Якутские буквы:

Якутский → Русский

хапсаҕайдаһыы

и. д. от хапсаҕайдас =.

хапсаҕайдаа=

применять приёмы хапсагая (см. хапсаҕай 2); хапсаҕайдаан охтор = свалить противника приёмом хапсагая.

хапсаҕайдас=

совм.-взаимн. от хапсаҕайдаа = принимать участие в хапсагае (см. хапсаҕай 2).

Якутский → Якутский

хапсаҕайдаһыы

хапсаҕайдас диэнтэн хай
аата. Хапсаҕайдаһыыга халбархайынан уонна атахха тэбэн охтортоон сөхтөрөрө. ССТ
Площадкаҕа, көбүөргэ судьуйа хапсаҕайдаһыы барыытын салайар. СНККБ

хапсаҕайдаа

туохт. Хапсаҕай албаһын тутун (хол., өттүктээһини, олуйууну, хатыйыыны, умса тардыыны, тиэрэ анньыыны, туора садьыйыыны, тилэхтэн харбааһыны уо. д. а.). ☉ Применять приёмы хапсагая
Лукин быа курдук, имиллэ түстэ да, хапсаҕайдаан, эрийэ тэбэрин кытта, киһитэ туруйалаан, ыраах эһиллэн хаалан баран, охтубакка, тэйиэккэлии түһээт, эргилиннэ. А. Сыромятникова
Кини хапсаҕайдыы тэбиэлээн, икки эр бэрдин охторон балаһыанньаларын мөлтөппүтэ. ВВ ТТ

хапсаҕайдас

туохт. Хапсаҕай тустуутугар кимниин эмэ күөн көрүс. ☉ Состязаться с кем-л. в хапсагае
Тустууга төбүрүөн икки өттүттэн сабыылаах икки бөҕөһү утарыта киллэрэллэр. Бөҕөстөр хапсаҕайдаһан тустан бараллар. В. Протодьяконов
Кини тоҕус уонча киилэ ыйааһыннаах этэ, миэнэ — биэс уон түөрт киилэ. Сөдүөттүүн урут Кытаанахха [сир аата] хапсаҕайдаспыт эбиппит. «ХС»
◊ Хапсаҕайдаһан тустуу — хапсаҕай диэн курдук
Үтүмэн үйэлэргэ сахалар саамай сөбүлээн күн бүгүҥҥэ диэри илдьэ кэлбит успуортарын көрүҥэ — хапсаҕайдаһан тустуу. Е. Неймохов

Еще переводы:

хапсаҕайдаһааччы

хапсаҕайдаһааччы (Якутский → Якутский)

аат. Хапсаҕайдаһан тустар киһи. ☉ Борец по хапсагаю
Хапсаҕайдааччылар ыйааһыннарын быһаарыы хас күн аайы ыытыллар. СНККБ

кыыраҥнат

кыыраҥнат (Якутский → Якутский)

кыыраҥнаа диэн курдук
Быыраһыт тоҥуу хаарга кылыйан кыыраҥнатарыныы, олоҥхоһут, ырыаһыт эмиэ бугуһуйар, ыллаантуойан тыынын таһаарыан баҕарар идэлээх. Далан
Уолаттар кылыйан кыыраҥнаппыттара, хапсаҕайдаһан сылымнаппыттара. ССТ

күүһүргэһии

күүһүргэһии (Якутский → Якутский)

күүһүргэс диэнтэн хай
аата. Бүк-тах барыы бүгүстээтэ, Бөппүрүөктэһии бүрүүкээтэ, Күүһүргэһии көһүннэ, Күлүү-оонньуу көҕүрээтэ. А. Софронов
Үҥкүү-битии үлүскэннээҕэ буолбута. Ол быыһыгар күүһүргэһии эмиэ баара: мас тардыспыппыт, хапсаҕайдаспыппыт. П. Аввакумов

күүһүргэс

күүһүргэс (Якутский → Якутский)

күүһүргээ диэнтэн холб. туһ. Дьэппириэн саастыы да, аҕа соҕус да эр дьоннору кытта түбэһэ түстэр эрэ, наар күүһүргэһэн, хапсаҕайдаһан тахсар идэлээҕэ. Софр. Данилов. Уолаттар оҕо эрдэхтэриттэн бииргэ оонньоотоллор да, күүһүргэһэн көрбүттэрэ биллибэт. И. Бочкарев

тэйиэккэлээ

тэйиэккэлээ (Якутский → Якутский)

