несов. 1. харайылын, ууруллан тур, сырыт; 2. (оберегаться) харыстан.

ибиирт диэнтэн атын
туһ. Теркаламмыт сыыр табыначчы кутуллар, арыынан ибиирдиллэр, духуопкаҕа уган халаҕыта буһарыллар. ДьБ
Уунан аанньа ибиирдиллибэт уулуссаларга, ону тэҥэ көрүллүбэт-харайыллыбат дьиэлэргэ үгүс быыл баар буолар. НСЕ ТСЫаКРЭ

нүөлсүтүү эрэһиимэ (кө-рүллэр-харайыллар үүнээйи буорун нүөлсүтүллэр бол-дьохторо уонна нуормалара.)

аат. Үөрэх оҕолоро судаарыстыба суотугар аһаан-таҥнан, көрүллэн-харайыллан олорор уопсай дьиэлэрэ. ☉ Общежитие при учебных заведениях, в котором учащиеся живут, воспитываются на государственном обеспечении, интернат
Техникум интернатыгар А.И. Софронов салайар саха маҥнайгы театральнай труппатыгар оонньуур, эбэтэр онно оонньонор оруоллары устар оҕолор бааллар. Амма Аччыгыйа
Оччоҕо күөрчэх оҥорон биэрэбин дуо? Төрөөбүт аскын ахтыбытыҥ буолуо. Оройуоҥҥа интернаккытыгар ол баҕас суох ини. Л. Попов
Кыһыҥҥы каникулга оҕолору дьонноро кэлэн дьиэлэригэр илдьэ бараллара. Сорохтор интернакка хаалаллара. П. Аввакумов

I
даҕ. Ханнык эмэ быһыыга-майгыга, сиэргэ сөп түбэһиннэрэн көрүллэн-харайыллан улааппыт (ким эмэ). ☉ Воспитанный в рамках определенной морали, традиции
Былыргылыы иитиилээх кырдьаҕас саха бэйэтэ баар сирин аатын ааттаабыт. Амма Аччыгыйа
Паратов - аристократическай иитиилээх, советскай туттуу-хаптыы иҥмит киһитэ. Софр. Данилов
[Спортивнай оскуола сыала] спорт ыарахан иитиилээх оҕолору көннөрөр, иитэр күүһүн нэһилиэнньэҕэ көрдөрүү. НЕ ТАО
II
1. даҕ. Эстэргэ бэлэм гына оҥоһуллубут (хол., саа, айа, чааркаан). ☉ Приготовленный к тому, чтобы выстрелить, разрядиться, заряженный (напр., о ружье)
Кини иитиилээх айа курдук, эрчими иҥэриммитин туттуна сатыырга дылы. Амма Аччыгыйа
Көмүс тутааччы кинини хайдах эрэ уорбалаан, сиэбигэр укта сылдьар иитиилээх бэстилиэтин бэлэмнии тутан турар. Н. Якутскай
Кырдьык, аҕатын саатын, отучча иитиилээх ботуруоннары булан, олус үөрдэ. М. Доҕордуурап
2. аат суолт. Ытарга бэлэм гына оҥоһуллубут ботуруон. ☉ Заряженный патрон (обычно охотничий)
Үс эрэ иитиилээх хааллым.  Буров саатыгар өссө биир иитиилээх этэ. «ХС»

1. аат.
