харгытаа диэнтэн хай
аата. Билигин архитектураҕа улуу суох, харгытааһын, кыаҕы мунньунуу кэмэ. Н. Лугинов
Үксүн уулуссалар быһа охсуһууларыгар улахан харгытааһын тахсар. В. Протодьяконов
Уунан, электроэнергиянан, итиинэн хааччыйыыга харгытааһыннар тахсыталаабыттара. ПА

м. 1. тохтооһун, тохтоон хаалыы; застой крови мед. хаан тохтооһуна; 2. перен. харгытааһын, харгытаан хаалыы; застой промышленности промышленность харгытаан хаалыыта.

сөбүлээ диэнтэн дьаһ
туһ. Кини кэпсэтэригэр күлүгэ суох сайаҕас мичээринэн, истиҥ сыһыанынан билсибит дьонугар тута сөбүлэтэр. Н. Лугинов
Көстөкүүн дьиэлээхтэргэ улаханнык сөбүлэттэ уонна тотохана күллэртээтэ даҕаны. Н. Заболоцкай
Тоҕо сөбүлэтэ сатыыбыт, Туохтан чугуйан харгытыыбыт? С. Васильев

сов. I. (о машине и т. п.) тохтоон хаал; 2. перен. разг. харгытаан хаал.

сов. 1. (отвердеть) уҥуохтуй, уҥуоҕур, кытаат; 2. (окоченеть) көһүй, бөҕүөр; 3. перен. (стать косным) тохтоон хаал, харгытаан хаал.

м. 1. (неровность биения) тохтоон ылыы; перебои сердца сүрэх тохтоон ылыыта; 2. (задержка) харгытааһын, тохтооһун; работа с перебоями харгытааһыннаах үлэ.

ж. 1. (кора) пробка, хатырык; 2. (для закупорки) бүө; стеклянная пробка таас бүө; деревянная пробка мас бүө; 3. перен. харгытааһын, симсии; в дверях образовалась пробка ааҥҥа симсии буолла; 4. пробка (электрическэй предохранитель көрүҥэ); # глуп как пробка мас акаары.

туохт.
1. Сөптөөхтүк оҥоһуллан таҕыс, табылын. ☉ Делаться так, как нужно, выходить удачно, получаться. Оҥоһуум сатанан эрэр. Үлэбит сатаммата
□ Сатаммыт сап саҕаттан салҕанар (өс хоһ.)
[Баһылай:] Дьиҥ иһэ, киһи эрэ хобу таптыыр. Хайдах хобо суох олох сатаныай? Н. Неустроев
Араастаан албастаан көрдүлэр да, барыта сатаммата. Н. Якутскай
Бу эргин 1140 гектаар сир нүөлсүтүллүөҕэ сатаммата. П. Егоров
△ Алдьаммакка, харгытаабакка үчүгэйдик үлэлээ (сүнньүнэн буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Работать, действовать исправно (употр. в основном в отриц. ф.). Носуоспут сатаммата. Уруучукам сатаммата
□ Аны: «Спидолабыт сатаммата», — дэһии буолуо. У. Нуолур
2. Кыһалҕаланыма, кыһалҕаттан быыһан, эрэйи көрүмэ. ☉ Справляться с чем-л., избегать чего-л., обходиться без кого-чего-л.. Көмөлөһөөччүлээх эрэ буоллахпына сатанабын
□ [Сайсары:] Бэйэм да хайдах сатанарбын, бу сабыллан хаалан, билбэккэ олоробун. Суорун Омоллоон
Быстахов диэн табаарыскыттан тэйдэххинэ сатанаҕын. Адьас! Эһиги суолгут тус-туһунан. Н. Лугинов
Уолаттар миигинэ суох сатаналлара биллибэт. Эрилик Эристиин
△ Туох эмэ улахан куһаҕаҥҥа, моһуокка түбэс (буолб. ф-ҕа). ☉ Оказаться в беде, иметь проблему (в отриц. ф.)
[Көстөкүүн:] Биһиги арай сатаммакка олоробут. Кийииппит бэҕэһээ киэһэ биэ ыы тахсан баран, биэҕэ быһа тэптэрэн, өлөн эрэр. Эрилик Эристиин
Тойотторуом, сатамматахпыт… Алдьархай бөҕө буолбут [киһилэрин ытан өлөрбүттэр]. М. Доҕордуурап
3. кэпс. Туохха эмэ талаһан, тугу эмэ көрдөөн эбэтэр тугу эмэ оҥорон сүгүннэнимэ, кими эмэ тулутума (буолб. ф-ҕа). ☉ Выводить кого-л. из терпения настойчивыми притязаниями на что-л. или нарушениями порядка (в отриц. ф.)
Бу ыт сатанымаары гынна. Мантан инньэ баайыыга туттахха табыллар. И. Федосеев
[Уоһук:] Суох! Бу киһи сатамматыгар тиийдэ [маһы уорбут]. Холкуостан киэр гыныахха бу киһини. Күндэ