туохт. Өрүтэ ыстаҥалаа, көтүөккэлээ. ☉ Подпрыгивать, подскакивать
Уйбааскы көрдөҕүнэ, илим күрүө иһигэр эһэ тириитэ үтүлүк саҕа туох эрэ хара иҥнэҥэлии сүүрэр, илимҥэ түһэ-түһэ төттөрү тэйиэккэлиир. Л. Попов
Лукин …… хапсаҕайдаан, эрийэ тэбэрин кытта киһитэ туруйалаан, ыраах эһиллэн хаалан баран, сүһүөҕэ үчүгэй буолан, охтубакка, тэйиэккэлии түһээт эргилиннэ. А. Сыромятникова
Саһааннаммыт мас аттыгар барабыайдар түһэн, ойуоккалаһан, түү мээчиктии тэйиэккэлииллэр, хатырык быыһыттан тугу эрэ булан, тохтуу түһэн, кылгас тумсуларынан тоҥсуйаллар. В. Тарабукин

халбарытыс

халбарытыс (Якутский → Якутский)

  1. халбарыт диэнтэн холб. туһ. Дьуһуурунай муоста сууйааччыга көмөлөһөн, остуоллары, олоппостору халбарытыһар. Оҕолор буруйдарын бэйэ-бэйэлэригэр халбарытыстылар
  2. Утарылаһааччыгын оннуттан хамсата, сыҕарыта сатаа. ☉ Стараться сдвинуть с места противника (в борьбе)
    [Удаҕаннаах Кулун Куллустуур] халбарытыспыт сирдэрэ хаспах буолан хайыттан түһэн барда. ПЭК ОНЛЯ III
    Кылана-кылана Кыһыл илиилэринэн кыдыстылар, Хаһыытаһа-хаһыытаһа Халбарытыһан бардылар. П. Ойуунускай
    Оҕо эрдэхтэриттэн оҕонньор буолуохтарыгар диэри хапсаҕайдаһан халбарытыспыт, тустууларын быраҕа илик маастардар аҕыйаҕа суохтар. Хапсаҕай
тустуу

тустуу (Якутский → Русский)

спорт, борьба; хапсаҕайдаһан тустуу борьба хапсагай (вид национальной борьбы); көҥүл тустуу вольная борьба; классическай тустуу классическая борьба; тустуу ньымалара приёмы борьбы.

тустуу

тустуу (Якутский → Якутский)

аат., спорт. Икки бөҕөс бэйэ-бэйэлэрин кытта араас албаһы туһанан киирсиитэ. ☉ Борьба
Маастар Пётр Малардыров тустууттан тустуу аайы өссө эрчимирбит, тупсубут курдук буолан иһэр. «К»
Кэнники кэмҥэ Василий үчүгэй тустууну көрдөрөр. «Саха с.». Улахан тустуу — бу сыралаах үлэ. СМН ТС
◊ Классическай тустуу спорт. — атаҕы көмөлөһүннэрэри бобор, албаһы синньигэс биилтэн үөһээ өттүгэр эрэ туттары көҥүллүүр, тутуһан тустуу. ☉ Классическая или греко-римская борьба
К. Владимиров классическай уонна көҥүл тустууга ССРС спордун маастарын аатын ылбыта. АНХ СС. Көҥүл тустуу спорт. — утарылаһааччыҥ илиититтэн, атаҕыттан, моонньуттан тутуһан, куустуһан, атаҕынан хатыйары, олуйары көҥүллүүр спортивнай тустуу көрүҥэ. ☉ Вольная борьба
Көҥүл тустуу олимпийскай турнирыгар күрэхтэһиилэр мэлдьи тыҥааһыннаах буолаллар. «Кыым»
Борогоҥҥо көҥүл тустуу чөмпүйэнээтэ ыытылынна. «ЭК». Курдаһан тус- туу — синньигэс бииллэригэр таҥас куру курданан, онтон ылсыһан баран, өмүтүннэрэн араас ньымалары туттан, хатыйсан охторсор тустуу. ☉ Борьба на поясах
[Баһылай] курдаһан тустуу баара буоллар, тура күүһүнэн барыларын сабырыйыа хаалбыт үһү. Айталын
[Атыыһыт үлэһитэ] курдаһан тустууга чиэппэр күүстээххэ түбэһэн, өтүү быалыы суулаппыт. Нэртэ
Хапсаҕайдаһан тустуу — хапсаҕай диэн курдук. Сэрии ыарахан кэмигэр даҕаны саха бэйэтин таптыыр оонньуутун, хапсаҕайдаһан тустууну, сир-сир аайы бэркэ тэнитэн ыыталлара. АГГ ХТ

