоннор үөһээ өттүлэригэр эбии хаттык таҥастаннылар. У. Нуолур
Хас да хаттык былыттары туох да курдат ааспат, бачча элбэх хайа ыыс-быдан тумаҥҥа симэлийэн хаалар. «Чолбон»
Чиэрэп өһүөҕэ хоонньоһуннара хаттык мас, хаттык өһүө диэн түһэр. «Саха с.». Хаттык соно суох айаннаатахпына — Халлаан хайаҕа хаһыырбытынан барар. Р. Гамзатов (тылб.)

I
туохт. Тугунан эмэ өр дьарыктанан күүһүҥ-сэниэҥ эһин. ☉ Уставать, утомляться, терять силы от долгого занятия чем-л.
Күнү-күннүктээн соло булбакка мөхсөн тахсыбыт дьон илдьи сылайбыттара. Далан
Ити курдук сылаас дьиэни өҥөйбөккө, минньигэс аһылыгы аһаабакка, хара тыаны кэтэн, тоҥон-хатан иһэр дьон сылайдылар, аттар да салыннылар. П. Филиппов
Сэниэтэ букатын суох, бүгүҥҥү ыарахан үлэтиттэн дэлби сылайбыт, түүн тоҥон аанньа утуйбат буолан утуктуура да бэрт. Эрилик Эристиин
Ыттар күнү быһа хойуу хаары кэһэн, сылайан аат эрэ харата аалыҥнаһаллар. Н. Габышев
△ Тугу эмэ гынар дьоҕуруҥ (хол., хамсанарыҥ, көрөрүҥ) мөлтөө, устунан сааллан, ыалдьан бар (киһи, атын да тыынар тыыннаах уорганын этэргэ). ☉ Сдавать, терять способность делать что-л., уставать (напр., о глазах). Күнү быһа суруйарбыттан илиим сылайда
□ Баһылайап систэри, ойуурдары, маардары, хонуулары көрөрүгэр хараҕа сылайда. Күндэ
Көхсүм, хараҕым сылайан, Улам уубун кыаммаккабын Олоро түһээт утуйабын. С. Данилов
♦ Эт киһи (дьон) элэйдэ, (сыа ки- һи (дьон) сылайда — 1) салҕан хаалла, абааһы көрөн барда (олус өр эрэнэ кэтэспитэ туолбатаҕыттан). ☉ соотв. надоесть хуже горькой редьки
[Дириэктэр — Бөхтүүйэпкэ:] Эйигин кытта ньээҥкэлэһэрбиттэн эт киһи элэйдим, сыа киһи сылайдым. Түксү! В. Ойуурускай; 2) олус, аһара сылай. ☉ Сильно устать, изнемочь
Онтон дуоһуйан-астынан Эт дьон элэйэн, Сыа дьон сылайан Ходоҕойдор хонуктуу бардылар, Түҥүрдэр түлүк ууларыгар түстүлэр. С. Зверев
Эт киһи элэйдим, сыа киһи сылайдым, чэгиэн-чиргэл бэйэм эмэхсийдим. Н. Лугинов
ср. алт. чыла ‘измучиться, утомиться, изнемочь’, тув. шылагдаар ‘утомиться’, бур. һуларха ‘слабеть’
II
даҕ.
1. Кыра аһылыктаах, кылтах. ☉ Имеющий плохой аппетит. Сылай киһи. Сылай оҕо
□ Атаһым аһыырын аһары сөбүлүүр, мин куоска курдук сылайбын. Р. Кулаковскай
Кыра эрдэхпиттэн иринньэх, ыарыһах буоламмын, аһыырбар сылай этим. «Чолбон»
△ Мөлтөх, бытаан. ☉ Слабый, медлительный
Этэн иһэн уурайар сылай майгылаах. А. Софронов
Мин оһоҕум сылай, икки-түөрт көтөҕүнэн хонуоҕум. Ф. Постников
2. кэпс. Сууххай, түргэн. ☉ Быстрый, спорый
Биир саха дьахтарын сылай сырыытын сырытта ини, анаммыт айанын адаар арҕастарын туораата ини. Сэһэн Дьэрэмэй
3. нор. айымнь. Сымнаҕас, ньалҕаархай (сиэли этэргэ). ☉ Мягкий, гладкий (о гриве)
Сырдык ыраас түүлээх, Сыалынай сыттардаах, Сыбыдыал кутуруктаах, Сылай сиэллээх Сылгы сүөһүм Төлөрүйбэт төлкөтө диэн Түүлээх иһэҥэйи Сиэбигэр угунна. Саха фольк. Дойду иччитэ тоҕооһон, Айыыһыт суола айгыраан Дьөһөгөй суола төлкөлөөн Сылай сиэллээх сылгы сүөһү. С. Зверев
ср. ДТС силат ‘лошадь, которая ест мало корма’