маадьай диэн курдук
[Уол] хапытаан курдук, бүнүөкүллээх дьиэтин үөһэ тахсан маадьаллан ту рар, суолу супту одуулуур. Н. Габышев

көр искэн II
Бэйэтэ буоллаҕына сүрдээх улахан, сүр искэл, суор хара, саҥата-иҥэтэ суох, түҥкэтэх киһи буолла. Саха фольк. Икки саастаах Искэл үүс Эҥкилэ суох түүтэ Чүөччэрдээх төбөлөөх. С. Зверев
Хапытаан Сидоркин отутун эрэ туолбут, искэл соҕус эттээх-сииннээх украинец. Н. Якутскай

дьүһ. туохт. Кэтирээн, мардьайан, олус эмис буолан көһүн (сирэй туһунан). ☉ Бросаться в глаза своим широким, обрюзглым, одутловатым лицом
«Бастаах» дьоннор ыҥырсан, Т ү мсэн туран түмүктээн, Түөрт муҥ ханы түһэрэргэ …… Торгуйдаһа турдахта рына, Хаһаҥыллай уола Харачаан, …… Мардьаллан туран кэпсээтэ. Болот Боо тур. Хапытаан тор курдук туора бытыктаах мардьаллыбыт эдэр саха ки һитэ, хотоҥнуур мас тыраабынан кэр гэнин өйөөн түһэрбитэ. Н. Лугинов

сүрүннээ диэнтэн х-ччы аата
Семён Петрович Данилов Саха сиринээҕи литературнай хамсааһын биир салайааччытын, сүрүннээччитин быһыытынан ол уураах бэлэмнэниитигэр улахан оруолу ылбыта. Г. Сыромятников. Ыччат бу кэлэктиибин сүрүннээччинэн пароходство биир кырдьаҕас хапытаана Афанасий Данилович Богатырёв этэ. «ХС»
Кыргыттар кэпсииллэринэн, итиннэ барытыгар сүрүннээччи — биригэдьиир эбит. «Кыым»

аат. Киһи саҥатын улаатыннарарга аналлаах, кэҥээн тахсар айахтаах турба. ☉ Труба с расширяющимся концом, служащая для усиления звука, рупор
Улахан уруупардарынан ньиэмэстэр бэринэрбитигэр ыҥыраллара. И. Сосин
Хапытаан үөһэ туран уруупарынан хамаанда биэрбитэ. ОВИЛТ
Уруупар көмөтүнэн тыаһы хайа талбыт хайысханан ыытыахха сөп. ПАВ Ф-6

туохт. Ханнык эмэ дуоһунастаах, чыыннаах буол. ☉ Удостаиваться какой-л. должности, чина
[Төрдүс оҕо:] Кини чыыннамматаҕына хайа тойон чыыннаныай! П. Ойуунускай
Кини түөрт ииппит уола төрдүөн мэҥэнэй тойон чыыннаммыттарын истэн үөрдэ даҕаны этэ. Н. Лугинов
Зайцев Сталинград кэнниттэн аналлаах командирскай кууруска үөрэммит, хапытаан чыыннаммыт. ДАЛ УуУоО

сыһ. Лоп курдук, тус (хайысханы бэлиэтиир тыллары кытары тут-лар). ☉ Прямо, точно (употр. со словами, обозначающими стороны света)
Адьас чыҥха хотуттан Аны тымныы тыал турда. Күннүк Уурастыырап
Суолгут чэ субу курдук киирэн, сис устун чыҥха арҕаа барар. Күндэ
♦ Чыҥха киһи — бэйэтэ сыыһалаах да буоллаҕына санаабытыттан, эппититтэн халбаҥнаабат, кытаанах, хабыр киһи. ☉ Гордый, неуступчивый человек
Дьөгүөрэпкэ бара да сорунума, чыҥха киһи. НАГ ЯРФС II
◊ Чыҥха атын — олоччу, олох атын, кимиэхэ, туохха эмэ тугунан да маарыннаабат. ☉ Совершенно, совсем другой, ничуть не похожий на кого-что-л.
Үүйэ таҥнан-симэнэн, оҥостон кэбистэ. Маарыҥҥытынааҕар чыҥха атын киһи буола түстэ. Л. Попов
Даайыс бэйэтигэр маарыннаабат, чыҥха атын кырыктаах дьахтар буола уларыйан хаалбыт этэ. М. Доҕордуурап
Хапытаан Лидак муораҕа киирдэҕинэ, чыҥха атын киһи буолан хаалар: хамаандаҕа уонна бэйэтигэр модьуйуулаах, эрэллээх уонна быһаарыгас. «ХС»
ср. маньчж. чинкай ‘весьма далеко’

