особый; оһуобай хатарыылаах ыстаал сталь особой закалки.

1. прич. от закалить; 2. прил. хатарыылаах; закалённая сталь хатарыылаах ыстаал; 3. прил. перен. буспут-хаппыт, эрчиллибит; закалённая в боях армия кыргыһыы-ларга буспут-хаппыт армия.

көр куруһуна
Дьадаҥы өттө ордук сэргэхсийбиккэ, күлүмнээн күлбүккэ, иҥиирдэрэ тимир курусуна буолан сиртэн-буортан тэйэргэ, тирэҕирэргэ дылы. Амма Аччыгыйа
Суон иҥиирдэрин баһа Хатарыылаах курусуна курдук Чыҥкыныыллар. Д. Говоров

лиэркэ (дэтээл (буолта, испиилкэ о. д. а) умнаһын тас ньууругар эриллэн киирэр эридэһинин oҥoрoргo аналлаах инструмент. Төгүрүк тас быһыылаах. Ортотунан уүттээх, ол иһинэн хатарыылаах кытаанах биинтэ быһар эриллэҕэс тиистэрдээх.)

м. 1. хатарыы; закал стали ыстаалы хатарыы; сталь крепкого закала бөҕө хатарыылаах ыстаал; 2. перен. (выдержка) буһуу-ха-тыы, эрчиллии; человек крепкого закала үчүгэй буһуулаах-хатыылаах киһи; 3. (непропечённое тесто) килиэп сиикэйэ (килиэп алын хаҕын иһинэн кыайан буспатах араҥа); хлеб с закалом сиикэйдээх килиэп.

аат.
1. Техникаҕа уонна киэргэлгэ туттуллар олус кытаанах дьэҥкир күндү таас. ☉ Алмаз (драгоценный камень)
Бу бухатыыр таас — алмаас Саха сиригэр көстүбүтүнэн мин улаханнык киэн туттабын. Суорун Омоллоон
Аҕыйах сыл иһигэр Аар тайҕа быыһыгар Алмаас куората Арылыйа сырдаата. Саха нар. ыр. III
Бүлүү оройуоннарын үлэһиттэрэ алмаас промышленноһын аһынан-үөлүнэн хааччыйаллар, күндү алмааһы хостууллар. И. Данилов
2. Өстүөкүлэни быһарга аналлаах алмаастаах тэрил. ☉ Алмаз (инструмент для резки стекла)
Эн биһикки били түннүк тааһын быһар алмааһы эрэ билэбит. Н. Габышев
Тыл, арыт кытаанаххын, Тааһы быһар алмааскын, Хатарыылаах болоккун. Баал Хабырыыс

даҕ.
1. Тугу эмэ иилиир-саҕалыыр, салайар. ☉ Направляющий, организующий
«Хотугу Сулус» сурунаал литературнай кириитикэни көҕүлүүр, тэрийэр, сүрүннүүр уорган буолуохтаах. Софр. Данилов
Ити ыйытыылартан көстүбүтүн курдук, бу дьыаланы сүрүннүүр биир сорук суох. В. Яковлев
Биир сүрүннүүр салалта суох буолан аармыйалар бытарыйаллар. Л. Толстой (тылб.)
2. Туохха эмэ тутаах суолталаах, сүрүн. ☉ Самый важный, главный, основной
Хатарыылаах эр дьонтон Харыс сири хаалбакка, Сүрүннүүр суоллартан Сүөм сири туораабакка, Муҥу муннугунан тыырсыбытыҥ, Эрэйи эҥээргинэн тэлсибитиҥ. Р. Баҕатаайыскай
Табаны төрүөххэ бэлэмнииргэ оҥоһуллуохтаах суһал дьаһаллары тэрийэ охсоллоругар сорудахтаан, оройуон салалтата чопчу, үлэҕэ сүрүннүүр уурааҕы ылынна. П. Степанов
Литературнай айымньы геройа — уус-уран айымньыга баар дьонтон кылаабынай эбэтэр сүрүннүүр киһи уобараһа. ВГМ НСПТ

I
хатаа I диэнтэн дьаһ
туһ. Манна кини, ааны хататан, туора дьон кэллэхтэринэ, саһан хаала-хаала, икки хоммута. Суорун Омоллоон
Бу кэмҥэ күһүҥҥү табаар кэлиитинэн сибээстээн, кини ыскылааттарын хататарыҥ адьаһын табыллыбат. М. Попов
II
аат., эргэр. Чокууру охсон, саҕан уот ыларга уонна туох эмэ биитин көннөрөн сытыылыырга туттуллар хатарыылаах тимир. ☉ Кусок чистой стали или камня для обтачивания лезвия чего-л. или высекания огня из кремня (чокуур), огниво, кресало
[Оҕонньор] сүгэтин хататынан сытыылаан баран, мас суорар сирин диэки хаамта. М. Доҕордуурап
[Ньукулай] кыалаах, чокуурдаах хататын саппыйатыгар суулаан сиэбигэр угунна. В. Протодьяконов
Сүөдэр хататынан уот саҕан, кураанах киини мунньан түптэлиир. Н. Якутскай