быраҕыс

быраҕыс (Якутский → Якутский)

бырах диэнтэн холб. туһ. Оҕо сааһым барахсан Онно миэнэ хаалбыта
— Туорааҕынан бырахсан, Тустан ыллаан ааспыта. Күннүк Уурастыырап
Кылыйан кыыралдьыттылар, куобахтаан түһүөлээтилэр, буурдаан ыстаннылар, быһыйдар сырсан илин түһүстүлэр, бөҕөстөр хапсаҕайдаһан быраҕыстылар. В. Протодьяконов
Хатыҥ чараҥ кэтэҕэр олоҥхо бухатыырдара куустуһан, ыга ылсан, бырахсан буугуначчы тыыналларын курдук, икки тыраахтар, ах бара-бара кыыгынаһаллар. Н. Габышев
♦ Тылла быраҕыс көр тыл
Биһиги өртөн билсибит, биир өлүүгэ түбэһэ сыспыт, номнуо доҕордоспут дьон быһыытынан, аа-дьуо тыл бырахсан кэпсэттибит. Н. Заболоцкай
Мин ити миигин кытта саастыы, олус дьоҕурдаах, сылайбат сындааһыннаах үлэһити кытта аҕыйах көрдөөх тылы бырахсан ааһыахпын баҕаран кэлбитим. Н. Габышев
Батальон хамандыыра сэрии уота сэллээбит кэмигэр түүн окуопалары кэрийэн, саллааттарын кытары аҕыйах тылы бырахсан, кэпсэтэн, санааларын көтөҕөн ааһар үгэстээҕэ. «Кыым». Уҥа-хаҥас быраҕыс — сордонон-муҥнанан ыарахан балаһыанньаттан таҕыс. ☉ С трудом выйти из тяжелого положения
Аһыҥа турбатаҕа буоллар, үрэҕинэн-тыанан оттоон, хомуһунан-былаҕынан эбинэн син уҥа-хаҥас бырахсарбыт хаалла. Болот Боотур

сэрэтии

сэрэтии (Якутский → Якутский)

  1. сэрэт диэнтэн хай. аата. Аҕамсыйбыт киһи наҕыл сэрэтиитин кини сатаан өйдөөбөт да буолбут. Амма Аччыгыйа
    Саша да сэрэтиитэ суох, мин айылҕа бу дьикти кэрэтигэр илиим көтөҕүллүөн билбэккэ, өр одуулаһан турбутум. Н. Заболоцкай
    Холерик оҕо туох эмэ куһаҕаны оҥороору гыннаҕына, ону эрдэтинэ сэрэтии кинини иитиигэ туһалаах буолуон сөп. ОАП ОТХ
  2. Буруйдааһын көрүҥэ. ☉ Предупреждение (мера наказания, воздействия за нарушение правопорядка)
    Дьиҥ сүрэххинэн кыһаллан үлэлии сатыыгын да, сэрэтиилэр, миэрэлэр, атын да обургу буруйданыы батыһа сылдьарга дылылар. Н. Лугинов
    [Укулаанап:] Тутуу салалтата массыынаны атын сиргэ кимиэхэ даҕаны биэрбэт гына кытаанах сэрэтии оҥорон турар. В. Протодьяконов
    Сэрэтии эрэ биэрэргэ тыл киллэрдэ. А. Фёдоров
  3. спорт. Күрэхтэһээччи быраабыланы кэстэҕинэ эбэтэр утарылаһааччытыттан куота сылдьар буоллаҕына бэриллэр миэрэ. ☉ Предупреждение (мера, предпринимаемая при нарушении правила или за пассивность игрока). Утарылаһааччытыгар сэрэтии биэрдилэр
    □ Арбыытыр хапсыһыыны тохтотор, хардары-таары кинилэр санныларыгар илиитин уурталыыр уонна иккиэннэригэр үһүс сэрэтиини көрдөрөр. НЕ ТАО
    Хапсаҕайдаһан тустааччы бастакы сэрэтии кэнниттэн өссө да быраабыланы кэһэр биитэр актыыбынайа суохтук тустар буоллаҕына, киниэхэ иккис сэрэтии бэриллэр. СНККБ