I
туохт. Бэйэҥ өйдөөбөккүнэн эмискэ-эмискэ «ык» гына саҥа таһааран тыын. ☉ Непроизвольно издавать гортанью короткие отрывистые звуки, вызываемые судорожным сокращением диафрагмы, икать
Борукуоппай, атаҕын халаачыктыы ууран олорон, табаҕын буруотун ыйыстан, дириҥ үлүгэрдик «лык» гына бөтөн ылла. Күннүк Уурастыырап
«Мин, кырдьык, баайбын, улахан атыыһыппын», — Сылластыгас бөтөн лыгыргыыр. Н. Якутскай
II
туохт.
1. Үлэлии туран, туохха эмэ бүөлэтэн, харан, иҥнэн, тохтоо, бобулун. ☉ Неожиданно переставать работать, действовать, встречая какое-л. препятствие, помеху, приостанавливаться, глохнуть
Мин хотуурум сороҕор …… хойуу оту кыайан уҥуордаабакка бөтөн хаалара. Далан
Мотуор, бөтө-бөтө битигирээмэхтээн баран, тохтоон хаалла. Л. Попов
Бүлүмүөт, бөтөн көрбөккө, Ытыалаан тибийэрэ. Эллэй
△ Туохха эмэ бүөлэтэн түргэнник кыайан тыыныма. ☉ Испытывать затруднение в дыхании, захлебываться при беге (напр., от недостатка воздуха и др.) Быыкаатык да сүүрдэххинэ, хойуу салгыҥҥа бөтөҥҥүн, тыыныҥ хаайтараары ыксатар. «Кыым»
2. көсп. Күүһүҥ баранан тохтоо, харгытаа, кэҕин. ☉ Приостанавливаться, прекращаться, теряя силу; захлебываться (напр., о военном наступлении)
Ханна өстөөх төгүрүктэнэр, кимэн киирии бөтөр да, онно Сталинград гвардеецтара син биир баар буола охсоллоро. А. Данилов
Уо, умнуом дуо ама, алҕаһаан Эйиигин [ыты] дэҥнээбит айыыбын! Кытылтан сара кус лаһыйан Көлүйэ үөһүгэр дайбытын, Саам тыаһа салгыҥҥа бөппүтүн, — Сарылыы, кылана түспүккүн! М. Тимофеев
△ Туохтан эмэ тууйуллан кыайан тахсыбат, эппэт буол; уурай, кэҕин (хол., ырыаһыт ырыатын этэргэ). ☉ Срываться, надорваться от эмоционального напряжения (о голосе) [Назым Хикмет] Тыыҥҥын хаайар хандалыга Көҥүл куолаһыҥ бөппөтө. Эллэй
Түксү, өссө элбэҕи этиэхпин Бөрүөм бөттө. Поэт буоламмын сүрэҕим тулуппат. Дьуон Дьаҥылы
3. Улаханнык долгуйан, хараастан, саҥаран иһэн харан хаал, кыайан этимэ (үксүн сыһ. туохт. ф-гар тут-лар). ☉ Захлебываться, произнося слова, от прилива чувств (обычно горьких — употр. в основном в ф. деепр.)
