туохт. Кими эмэ эт-хаан өттүнэн ордук тулуурдаах оҥор, иит, эрчий. ☉ Закаливать кого-л. физически и морально
Айылҕа кытаанаҕа киһи этин-хаанын эрэ эрчийэр буолбатах, майгытын, хараахтарын кытта буһарар-хатарар. «ХС»

көр сүнньүнэн
Монгуоллар сүөһүнү сүрүннээн эти ыларга иитэллэр. И. Федосеев
Спиридон Антонов уонна кини биригээдэтин булчуттара сүрүннээн кырсаҕа бултууллар. НЛН ТК
Оскуолаҕа киирэ илик оҕо хараахтара сүрүннээн дьиэ кэргэҥҥэ, оҕо тэрилтэлэригэр силис тардар. ОАП ОТХ

ырылыччы диэн курдук
Туундара олоҕун-дьаһаҕын хараахтарын бу баар курдук ырылхайдык көрдөрөргө тоҕоостоох сытыы уобарастары сатаан туттуу ааҕааччыны кэрэхсэтэр. «ХС»
Улахан суруйааччыларбыт сомоҕо домохтору өлгөмнүк уонна ырылхайдык тутталлара үчүгэй холобур буолуон сөп. СЛСПҮО

күүһүр диэнтэн хай
аата. Саас күн уота күүһүрүүтүгэр бэрт кыра кыымтан тыа умайар баҕайыта, биһиги сирбит олоҕо үүт-үкчү ол курдук. П. Ойуунускай
Поэт айымньыта олоҕу кытта сибээһэ күүһүрүүтүн, олоҕу көрдөрүүтэ дириҥээһинин кытта тэҥҥэ кини лирическэй дьоруойун хараахтара сайдан, ситэн-хотон испитэ. Софр. Данилов
Ити барыта өссаас күүһүрүүтэ эбээт. А. Сыромятникова

аат. Туохха эмэ төрүөт булуу, тугу эмэ быһааран биэ рии. ☉ Мотивировка
«Хараахтарбыт сөп түбэспэт», — итинник матыыптааһын кэргэнниилэр арахсыыларын биричиинэлэриттэн үһүс миэстэҕэ турар. «Кыым»
Үлэттэн ууратыы матыыптааһынын кытта сөбүлэспэт буоллахха …… мөккүөр хамыыһыйаҕа уонна профсоюзнай уоргаҥҥа көрүллүбэккэ эрэ быһаччы норуодунай суукка быһаарыллар. «ЭК»

сыһ. Туохтан эмэ сиэттэрэн, сибээстээн. ☉ Исходя из чего-л., по какой-л. причине
Өрүүҥкэ, кэпсэтиигэ да кыттыспатар, бүгүҥҥү айдаантан төрүөттээн, бэйэтин ааспыт олоҕун санаата. Дьүөгэ Ааныстыырап
Бэрт дьоҕус да кэпсээҥҥэ биир түбэлтэттэн төрүөттээн оҕолор да, улахан да дьон хараахтардара ситэри арыллар. Д. Васильева

