и. д. от хапсаҕайдас =.

хапсаҕайдас диэнтэн хай
аата. Хапсаҕайдаһыыга халбархайынан уонна атахха тэбэн охтортоон сөхтөрөрө. ССТ
Площадкаҕа, көбүөргэ судьуйа хапсаҕайдаһыы барыытын салайар. СНККБ

кыыраҥнаа диэн курдук
Быыраһыт тоҥуу хаарга кылыйан кыыраҥнатарыныы, олоҥхоһут, ырыаһыт эмиэ бугуһуйар, ыллаантуойан тыынын таһаарыан баҕарар идэлээх. Далан
Уолаттар кылыйан кыыраҥнаппыттара, хапсаҕайдаһан сылымнаппыттара. ССТ

күүһүргэс диэнтэн хай
аата. Бүк-тах барыы бүгүстээтэ, Бөппүрүөктэһии бүрүүкээтэ, Күүһүргэһии көһүннэ, Күлүү-оонньуу көҕүрээтэ. А. Софронов
Үҥкүү-битии үлүскэннээҕэ буолбута. Ол быыһыгар күүһүргэһии эмиэ баара: мас тардыспыппыт, хапсаҕайдаспыппыт. П. Аввакумов

күүһүргээ диэнтэн холб. туһ. Дьэппириэн саастыы да, аҕа соҕус да эр дьоннору кытта түбэһэ түстэр эрэ, наар күүһүргэһэн, хапсаҕайдаһан тахсар идэлээҕэ. Софр. Данилов. Уолаттар оҕо эрдэхтэриттэн бииргэ оонньоотоллор да, күүһүргэһэн көрбүттэрэ биллибэт. И. Бочкарев

1. халбарыт диэнтэн холб. туһ. Дьуһуурунай муоста сууйааччыга көмөлөһөн, остуоллары, олоппостору халбарытыһар. Оҕолор буруйдарын бэйэ-бэйэлэригэр халбарытыстылар
2. Утарылаһааччыгын оннуттан хамсата, сыҕарыта сатаа. ☉ Стараться сдвинуть с места противника (в борьбе)
   [Удаҕаннаах Кулун Куллустуур] халбарытыспыт сирдэрэ хаспах буолан хайыттан түһэн барда. ПЭК ОНЛЯ III
   Кылана-кылана Кыһыл илиилэринэн кыдыстылар, Хаһыытаһа-хаһыытаһа Халбарытыһан бардылар. П. Ойуунускай
   Оҕо эрдэхтэриттэн оҕонньор буолуохтарыгар диэри хапсаҕайдаһан халбарытыспыт, тустууларын быраҕа илик маастардар аҕыйаҕа суохтар. Хапсаҕай

спорт, борьба; хапсаҕайдаһан тустуу борьба хапсагай (вид национальной борьбы); көҥүл тустуу вольная борьба; классическай тустуу классическая борьба; тустуу ньымалара приёмы борьбы.

аат., спорт. Икки бөҕөс бэйэ-бэйэлэрин кытта араас албаһы туһанан киирсиитэ. ☉ Борьба
Маастар Пётр Малардыров тустууттан тустуу аайы өссө эрчимирбит, тупсубут курдук буолан иһэр. «К»
Кэнники кэмҥэ Василий үчүгэй тустууну көрдөрөр. «Саха с.». Улахан тустуу — бу сыралаах үлэ. СМН ТС
◊ Классическай тустуу спорт. — атаҕы көмөлөһүннэрэри бобор, албаһы синньигэс биилтэн үөһээ өттүгэр эрэ туттары көҥүллүүр, тутуһан тустуу. ☉ Классическая или греко-римская борьба
К. Владимиров классическай уонна көҥүл тустууга ССРС спордун маастарын аатын ылбыта. АНХ СС. Көҥүл тустуу спорт. — утарылаһааччыҥ илиититтэн, атаҕыттан, моонньуттан тутуһан, куустуһан, атаҕынан хатыйары, олуйары көҥүллүүр спортивнай тустуу көрүҥэ. ☉ Вольная борьба
Көҥүл тустуу олимпийскай турнирыгар күрэхтэһиилэр мэлдьи тыҥааһыннаах буолаллар. «Кыым»
Борогоҥҥо көҥүл тустуу чөмпүйэнээтэ ыытылынна. «ЭК». Курдаһан тус- туу — синньигэс бииллэригэр таҥас куру курданан, онтон ылсыһан баран, өмүтүннэрэн араас ньымалары туттан, хатыйсан охторсор тустуу. ☉ Борьба на поясах
[Баһылай] курдаһан тустуу баара буоллар, тура күүһүнэн барыларын сабырыйыа хаалбыт үһү. Айталын
[Атыыһыт үлэһитэ] курдаһан тустууга чиэппэр күүстээххэ түбэһэн, өтүү быалыы суулаппыт. Нэртэ
Хапсаҕайдаһан тустуу — хапсаҕай диэн курдук. Сэрии ыарахан кэмигэр даҕаны саха бэйэтин таптыыр оонньуутун, хапсаҕайдаһан тустууну, сир-сир аайы бэркэ тэнитэн ыыталлара. АГГ ХТ