ырыта (тырыта, хайыта) тыыт — кими эмэ олус эрэйдээ (хол., санааны-оноону этэргэ). ☉ Приносить страдания, рвать душу на части, терзать, мучить кого-л. (напр., о чувствах)
Айан былаһын тухары хапытаан Лидагы ыарахан санаалар ырыта-хайыта тыыппыттара. «ХС»
Ити ыар санаа чочум да төлөрүйбэккэ, кини дууһатын үүйэхаайа тутар, ырыта-тырыта тыытар. А. Кривошапкин (тылб.)
Кинини олох бары өттүттэн ырыта тыыппыта, инньэ гынан санаатын түмэн толкуйдуур имэҥэ суоҕа. М. Горькай (тылб.); ырыта (хайыта) тыыттарар (тыытылын) — 1) тэҥинэн олус элбэҕи оҥоро, ситиһэ сатаан, барытыгар тиийиммэт курдук буол. ☉ соотв. разрываться на части
Балбаара артыалга киирдэҕинэ икки аҥыы ырыта тыытыллан үлэлииргэ тиийииһи. Д. Токоосоп
Миигин араас дэлэгээссийэлэргэ киллэртээн, бүрүсүдьүүмнэргэ олордуталаан бардылар; биллэн туран үчүгэй, ол эрээри ыарахан, элбэхтик ырыта-хайыта тыыттараҕын. «ХС»; 2) мунаахсыйан, бутуллан, санааҕа-онооҕо ыллар, эрэйдэн. ☉ Разрываться от разных проблем, тяжких дум
Элик Бэргэн хайдах эрэ эгди буола түстэ. Хахай уолун сэриилии барарынбарбатын туһунан иһигэр ырыта тыыттара олорбута ханна эрэ мэлис гынна. Г. Угаров

1. туохт.
2. тыаһаа диэнтэн дьаһ. туһ. Аһыы олорон айаххын тыаһатыма, атаххын биэрэҥнэтимэ. Далан
   Көтөр аал, курулаан-харылаан, Долгуйар салгыҥҥын саататар, Былыты быыһынан, кый халлаан Үрдүнэн мотуорун тыаһатар. Эрилик Эристиин
   Иитээччи остуол үрдүгэр хахха туруорар уонна кини кэннигэр араас тыаһы тыаһатар: чуорааны, өтүйэни охсор, горуоҕу эбэтэр өрүс тааһын сүөкүүр, талах кырыымпаны тыаһатар. ОСБОо
3. кэпс. Төлөпүөнүнэн эрий, төлөпүөннээ. ☉ Звонить по телефону
   Пётр Петрович тыаһата сылдьыбыта. Нуу, ити төлөпүөннүү диэн этэбин. Э. Соколов
   [Хапытаан Бондалетов] төлөпүөн үрдүгэр түһэн тойотторго тыаһатара да, холуочук дьоннор күлүү-элэк тылларынан сыҕааннаан эппиэттииллэрэ. П. Филиппов
   Табаарыс майор, мин эһиэхэ маннык наадаҕа тыаһаттым. «ХС»
4. харыс т. Ыт (саанан). ☉ Выстрелить (из ружья). Аарыма лөкөйү тыаһаттым
5. көмө туохт. суолт. Сорох туохтууру кытта -ан сыһыат форматыгар ситимнэһэн, «тугу эмэ гынан саай» диэн суолтаҕа туттуллар (үксүгэр ханнык эмэ кутталлаах түбэлтэҕэ). ☉ В сочетании с некоторыми глаголами в форме деепричастий на -ан употребляется в значении «сделать что-л. неожиданное, рискованное»
   Оройкуомҥа эн аҕаҕын үҥсэн тыаһаттылар. Амма Аччыгыйа
   «Мандаарап туһунан кэпсээн күүгүнэс, бырабылыанньа үрдүнэн үллэн олорор», — Аргылов таһы сымыйалаан тыаһатта. В. Протодьяконов
   ♦ Сирэйин (сыҥааҕын) тыаһат көр сирэй
   Сүөдэркэни сирэйин тыаһатан кэбиһэр. Н. Якутскай
   Көрдөрөн туран балыйтарбыт абаккатын тулуйбакка, тойонун сирэйгэ тыаһаппыта. НС ОК