2. көр омуһах. Сайыҥҥытыгар типографияны ампаар оҥкучаҕын иһигэр көһөрөллөр. Н. Якутскай
   Моркуобу лаппаакынан түөрэн хостонор. Отун быһан, быраҕан баран, аһын дьиэ оҥкучаҕар ууран, харайыллар. ФНС ОАҮүС
3. Хаһыллыбыт сир, дьаама. ☉ Яма, ямка
   [Оҕус] дьиэ таһыгар олорор дьону, биһигини, көрөн, тиэргэҥҥэ кэлэн, оҕустар хаспыт оҥкучахтарыгар буору хаста. Далан
   Өксүүнньэ били баҕайыны маһынан ылан, алдьаммыт бөх ыаҕаһыгар уган, дьиэ кэннинээҕи былыргы даҥ оҥкучаҕар таһааран бырахта. Күндэ
4. даҕ. суолт. Төгүрүччү туруору сыырдаах чоҥкучах (хол., алааһы этэргэ). ☉ Окружённый крутыми горками (напр., об аласе)
   Саах сыбахтаах Саха туруору балаҕана Оҥкучах алаас үрдүгэр Унаар буруону субуйда. С. Васильев
   Дорообо, күн курдук төгүрүк, Төрөөбүт оҥкучах алааһым. Мин эмиэ бу бүгүн чэбдиктик Эн буоргар сынньанан күүс ыллым. Чэчир-80
   ср. эвенк. оҥкучак ‘овраг’, тув. оҥгар ‘яма’, кирг. чуҥкурчах ‘углубление’, бур. хонхосог ‘лунка’

аат.
1. Туттар сэби-сэбиргэли (хол., хотууру, быһаҕы, сүгэни о. д. а.) сытыылыыр кумах таас, аҕаан. ☉ Брусок (шлифовальный, точильный камень), осело ´к
«Тааһыҥ ити сытар эбит буолбат дуо?» — муоста курдук сыппыт от биир сиринэн хоппойбутун хотуур сытыылыыр бурууһунан ыйда. Амма Аччыгыйа
Тордоохоп, тобугар диэри ууну кэһэн уҥуоргу хадьымалга тиийэн, төттөрү эргиллэн хотуурун өрө тутан туран, биитин бурууһунан соппохтоото. С. Никифоров
Оҕонньорум хап-сабар бэргэһэтин, үтүлүгүн устан, олоро түстэ. Төҥкөйөн, орон анныттан, мүлтүччү элэйбит чохороону кытта буруус ылла. Далан
2. Түөрт кырыылаах гына эрбэтиллибит бэрэбинэ. ☉ Брус (четырехгранное бревно)
Хортуоппуйу оҥкучахха күкүр оҥорон эбэтэр дьааһыктарга кутан өрө кыстаан харайыллар. Аллараа дьааһыгы буруус сыттыкка ууруллар, оччоҕо аллараттан салгын үрэрэ тупсар. ФНС ОАҮүС
Буруустар муннук олуктара эрдэ оҥоһуллубут буолан, эркини дөбөҥнүк бүтэрбиттэрэ. ДФС КК
[Иванов:] Мин тутуу матырыйаалын иһин төһөлөөх сырабын биэрдим? Күн туратура кирпииччэ, буруус, хаптаһын мас, сиэмэн, гравий айдаана буолан тахсар. В. Протодьяконов
3. Испиискэ маһын уматарга аналлаах испиискэ хаатын ойоҕоһугар сотуллубут сиэрэлээх састаап. ☉ Боковая часть спичечного коробка, о которую зажигают спички
Биир испиискэни ылан эргимургум тутан көрөн баран аны бурууһун сыыһа охсон ороскуот буолуо диэбиттии, испиискэ туппут илиитин ыараҥнатан-ыараҥнатан баран «сыр» гына охсон уматан, табаҕын тарта. А. Софронов
Дьаакып эмиэ төһө эмэ испиискэ сиэрэтин мунньан, испиискэ бурууһугар суулаабыт, баар эрэ эстиэ диэн эрэммит бөстүөнэ эстибэккэ хаалбытыттан хомолтотун кэпсээтэ. Эрилик Эристиин
4. Көлө уонна тыраахтар охсор хотуура. ☉ Коса (тракторной сенокосилки)
Мастаах, куһаҕан ньуурдаах ходуһаларга үлэҕэ оһол тахсыытын туоратар наадаттан — икки-үс бурууһунан үлэлииллэр. ОҮМ
1958 сылга биһиэхэ үстүү буруустаах тыраахтар сенокосилката үлэлээбитэ. «Ленин с.». — Тоҕо бу биир эрэ буруустааҕа буолла, кини икки бурууһунан үлэлиэхтээх ээ. «Кыым»

туохт.