Ол кыыс оҕону аһынным даҕаны, таптаатым даҕаны... Хараастан хааллым, бөтөн олордум. Саҥарыах баар буолуо дуо?! П. Ойуунускай
«Тоҕо хоргуппат буолуохпунуй? ...Мин эйигин хайдах курдук таптыыр этибиний?» — диэн баран, мин салгыы тугу да кыайан этиэ суох курдук бөтөн харан хааллым. Эрилик Эристиин
Кэтириис, хараҕын уутугар бөтөн, кыайан саҥарбата. Амма Аччыгыйа
Октябрина кэнники тылларын бөтө-бөтө нэһиилэ таһаарда уонна, эргиллэ түһээт, дьиэтин диэки күүһэ баарынан сүүрэ турда. М. Попов
4. эргэр. Дуоһуйуоххар диэри аһаа, тугу эмэ элбэхтик сиэн сөп буол. ☉ Наедаться чем-л. вдоволь, насыщаться
Орто аан дойдум олоҕо Оһоллоох уйата долгуйар Хааннаах дапсыыр турдаҕына, хаантан харбат, бөлүөхтэн бөппөт Күрсэр илбис сүлүһүннэммит, Күлэр эмэгэт күүстэммит Охсор обот уот болотунан Оонньуур болуо сүрэхтиэм дуо?! Ньургун Боотур
ср. др.-тюрк. бөк ‘наедаться’
♦ Хойуутугар бөппүт, убаҕаһыгар чачайбыт фольк. — олус баайдык, байылыаттык олор, уйгу олохтоох буол. ☉ Жить в полном достатке, изобилии
Хотуннуун-тойоннуун Хойууларыгар бөппүттэр, Уоллуун-кыыстыын Убаҕастарыгар чачайбыттар. П. Ойуунускай. «Убаҕаскытыгар чачайыҥ, хойуугутугар бөтүҥ!» — диэтилэр барылара. Саха фольк.
◊ Бөтө бэрдэр кэпс. — 1) туох эмэ көһүппэтэҕиҥ тахсыбытыттан соһуйан хаалан, туох диэххин булума, кыайан саҥарыма. ☉ Теряться и не находить что сказать, будучи потрясенным неожиданностью произошедшего, обомлеть (от неожиданности)
Лиза бөтө бэрдэрдэ. Кини хараҕын уута саба түһээри ыган кэлбитин нэһиилэ туттуммута. Тугу да этиэн булбакка турбахтаан баран, арыый холкутуйан оргууй аҕай: «Итинник буоллаҕына, суолбутун тус-туһунан араардаҕыҥ», — диэтэ. Д. Таас
Киһи кырдьыгын саптардаҕына, сороҕор, бөтө бэрдэрэн саҥарбакка хаалааччы. Т. Сметанин. Тэҥн. бобо бэрдэр; 2) көсп. туохтан эмэ иҥнэн тохтуу биэр, бобуллан хаал. ☉ Приостанавливаться, прекращать действие, натыкаясь на что-л. Сыппах хотуур күһүҥҥү сиппит от кытаанах төрдүгэр бөтө бэрдэриэхтии кирдиэхтээтэ, кэрдиргээтэ. Э. Соколов
Өстөөх зенитката тоҕо эрэ бөтө бэрдэрбэхтээтэ, биир прожектор уунаҥныыр тыла мэлис гынна. ПДА СС