бырах диэнтэн холб. туһ. Оҕо сааһым барахсан Онно миэнэ хаалбыта
— Туорааҕынан бырахсан, Тустан ыллаан ааспыта. Күннүк Уурастыырап
Кылыйан кыыралдьыттылар, куобахтаан түһүөлээтилэр, буурдаан ыстаннылар, быһыйдар сырсан илин түһүстүлэр, бөҕөстөр хапсаҕайдаһан быраҕыстылар. В. Протодьяконов
Хатыҥ чараҥ кэтэҕэр олоҥхо бухатыырдара куустуһан, ыга ылсан, бырахсан буугуначчы тыыналларын курдук, икки тыраахтар, ах бара-бара кыыгынаһаллар. Н. Габышев
♦ Тылла быраҕыс көр тыл
Биһиги өртөн билсибит, биир өлүүгэ түбэһэ сыспыт, номнуо доҕордоспут дьон быһыытынан, аа-дьуо тыл бырахсан кэпсэттибит. Н. Заболоцкай
Мин ити миигин кытта саастыы, олус дьоҕурдаах, сылайбат сындааһыннаах үлэһити кытта аҕыйах көрдөөх тылы бырахсан ааһыахпын баҕаран кэлбитим. Н. Габышев
Батальон хамандыыра сэрии уота сэллээбит кэмигэр түүн окуопалары кэрийэн, саллааттарын кытары аҕыйах тылы бырахсан, кэпсэтэн, санааларын көтөҕөн ааһар үгэстээҕэ. «Кыым». Уҥа-хаҥас быраҕыс — сордонон-муҥнанан ыарахан балаһыанньаттан таҕыс. ☉ С трудом выйти из тяжелого положения
Аһыҥа турбатаҕа буоллар, үрэҕинэн-тыанан оттоон, хомуһунан-былаҕынан эбинэн син уҥа-хаҥас бырахсарбыт хаалла. Болот Боотур

1. сэрэт диэнтэн хай. аата. Аҕамсыйбыт киһи наҕыл сэрэтиитин кини сатаан өйдөөбөт да буолбут. Амма Аччыгыйа
   Саша да сэрэтиитэ суох, мин айылҕа бу дьикти кэрэтигэр илиим көтөҕүллүөн билбэккэ, өр одуулаһан турбутум. Н. Заболоцкай
   Холерик оҕо туох эмэ куһаҕаны оҥороору гыннаҕына, ону эрдэтинэ сэрэтии кинини иитиигэ туһалаах буолуон сөп. ОАП ОТХ
2. Буруйдааһын көрүҥэ. ☉ Предупреждение (мера наказания, воздействия за нарушение правопорядка)
   Дьиҥ сүрэххинэн кыһаллан үлэлии сатыыгын да, сэрэтиилэр, миэрэлэр, атын да обургу буруйданыы батыһа сылдьарга дылылар. Н. Лугинов
   [Укулаанап:] Тутуу салалтата массыынаны атын сиргэ кимиэхэ даҕаны биэрбэт гына кытаанах сэрэтии оҥорон турар. В. Протодьяконов
   Сэрэтии эрэ биэрэргэ тыл киллэрдэ. А. Фёдоров
3. спорт. Күрэхтэһээччи быраабыланы кэстэҕинэ эбэтэр утарылаһааччытыттан куота сылдьар буоллаҕына бэриллэр миэрэ. ☉ Предупреждение (мера, предпринимаемая при нарушении правила или за пассивность игрока). Утарылаһааччытыгар сэрэтии биэрдилэр
   □ Арбыытыр хапсыһыыны тохтотор, хардары-таары кинилэр санныларыгар илиитин уурталыыр уонна иккиэннэригэр үһүс сэрэтиини көрдөрөр. НЕ ТАО
   Хапсаҕайдаһан тустааччы бастакы сэрэтии кэнниттэн өссө да быраабыланы кэһэр биитэр актыыбынайа суохтук тустар буоллаҕына, киниэхэ иккис сэрэтии бэриллэр. СНККБ