1. Өр сыл туран, сытыйан кэбирээ, бытарыйа сылдьар буол (мас үүнээйи, мас тутуу туһунан). ☉ Гнить, разлагаться, превращаться в труху (о древесине)
Өрдөөҕүтэ тутуллубут сорох бүтэй эмэҕирэр, эргэрэр, сылгы аалынаары да сиэрдийэ маһын тоһутуон сөп. С. Маисов
Куруҥ сиргэ эмэҕирбит мас харх гына сууллар. Я. Семёнов. Дьиэ акылаата эмэҕирэн, тэллэй буолан, туохха да бэриммэт буолбут. «Саха с.»
2. көсп. Сааһыран, кырдьан мөлтөөн бар (киһи туһунан). ☉ Слабеть, превращаться в развалину, дряхлеть (от старости)
Ээ, туох аанньа тахсыай ол биһигиттэн, эргэрбит, эмэҕирбит быстан эрэр былыргы көлүөнэ тобоҕуттан. Н. Лугинов
Кыыс оҕо эргэ барар сааһын мүччү түстэҕинэ, эрдэ эмэҕирэр. А. Бродников
Мин атаҕым араанньата ыалдьар. Туох эрэ туус мустар үһү. Бары да эмэҕирэн эрдэхпит. Охоноон эмиэ илиитэ көнтөс буолан эрэр этэ. «ХС»
3. көсп. Эргэр, эргэрэн умнуллан хаал, эргэрэн туттуллубат буол (хол., ханнык эмэ систиэмэ, түөрүйэ, өй-санаа туһунан). ☉ Устаревать, отживать свой век, становиться непригодным для чего-л. (напр., об общественно-политическом строе). Эмэҕирдэ, эргэрдэ, — дииллэр, Бу кэмҥэ марксизмы… Баал Хабырыыс
Ээй, эһиги холкуостар, киэр эһиҥ Эргэ олох эмэҕирбит силиһин, Түүнүгүрбүт үйэ хараҥа түгэҕин Түрбүөннэ түһэрэн түҥнэриҥ! П. Тулааһынап
Социалистическай тутууга үлэһиттэр пролетариат салалтатын эргэ, эмэҕирбит тутулу үрэйэр эрэ буолбатахтар, кинилэр …… саҥа уопсастыбаннай сыһыаннаһыылары үөскэтэллэр. ДИМ
◊ Эмэҕирэ сытыйыы т.-х. — хортуоппуй иһигэр түүнүктээх көҥдөйү үөскэтэн, буорту гынан барар ыарыы. ☉ Гниль сухая
Бу ыарыы (эмэҕирэ сытыйыы) хортуоппуйу үүнэр да, харайыллар да кэмигэр сутуйар. ФНС ССХА
Эмэҕирэ сытыйыы хаҕа бааһырбыт хортуоппуйу буулуур. ЛПМ ХХ

аат.