аат.
1. Тугу эмэ оҥорорго, ситиһэргэ сөп буолар күүс, сэниэ, эрчим. ☉ Сила, возможности, необходимые для осуществления каких-л. действий
Күрбэ тааһы кэлэр-барар дьон суолларыттан халбарытар кыахтара суох буолан, икки өттүнэн тумнан ааһар буолбуттар. Н. Якутскай
Иккиэйэх оронтон миэхэ үөһээтэ түбэспит. Мин буоллахпына, бэйэбинээҕэр үрдүк ороҥҥо ойон тахсыахтааҕар, сиринэн да хаамар кыаҕым аҕыйаан сылдьар кэмим. Амма Аччыгыйа
«Ыарыйдым… Турар кыаҕа суох буоллум», — диэбитэ кыыстара икки хараҕын быһа симэн сытан. «ХС»
△ Тугу эмэ оҥорорго, ситиһэргэ сөп буолар күүс-уох, үп-ас, кыамта. ☉ Возможность, сила, материальные средства, необходимые для достижения какой-л. цели
Билигин архитектураҕа улуу суох, харгытааһын, кыаҕы мунньунуу кэмэ. Н. Лугинов
Былааннаабыт тиэмэлэрэ бытархайдар, установкалар кыралар, улахан эспэримиэҥҥэ кыахтара тиийбэт, үп буоллаҕына көрүллүбэт. В. Яковлев
Ити барыта сөҕүмэр элбэх үлэни, бириэмэни, сыраны, кылаабынайа, кини [худуоһунньук] олоххо киллэрэригэр кыах биэрэр материальнай өйөөһүнү эрэйэр. Эрчимэн
2. Бэйэҥ бэйэҕин ииттинэр, хааччынар, тиийинэн сэнэхтик олорор дьоҕуруҥ. ☉ Достаток, состоятельность, обеспеченность
[Сылгыһыт:] Ол гынан баран, Кыыра биһикки иккиэн ыал хамначчыттарабыт. Онон кыахпыт суоҕа дьон билиитинэн биллэр. Суорун Омоллоон
Бытааннык үөрэммитэ, тулаайах оҕоҕо кыах суох буолаахтаатаҕа. П. Аввакумов
Микулайчаан дьонноро кыах бөҕөлөр, биир кийииттэрин уһун ырбаахылаабат бэйэлээх буолуохтара дуо, ама? П. Ламутскай (тылб.)
3. Тугу эмэ гынарга, оҥорорго наадалаах тоҕоос, усулуобуйа. ☉ Условие, определенное обстоятельство, удобный случай, необходимые для осуществления какой-л. задачи
Дьонтон чугас буоллахха, сатаатахха, кыайдахха быыһанар кыах кинилэргэ баар буолуон сөп эбит. Амма Аччыгыйа
Инвентаризацияҕа …… райпо бырабылыанньатын, бухгалтериятын үлэлэрин дьиҥнээх туруга арыллан көстөр кыаҕа үөскээтэ. М. Попов
Эһэ көнтөрүгүн бэйэҕит билэҕит. Миинэн истэхпинэ эргиллэн, миигин сиир кыаҕа суох. Т. Сметанин
4. Дьоҕур, сатабыл, талаан. ☉ Способности, дарование, талант
Айылҕа — киһи айар күүһүн, баҕатын, кыаҕын саба баттыыр, тууйар күүс буолбатах. Софр. Данилов
Эрэнэбит эн талааҥҥар, кыаххар, Элбэх кэрэни өссө айыаххар. Болот Боотур
Эйиэхэ үөрэммитим буолуо Эриэккэс, дьикти ырыаҕа, (Муусукаһыт буолбатах муҥмуон!) Этиэххэ тиийбэт тыл кыаҕа! Баал Хабырыыс
5. Тугу эмэ гыныы кээмэйэ, муҥура. ☉ Предел досягаемости, возможности (чего-л.)
Ол да буоллар Ох саа кыаҕын иһиттэн Дэлгэһэ куоппатах. Саха сэһ. I
Харах кыаҕа ылбат маҥан тумарыкка, туох эрэ хара көстөр. Амма Аччыгыйа
♦ Кыаҕын былдьаппыт — тугу да кыайан гыммат, оҥорбот гына бохсуллубут. ☉ Лишать кого-л. возможности действовать, двигаться, делать что-л. Бииктэр кыаҕын былдьаппыт киһилии умса туттан олорон, ботугуруур. Л. Попов
Кыаҕын былдьаппыт өстөөх балачча өр дөйүөрбүт курдук хамсаабакка сыппыта. Д. Таас
