фольк. слой; ступень; ярус; үс хаттыгастаах халлаан трёхъярусное нёбо; аҕыс хаттыгастаах халлаан нёбо в восемь рядов, восьмислойное нёбо.

эндил халлаан фольк. — үмүрүйэ үрдээн тахсар халлаан. ☉ Куполообразный небосклон
Икки хаттыгастаах эндил халлаан. ПЭК СЯЯ
п.-монг. өндүр ‘высокий’

даҕ. Холлороон курдук кыараҕас. ☉ Узкий, как нора, проход
Аҕыс хаттыгастаах Араҕас маҥан халлаан Анысханнаах аргыардаах Арҕаа алын дьайыҥыттан, Кубулҕаттаах куораҕайдаах Хотугу кырыытыттан …… Най хара былыт …… халыйан таҕыста. П. Ядрихинскай

иҥэр диэнтэн дьаһ
туһ. Туйаарыма Куо кутун-сүрүн Кылапачыйан көстөр, Кырылыы көтөр Кыһыл көмүс сыаҕайга Иэйэхситинэн иҥэртэрэннэр …… Аҕыс хаттыгастаах халлаан Арҕаһын аллараа өттүгэр Ыйатан кээспиттэрэ. П. Ойуунускай
[Эркээни - Киис Бэргэҥҥэ:] Илбиһи иҥэртэрдэххинэ аҕаҥ суолун солуоҥ. И. Гоголев
Бары дьүүлүнэн илбис абааһыны Тиэтэйбиккэ иҥэртэрдилэр. Эрилик Эристиин

туохт.
1. Туохха эмэ өрө таҕыс, өрө ытын. ☉ Восходить, подниматься вверх
Айан дьоно Ааны сабан, Аартыгы дабайан барар күннэригэр Алҕаабыттара эбитэ үһү. С. Зверев
Оо, дабайардаах эбиппин ээ, Сапун хайа, Тоҕус хаттыгастаах бэйэҕин. Н. Босиков. Сыыры дабайан тахсан иһэн, мастан иҥнэн, умса барда. А. Федоров
2. көсп. Туохха эмэ өрө үүн, саҥаны ситис. ☉ Добиваться успеха, роста в чем-л.
Улуу Ленам! Олох мөҥүөнүн дабайарбар Чай тааскыттан үктэл уураар. Р. Баҕатаайыскай
Хаптаҕай дьоно үтүө үгэстэри салҕаан үлэ, дьол хайатын өрө дабайаллар. «ХС»
тюрк., монг. даба

аат., фольк. Туох эмэ үрүт-үрдүгэр оҥоһуллубута, ууруллубута, дьапталлыбыта, араҥа, дьапталҕа, үллүк (үксүгэр халлааны этэллэр — сахалар итэҕэллэринэн халлаан тоҕуска тиийэ хаттыгастаах дэнэрэ). ☉ Что-л., лежащее поверх других подобных, ряд горизонтально расположенных друг над другом предметов, слой, ступень, ярус чего-л. (напр., неба — якуты верили, что небо имеет до девяти ярусов)
[Сахаларга] таҥараларынан эр дьоннор өйдөнөллөр уонна кинилэр бары үөһээ дойдулар сэттис, тохсус хаттыгастарыгар олороллор. ЕВФ УуДК
Халлаан хаттыгаһа диэн тус-туспа хайысханан сүүрүгүрэр тыаллаах, айылҕа дьаарыстаабыт салгынын ааттыахтарыгар сөп. КМП ДьБ
ср. туркм. гатлак ‘слой, пласт, прослойка’

ап-чарай быа (ситим) эргэр., миф. — 1) олоҥхоҕо абааһы аймаҕа айыы бухатыырдарын утары туттар илбис (ап) иҥэриллибит быата. ☉ Волшебная веревка, которой пользуется род абаасы против богатырей айыы в героическом эпосе олонхо
Ап-чарай быатын быһа түстэрбин диэн түһүөҕүм — ону сэрэн, бэйэҕин былдьатаайаҥый уот оҕур батаска. Саха фольк. Үс күөс быстыҥа буолан баран, Өйдөнөн-төйдөнөн, Өйдөөн-дьүүллээн көрбүтэ — Ап-чарай быанан Хам эриллэн сытар эбит. П. Ойуунускай
Аҕаһым биэрбит Айыы Куо далбар кымньыыта, Чэй эрэ, Оҕуруктаах уот субуйа батас буолаҥҥын Бу ап-чарай быатын быһа охсон көр эрэ! Ньургун Боотур; 2) оҕунан ытан күрэхтэһиигэ сыал гынар оҕус бэрбээкэйин ыйыыр, халлаан илин өттүгэр турар, аптаах быа. ☉ Волшебная веревка, на которой висит на восточном небе бычья бабка, служащая мишенью в состязании в стрельбе из лука
Туйаарыма-Куо кутун-сүрүн Илбискэ этиллибит Ап-Чарай ситимэр иилэннэр, Аҕыс хаттыгастаах халлаан Арҕаһын аллараа өттүгэр Ыйатан кээспиттэр. П. Ойуунускай

