и. д. л. от харыһый=.

1) охранять, беречь, оберегать; уоттан харыһый = беречь от пожара; кус оҕотун харыһыйар утка (самоотверженно) оберегает своих детёнышей (подлетая близко к нарушителю её покоя и при этом громко крякая); 2) жалеть кого-что-л., сожалеть о ком-чём-л.; ону харыһыйыахпыт дуо? пожалеем ли это? (т. е. если нужно, не пожалеем); оҕо оонньуурун харыһыйар, биэрбэт ребёнку жалко игрушку, не даёт.

туохт.
1. Кимиэхэ эмэ тугу эмэ биэрэргин кэрэйэ санаа, туттун. ☉ Неохотно расставаться с кем-чем-л., жалеть, скупиться
Оҕоҥ туһугар бүтүн баайгын туран биэриэх буоларыҥ. Ол сэттэ сүөһүнү харыһыйыма. Софр. Данилов
[Сылгыһыт Сүөдэр:] Хайыахпыный. Биир сыарҕа оту харыһыйыам дуо! И. Гоголев
Харчыгын харыһыйа олороҕун дуо? Сүөһүнү туттарбар тиийэбин. А. Николаев
2. Кими эмэ аһын-абыраа, амарах санаалан, ким эмэ туһугар кыһан, кыһалын. ☉ Жалеть кого-л., чувствовать жалость, сострадание к кому-л.
Тула өттө тула барыта туора дьон киһини аһыныах, харыһыйыах быһыылара биллибэт. Н. Якутскай
Аһыныгас санаалаах артыалым дьоно, истэн харыһыйыҥ. М. Доҕордуурап
Бэйэлээх бэйэҥ оҕоҕун аһын, харыһый, ууга-уокка анньыма. ФЕВ УТУ
3. Кими, тугу эмэ көмүскээ, араҥаччылаа (хол., ханнык эмэ күөмчүлүүр күүстэн). ☉ Защищать, заступаться за кого-что-л., покровительствовать комучему-л.
Хаарыан эдэр саастаах Хабырыыс Паабылап Хаан-уруу дойдутун харыһыйа, Хара суордары хампарыта хайҕаллаах Кыһыл Аармыйаҕа ханыылаһан барбыта. Саха нар. ыр. III
«Таҥара барыбытын көрөр, барыбыт кыһалҕабытын билэр уонна харыһыйар», — диэбитэ Николка. Ойуку
Бухатыырдар [олонхоҕо] бэйэлэрин аймахтарын уонна бары күн сирин дьонун харыһыйар иннигэр сылдьаллар. ССЛИО