Кыахпын былдьатаммын ыксыам, Күүспүн түмүөҕүм туох баарын! Баал Хабырыыс. Кыаҕын ыл — 1) ханнык эмэ үлэни сүрүн өттүн бүтэрэн, кэмигэр үчүгэйдик ситэрэр туруктан. ☉ Иметь возможность успешно завершить начатое (проделав существенный задел)
Атырдьах ыйын ортотугар диэри маннык үчүгэй кураан күннэр туруохтара диэн күнү-дьылы кэтээн көрөөччүлэр биллэрэллэр, онуоха диэри оту кыаҕын ылан хаалыахха наада. С. Руфов
Үлэһит күүс элбээн, туус собуотун аһан, тэрээһини сааскынан кыаҕын ыллылар. И. Никифоров
Бу иккиүс хонук иһигэр оту кыаҕын ылан кээһиэххэ наада. С. Ефремов; 2) кими эмэ өй-санаа өттүнэн сабырыйар буолан, бас бэриннэр. ☉ Подавить, сломить кого-л., подчинить своей воле, взять в оборот
Бииктэр маннык амньыраабыт кэмигэр, харса суох кэмигэр, кини кыаҕын ылар, тоһун тоһутар наадалааҕын Абыраамап тута өйдөөбүтэ. Л. Попов
Бу тас көрүҥүнэн бөҕө, сымара киһи — оскуола дириэктэрэ — Валерийы бастаан көрүөҕүттэн бас бэриннэрэ, кыаҕар ыла охсубута. Н. Габышев. Кыаҕын ылларбыт — утарылаһар дьоҕурун сүтэрбит, улаханнык мөлтөөбүт (хол., сылайан, ыалдьан). ☉ Потерять способность сопротивляться, обессилеть (напр., из-за усталости, болезни)
Эписиэр аҕылаабыт. Хаамара тыастаммыт. Кыаҕын ылларан бардаҕа дуу? А. Сыромятникова
Ордук кыаҕын ыллаттарбыт, сэмэҕэ-буруйга түбэспит киһиэхэ хайаан даҕаны өйөбүл баар буолара наада эбит. П. Ламутскай (тылб.). Кыах баарынан — күүһүм төһө тиийэринэн, туох баар күүспүнуохпун, дьоҕурбун ууран туран. ☉ По мере сил и возможностей
Кэлин улаатан да баран биһиги күүспүт, кыахпыт баарынан балтыбытын араҥаччылыырбыт. Н. Лугинов
Көстөкүүн билиннэ буруйун: «Сыыспыт эбиппин, доҕоруом! Билигин тугу да соруйуҥ, Кыаҕым баарынан толоруом». Баал Хабырыыс
Үлэлиэм кыах баарынан — Сүрэх этэринэн, өй күүрүүтүнэн. В. Саввин
◊ Ис кыах — баар саппаас, туһаныллыан сөптөөх күүс-күдэх. ☉ Внутренний резерв, потенциал
Ол саҕана киһиҥ дьиҥ ис кыаҕа кистэнэ сырыттаҕа. Н. Лугинов
Үлэ итэҕэһин тутатына туоратыы, үлэ дьиссипилиинэтин бөҕөргөтүү, ис кыаҕы туһаныы туһунан сүбэ-ама тэрийэллэр, онуоха кэлэктииби бүтүннүү түмэллэр. ПДН ТБКЭ
Баар ис кыахтар ситэ туһаныллыбаттар эбит диэн чахчыларга олоҕуран этэбит. «К». Кыах биэр — тугу эмэ оҥорорго көҥүллээ, усулуобуйата тэрий. ☉ Разрешать, позволять, создавать условия для осуществления чего-л.; дать шанс, предоставить возможность кому-л. (сделать что-л.). Суорун Омоллоон бу драмата …… В.И
Ленин уобараһын сыанаҕа айалларыгар кыах биэрдэ. Софр. Данилов
Дьиэлээх мэлдьэһэн көрдө да, кыах биэрбэтилэр. С. Ефремов
Оо, миэхэ кыах биэрдэллэр — мин сэлээнниир эр дьону саҕаларыттан ылыам этэ! Н. Габышев. Кыах иһинэн (таһынан) — киһи холун иһинэн (эбэтэр таһынан), кыаллара, кыаллымтыата. ☉ По силам кому-л. (или не по силам), в пределах (или за пределами) возможностей кого-л., доступный (или не доступный)
Атом да, водород да кыра, Ракета да кыахпыт иһинэн, Оннооҕор да буолуох туох бары Айыллыа сэбиэскэй киһинэн. С. Тарасов
Ыарахан этэ… Киһи кыаҕын таһынан ыарахан кэмнэр. Н. Лугинов
Былаан диэн кыах иһинэн буолуохтаах. «ХС»