сыһ.
1. Туох эмэ туохха эмэ сыста, ыкса буоларын курдук. ☉ Очень близко, впритык к чему-л.
Оҕонньор мастарын соһон кэлэн, ураҕаһын кырыылаах түүтэххэ сыһыары анньан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Кыраһыыннаах буочукалары үҥкүрүтэн аҕалан рельсэҕэ сыһыары анньыталаан кэбиһэллэр. Эрилик Эристиин
Байыкка оҕуһу тыыга сыһыары аҕалан тохтотто. Н. Заболоцкай
△ Тугу эмэ батыһыннары, устунан, олус чугас (хол., истиэнэ, ыскамыайка кыйа). ☉ Вдоль чего-л. (напр., стены); вплотную к чему-л. (напр., к стене)
Итиэннэ кыракый түппээк, сыттык дуомнаах, истиэнэни сыһыары тардыллыбыт ороҥҥо хараҕын симэн сытта. Софр. Данилов
Оҕонньоттор хоспох эркинигэр сыһыары тардыллыбыт эргэ ыскамыайкаҕа кэккэлээбиттэр. «ХС»
2. Ыга, ыксары (хол., баттаа). ☉ Плотно, сильно (напр., прижимать)
Вася бэргэһэтин оройун сыһыары баттанна, дириҥник көхсүн этиттэ. Амма Аччыгыйа
Анарааҥҥыта, куһаҕан баҕайытык сарылыы-сарылыы, уолчааны сиргэ сыһыары баттыы сатыыр. Күннүк Уурастыырап
Билигин Серёжа арбайбыт баттахтаах төбөтүн сыһыары кууһан баран, дьоллоохтук утуйан хаалбыт киһи баар ини. ПП Дь
3. көсп. Кими эмэ бэйэҕэр чугаһатан, бэйэҥ диэки хайыһыннара, кыттыһыннара. ☉ Притянув, приблизив, привязав к себе
Ол киһини [Бэрт Хараны] ааттаһан бэйэлэригэр сыһыары тардан, өлөр-хаалар күннэригэр көмө оҥостор санаалаах этилэр. «Чолбон»
4. Тугу эмэ туохха эмэ тэҥҥэ тутан, дьүөрэлэһиннэрэ. ☉ Привязывая что-л. к чему-л., соотнося с чем-л.
Туох барыта бэйэтин күнүгэр-дьылыгар, оччотооҕу сиэригэр-туомугар сыһыары тутулуннаҕына эрэ ылыннарыылаах буолар. С. Федотов
Софрон Данилов хараахтары олоххо сыһыары тутан көрдөрбөт. Ол оннугар хараахтары олох ханнык эмэ уустук түгэнигэр сөп түбэһиннэрэн арыйар. «ХС»
◊ Сыһыары муннук геом. — быысаһа сытар муннук. ☉ Смежный угол
Икки муннук, өскөтүн кинилэр аҥаар өттүлэрэ биир, оттон икки атын өттүлэрэ биирдэрэ атынын салҕааһына буолан барар буоллаҕына, сыһыары муннуктарынан ааттаналлар. КАП Г

1. аат.
2. Таҥаска эбэтэр туох эмэ оҥоһукка абырах, киэргэтии быһыытынан кыбыта тигиллэр, киллэриллэр лоскуй. ☉ Отдельный кусок ткани или другого материала, вставляемый в полотно в виде заплатки или украшения
   [Пал Палыч] Бачыыҥката буоллаҕына эргэрэн …… хас эмэ абырах, киллэһик оҥоһуллан, ханнык да холуоһаҕа …… наадыйбат таҥас буолбут этэ. Н. Заболоцкай
   [Ремесленниктэр] вазалары, чааскылары уонна шкатулкалары быһыы ойууларынан, уруһуйдарынан, күндү таас киллэһиктэринэн сабаллара. АЕВ ОҮИ. [Сон] барыта киллэһигинэн тигиллибит таҥас буолан биэрбитэ. «Ленин с.»
3. көсп. Литературнай айымньыга кыбытыллыбыт бэйэтэ туспа, сүрүн тиэмэттэн туоруур ис хоһоонноох лоскуй. ☉ Уклонение от темы произведения, лирическое отступление
   Кыбытан биэриим билигин Лирическэй киллэһиги. Баал Хабырыыс
   Ким «Алдьархайы» аахпыт, ол …… лирическэй киллэһиктэри бэлиэтии көрбүтэ буолуо. «ХС»
   Николай Кондаков дьоруойун хараахтарын уусуран киллэһик көмөтүнэн арыйар. «ХС»
4. даҕ. суолт. Быстах, туспа. ☉ Вставной, отдельный
   Суруйааччы арамааҥҥа …… киллэһик эпизодтары, новеллалары киллэртиир. ОГГ СМ
   Киллэһик сюжет өссө кэпсээн сүрүн тиэмэтин быһыытынан ырытыллар. СЛСПҮО