1. Ким, туох эмэ ыалдьан доруобуйатын, чөл туругун сүтэриитэ, чэгиэн туруга кэһиллиитэ. ☉ Расстройство, нарушение нормальной жизнедеятельности организма, нездоровье, недуг, болезнь
Ыарыы дьиҥнээх эрэйин Ыалдьар киһи өйдүүр дииллэр. Күннүк Уурастыырап
Диагноз туруорбакка эрэ, мин ыарыыгын хайдах билиэхтээхпиний? С. Ефремов
Ыарыыта ситэри үтүөрбэтэр да, Лаврентий Николаевич тупсарга дылы буолбута. Н. Габышев
Таба ыарыыта турбут. Н. Заболоцкай
Бу ыарыылар хортуоппуйу үүнэр да, харайыллар да кэмигэр сутуйаллар. ФНС ССХА
2. Ким эмэ ыарыыны этинэн-хаанынан билиитэ. ☉ Ощущение физического страдания в какой-л. части тела, боль
Ыарыытын уҕарытыахтыы Аянитов умса түһэн, ыалдьар сирин ытыһынан ыга баттыы сатаата. Софр. Данилов
Ыарыытын тулуйа сатаан хараҕын быһа симтэ, алын уоһун хам ытырда. И. Гоголев
Туран куотуохпун, өттүгүм ыарыыта кыайан сүүрдүө суох. Н. Якутскай
3. көсп. Тугунан эмэ олус үлүһүйүү, туохха эмэ дууһалыын, өйдүүн-санаалыын тууйа туттарыы. ☉ Сильное, захватывающее полностью кого-л. увлечение кемчем-л., болезненная страсть, любовь
Уум кэлэн биэрбэккэ, бульварга сылдьабын, Хоһоон суруйар ыарыынан ыалдьабын. Л. Попов
Таптал диэн Кирилл Васильевич билэринэн, минньигэс муҥ, кэрэ ыарыы. Н. Габышев
Ханнык да ыарыыттан санаа ыарыыта киһини ордук сотору кэбирэтэр. Н. Павлов
△ Туохха эмэ сайыннарар буолбакка, кэннин диэки тардар бөрүкүтэ суох көстүү. ☉ Слабость, недостаток
Мин саныахпар, ол уруккуттан олоҕуран силиһирбит тыа оскуолаларын типичнэй ыарыылара: сыана формализма. Н. Лугинов
Оннук ыарытыган буолбатаххын, эн ыарыыҥ биллэр — олус иллэҥҥин. М. Доҕордуурап
Ититэр систиэмэлээх олорор дьиэлэр тымныйыылара элбэх биричиинэттэн тахсар. Ол гынан баран дьиэ тымныйыытыгар икки сүрүн ыарыы баарын этиэххэ наада. «Кыым»
♦ Сүрэх-быар ыарыыта көр сүрэхбыар
Сөбүлээбэт киһилиин олорууттан, сүрэх-быар ыарыытыттан …… хайа, оҕобут хатан-кууран бараарай? Т. Сметанин
Сүрэх-быар ыарыыта буол көр сүрэх-быар. Оннук сүрэх-быар ыарыыта буолла, кырдьыгы бар-дьоҥҥо этэн, арыый чэпчээн баран, бу күнтэн сүтэр ордук буолсу. А. Сыромятникова
Сүрэхбыар ыарыыта оҥоһун көр сүрэх-быар. Сорох оттон биир санааны күнү быһа сүрэх-быар ыарыыта оҥостон баран, эппэккэ мэлийэн сыттаҕа бу. В. Титов
Шестаков төрөөбүт литературатын сүрэх-быар ыарыыта оҥостубута кими барытын истиҥник долгутар. «ХС»
◊ Аҕылаан ыарыы (ыалдьыы) көр аҕылаа
Аҕылаан ыарыыттан талбыт курдук үчүгэй туруктаах ньирэйдэр өлөллөр. С. Федотов
Улахан Ыстапаан биир дьыл аҕылаан ыарыыттан сүөһүлэриттэн ытыһын соттубута. «Чолбон»
Араҥ ыарыы көр араҥ. Мэхээлэ ойоҕо Тыытыгынай Мааппа диэн биэс уонуттан эрэ тахсыбыт дьахтар араҥ ыарыынан ыалдьыбыт үһү. С. Маисов
Дьарҕа ыарыыта — дьарҕа диэн курдук. Түөннээһини, дьарҕа ыарыылары лаппа баһылаабыт. ФГЕ-СДь ӨӨСҮҮ. Иирэр ыарыы көр иир I. Арааһа, иирэр ыарыы тураары гыммыт дуу диэтим. ИИА КК
Ис ыарыыта көр ис IV. [Ойуун] ис ыарыытын илбийдэҕинэ, аал уокка айах тутан алҕаан намылыттаҕына — барыта үтүөрэн, тиллэн, чэчирээн кэлэр үһү. А. Бэрияк
Иэрийэр сөтөл (ыарыы) көр иэрий. [Ньургуһунунан] иэрийэр ыарыыттан, кыһыылаах ымынахтан эмтэнэллэр эбит. МАА ССКОЭҮү
Көҕүс ыарыыта көр көҕүс II. Оҕом онтон ыла турбакка, көҕүс ыарыы буолан, муҥ бөҕөнү көрөн, үһүс сылыгар тиийэн өлбүтэ. Эрилик Эристиин
Таба …… көҕүс ыарыытынан ыалдьыах көрүҥнээх буоллаҕына, бэтэринээр маҥнайгы көмөнү оҥорор. «ХС»
Көрөр ыарыы — көрөр диэн курдук. Кыһыныгар эмээхсин биир сөмүйэтэ көрөр ыарыы буолан, олус муҥнанан баран, саҥардыы арыый буолан иһэн таҥараҕа тиксээри, хас да хонукка ыалга олорон хараланна. Амма Аччыгыйа
Хаҥас илиитин сөмүйэтэ көрөр ыарыы буолбутун эмээхсиҥҥэ эмтэтээри кэлбит этэ. С. Маисов
Күөмэй ыарыыта көр күөмэй I. Алёша күөмэйин ыарыыта муҥнаабыта хас да хонно. Г. Николаева (тылб.)