I
уһаар I диэнтэн хай
аата. [Күкүр Уус:] Тукаам, хомуһуҥ этигэнинэн да эриэккэс буолуо, эйиэхэ куһаҕан гына оҥоруом дуо, уһаарыыта табыллыбыт. Суорун Омоллоон
Былыргы саха уустара ханнык таастан тимири уулларан ылары, ол тимир уруудатын тус-туспа бэрийэн, үлтүрүтэн, кыралаан, уһаарыыга бэлэмнээһини дэгиттэр сатыыр этилэр. ИЕВ СУу. Аллитерацияны силлабиканы кытта холбуу уһаарыы Ойуунускай хоһооннорун пуорматын үөскэппитэ. Күн т.
◊ Тимири уһаарыы (тимир уһаарыыта) көр тимир II
Саха сирин чинчийбит үөрэхтээхтэр суруйалларынан, былыр тимири уһаарыынан Бүлүү сүнньэ аатырар эбит. СНЕ ӨОДь
Курумчинскай култуура саамай уратылаах бэлиэтинэн тимири уһаарыы эбит. ЕВФ УуДК
Маннааҕы чохтоох сир тимир уһаарыытыгар туттуллар чоҕу биэрэр буолуоҕа. БИ СТ. Уһаарыы тимир — хатарыылаах тимир. ☉ Закалённый (о железе, металле)
Күлүмэх күүстээх дьон Уһаарыы тимир эллээн, [хомуһу] Уос тойуга оҥороллор. С. Тарасов. Хомус тыла буускап хотуур тимиринэн оҥоһуллубут, оттон сыҥааҕа уһаарыы тимир эбит. ЧАИ СБМИ
II
уһаар II диэнтэн хай
аата. Кини аҕата, Дьөгүөр оҕонньор, куоракка мас уһаарыытыгар үлэлиир. Т. Сметанин
Сыл курдук пуорка мэхээнньиктиир, онтон тутуу маһын уһаарыыга үлэлиир. И. Егоров
Болуоту уһаарыы сатабыллаах буолары эрэйэр. «ХС»

туохт.
1. Туох эмэ устун тэнийэн, тарҕанан бар. ☉ Разливаться, расползаться, расплываться по поверхности чего-л.
Уот курбуу чаҕылҕаннарынан тырытта-тырытта, ыас хара былыт халыйан тахсыбыт. Амма Аччыгыйа
Бэрт сотору оҥкучах сирдэргэ уу халыйбыта. Далан
Өрүс эһиннэ. Муус халҕаһата арыыны соҕотохто саба халыйда. Т. Сметанин
Хайа быара быһыттан, Хара буруо халыйда. А. Абаҕыыныскай
2. Халтарый, сырылаа. ☉ Катиться, скользить
Хайыһар кэтэн халыйан истэххинэ, Оччоҕо ордук өйдүүгүн эн Сахаҥ сирэ Эйигин сатаан ииппитин. Т. Сметанин
Хатарыылаах хатыҥ мас сыарҕа Халыйыаҕа халыҥ да хаарга. «ХС»
Эһэм миэхэ үчүгэй баҕайы салааска оҥорон биэрдэ. Халыйар да халыйар. Түргэнэ сүрдээх. Н. Тарабукин (тылб.)
3. көсп. Баран иһэр суолгуттан туораан таҕыс, бар. ☉ Сбиваться с пути, уклоняться в сторону, сворачивать
Барбахтаат, оҕонньор тоҕонох уулуссаҕа халыйда. Р. Баҕатаайыскай
Маппый дьиэтигэр барбакка толооҥҥо халыйан барда. Р. Кулаковскай
Аркадий, тугу да саҥарбакка, туора уулуссаҕа халыйан тахсар. У. Нуолур
4. көсп. Туохтан эмэ (хол., кэпсэтии тиэмэтиттэн) туораа, сүрүн хайысханы тутуһума. ☉ Уклоняться от чего-л. (напр., от темы разговора)
Дьонум ону-маны ыатаран кэпсэтэллэр, бултан уопсай боппуруоска халыйаллар. Далан
Туйаара, халыйдыбыт дии атын тиэмэҕэ, Эйигинниин бүөмнээн кэпсэтэрдээх этим. В. Миронов
«Василий Егорович, эмиэ халыйдыбыт, дьыала сүнньүнэн кэпсэтиэххэ», — Игнат Кытаҕаасап быһа түстэ. Э. Соколов
5. көсп. Сүрэҕи-быары, өйү-санааны долгута кутулун (хол., иэйии, санаа туһунан). ☉ Подступить к сердцу, захлестнуть, нахлынуть (напр., о чувствах, воспоминаниях)
Арыт мип-минньигэс ахтылҕан санаа сыры-сымнаҕас күөнүнэн саба халыйан кэлэр. Н. Лугинов
Мин сүрэхпэр кустарбын аһыныах сылаас санаа халыйан киирдэ. И. Семёнов
Эмискэ тайахтар аһыы сылдьалларын көрөн, булчут эрэ билэр иэйиитэ түөһүн киэптии халыйан киирдэ. «Чолбон»
ср. монг. халих ‘переливаться через край (напр., посуды); выходить из русла (о реке)’