аат.
1. Ичигэс дойдуларга үөскүүр, дьиэтитиллибит көрүҥэ этин иһин иитиллэр, кылгас хоччорхой түүлээх, сир кырсын силэйэргэ анаммыт кытаанах сэлтэркэй муруннаах, ыыраахтаах туйахтаах үүтүнэн иитээччи. ☉ Свинья (животное)
Сир анныгар сибиинньэ сыата оргуйар үһү (тааб.: арҕахтаах эһэ). Ийэ сибиинньэ килиэккэ иһигэр ходуул үрдүгэр сытара, көхсүн иһиттэн суостаахтык хордургуура. В. Протодьяконов
2. үөхс. Киһини олус чанчарыккын эбэтэр кэрээнэ, суобаһа суоххун диэн үөҕэн этии. ☉ Свинья (ругательство)
Бука, ити нахаал ыллаҕа буолуо. Төрүт карьерист этэ. О, күүстээх гынан баран, уолугуттан ылбыт киһи баар ини!.. Сибиинньэ, эгоист! Суорун Омоллоон
◊ Сибиинньэ иитиитэ т.-х. — тыа хаһаайыстыбатыгар сибиинньэни үөскэтии. ☉ Свиноводство
Сибиинньэ иитиитин уонна сир оҥоһуутун икки сибээһэ сибиинньэ аһылыгын хараахтарынан эрэ буолбакка, ону ааһан кини тэллэх буолар окко наадыйыытынан эмиэ быһаарыллар. ГМФ ССССС. Сибиинньэ таҥарата көр таҥара. Сибиинньэ таҥарата сылга биирдэ эргийэр (тыл ном.)

I
аат., эмт. Киһини тоҥоронтиритиннэрэн ыарытар урут тарҕана сылдьыбыт сыстыганнаах ыарахан ыарыы. ☉ Острое инфекционное заболевание, характеризующееся лихорадочным состоянием, тиф
Оттон баттаҕым тоҕо куудараламмытай? Быраат, ити тиип ыарыынан ыалдьа сылдьыбытым. М. Горькай (тылб.)
◊ Ис тиибэ — киһини иһин ыарытар сыстыганнаах ыарыы. ☉ Брюшной тиф
[1922 сыллаахха] Саха сирин үрдүнэн ис тиибэ өрө турбута. П. Филиппов. Ымынахтаах тиип — киһини ымынаҕынан ыһар сыстыганнаах ыарыы. ☉ Сыпной тиф
Аны араҥ ыарыы, уоспа, ымынахтаах тиип, титириир курдук ыарыылар суох буоллулар. «ХС»
II
аат.
1. Биир тустаах бэлиэҕэ, өрүккэ олоҕуран үөскээбит, оҥоһуллубут көрүҥ, киэп. ☉ Форма, вид чего-л., обладающие определёнными признаками, а также образец, которому соответствует известная группа предметов, явлений, тип. Рельеф тииптэрэ. Массыына саҥа тииптэрэ оҥоһулуннулар
2. лит. Дьон бөлөҕүн ураты бэлиэтэ, түмүллүбүт өрүттэрин көрдөрөр уобарас. ☉ Образ, содержащий характерные, обобщённые черты какой-л. группы людей, тип
Суруйааччы айар үлэтин ордук бэлиэ өттүнэн кини …… киһи өйүгэр иҥэн хаалар чаҕылхай хараахтардары уонна тииптэри айара буолар. Суорун Омоллоон. Манчаары литературнай уобараһын айалларыгар даҕаны [А. Кулаковскай уонна А. Софронов] норуот сэһэннэригэр олоҕуран туран, икки аҥыы киһи тиибин биэрбиттэрэ диэххэ сөп. СГС ӨСҮДь
Кууһума тайҕаҕа, бириискэҕэ сылдьыбыт саха дьадаҥытын тиибэ. «ХС»