Куһаҕан ыарыы көр куһаҕан. Па, саҕы даҕаны, Куһаҕан ыарыыга хотторуом дуо, ама? Дьуон Дьаҥылы
Ол саҕана сыстыганнаах куһаҕан ыарыылар тарҕана илик кэмнэрэ. ФГЕ-СДь ӨӨСҮҮ. Кэрбэнэр ыарыы көр кэрбэн. Кэрбэнэр ыарыы — түүлээх кыыл кэмиттэн кэмигэр киҥнэнэр ыарыыта. БПМ КИиКСЫа
Саахар ыарыыта — саахарынай диабет диэн курдук (көр саахарынай). Саахар ыарыыта буоламмын, аспын көрүнэн аһыыбын. Сардаҥа ыарыыта көр сардаҥа. Сардаҥа ыарыыта диэн организм барыта ыараханнык ыалдьыыта буолар. МВА РСЗКДь
Симэхтээх ыарыы көр симэхтээх. Оннук үлүгэрдээх күчүмэҕэйгэ эбии, сэтинньи ый ортотугар симэхтээх ыарыы өрө турбута. Н. Якутскай
Сыстыганнаах ыарыы көр сыстыган- наах. Араас сыстыганнаах ыарыыга ыалдьан дьон өлөрө улам хойдон испитэ. Эрилик Эристиин
Саньытаарынай усулуобуйа мөлтөҕө сыстыганнаах ыарыыга сутуллууга тиэрдибитэ. ДАМ. Тартарар ыарыы көр тартар. Уончалаах уоллара тартарар ыарыынан ыалдьан өлбүтүн туһунан истэрэ. «ХС»
Тирии ыарыыта көр тирии. Кыра дьон таҥаһы булан таҥныбакка, сайыннарыкыһыннары ынах, сылгы тириитинэн эттэрин хаххаланар буолбуттара, араас тирии ыарыытыгар ылларбыттара. Эрилик Эристиин
Титириир ыарыы — титириир диэн курдук. Оттон Азияҕа, Америкаҕа [үүнэр] хиннэй мас, ол мастан титириир ыарыы эмин, хиня диэни, оҥороллор. С. Ефремов
Уҥар ыарыы көр уҥ. Тимэх отунан сорох сирдэргэ төбө ыарыытын уонна уҥар ыарыыны эмтииллэр. МАА ССЭҮү
Хара ыарыы көр хара. Арай мин айыы саҥнаах Хара ыарыыга Хаптарбыт курдук, Үс үөстээх өргөн өтүүнэн Өрө кэлгиллэн, Өҕүйбэт сиргэ үөтүллэн Баран эрэбин. С. Зверев
Хара ыарыыга хаптардыбыт? П. Ламутскай (тылб.)
ср. др.-тюрк. аҕрых, тат. авыру, уйг. аҕрик, туркм. аагыры ‘боль; болезнь, заболевание, недуг, немочь, хворь’