1. аат. Кырааска буолар кыһыл туой. ☉ Красная глина, в старину употребляемая вместо краски
   Ол онно [хайа сирэйигэр] хаһааҥҥыта биллибэт сахха хаһан да сууйуллубат-сотуллубат гына кыһыл соһонон икки атах ойуу түһэрбит. «Чолбон»
   Оттон дьаралыкка ойууламмыт атыыры өбүгэлэрбит бэрт былыр таас хайа сирэйигэр соһонон ойуулаан хаалларбыттар дииллэр буолбаат? Күрүлгэн
   Былыр кыргыс үйэтин саҕана тумат буойуннара таҥастарын соһонон кырааскалыыллара үһү дииллэр. АЛА КК
2. даҕ. суолт., фольк. Соһо кырааска курдук кыһыллыҥы дьүһүннээх. ☉ Цвета охры, охристый
   Суол киһитэ Соһо халлаан Суһуктуйан эрдэҕинэ Сулбу ойон турбут …… Суолугар туруммут. П. Тобуруокап
   Соһо былыт ардайдаах, Дорҕоон этиҥ сирдьиттээх, …… Тоҕус хаттыгастаах Добун маҕан халлаан. Д. Говоров
   Соһо былыттардаах кытарымтыйар үрдүк халлаан урсунугар хара сөмөлүөттэр кынаттаах кымырдаҕастыы сыыллан таҕыстылар. «ХС»
   ◊ Соһо чуоҕур — кыһыллыҥы чуоҕур. ☉ Красновато-пёстрый
   Соһо чуоҕур атыыр илин халлаантан арҕаа халлааҥҥа соһуйан ыстанар үһү (тааб.: халлаан сырдыыта). Эбэ хотун Соҕуруу-хоту өттүнэн Соһо чуоҕур мырааннардаах. П. Ядрихинскай
   ср. кирг. жошо ‘сурик, красная глина’

I
аат. Туох эмэ үчүгэй тосхойууга; баат, дьол. ☉ Благо, счастье; удача, фарт
Дьоллоох илиис Дьолуота үрдээтин! П. Ойуунускай
Соргута көрдөһөн көрүөҕүҥ, Дьолуота тардыһа барыаҕыҥ [булчуттар кэпсэтиилэрэ]. Суорун Омоллоон
Уол дьолуолаах табаҕайдаах булчут буолан күһүн тиигээнниир сири булларан, дьонун сыл таһааран эрдэҕэ. Далан
Биһиги икки сааһырбыт, атахпыт дьолуота бараммыт дьон, эчи, тыаспытууспут да сүрэ бэрт. Р. Кулаковскай
♦ Дьолуота (дьолуом) биллин - кыайыыны-кыайтарыыны, дьоһуннаах дьыаланы дьол-соргу, баат быһаардын. ☉ Все решит фортуна (фарт)
Кыһыл көмүс сыаҕайы Кыраҕы харахпынан Кыҥаан эрэбин... Дьоллоох илии Дьолуота биллин! Эрчимнээх эрбэх Эҕэрдэтэ биллин! П. Ойуунускай
Чэ, оччоҕо аны үс хонугунан күн кылбайа тахсыыта Барыкаа оломугар тиийээриҥ! Соллоҥноох ох дьолуота биллин! Далан
Ынах буоллар ыҥыраннын. Дьолум-соргум быата буолуо, Дьолуом биллин! - диэтэ да Дьиэтин диэки тэбиннэ. И. Чаҕылҕан
II
даҕ., фольк. Ханан да туох да иҥнигэһэ суох, килэгир, киллэм, ыраас. ☉ Без каких-л. неровностей, шероховатостей, совершенно гладкий, чистый
Муус дьолуо хонуулаах улуу дойду устун тус арҕаа диэки туманныы оргуйан бардаҕа. П. Ойуунускай
Атыыр оҕус хабарҕатын быһа баттаабыт курдук тимир дьолуо аартык таҥнары дьулуһуйан түспүт. Суорун Омоллоон
◊ Дьолуо маҥан халлаан фольк. - мэндээркэй ыраас халлаан. ☉ Совершенно чистое, без единого облачка небо
Тоҕус хаттыгастаах Добун дьолуо маҥан халлаан Туйгун дьулайыгар Ордууланан олорор Үрүҥ Аар тойон, Үрүҥ Арылы хотун диэн баар эбиттэр. Суорун Омоллоон
Туналыйа тунаарар Дьолуо маҥан халлааннаах Алааһыгым барахсан, Алаасчааным барахсан! П. Тобуруокап
Кэрэтин, дьолуо маҥан халлаан Илгийэр сиккиэр тыала. Өбүгэ саҕаттан саргылаах Саха сирин самаан сайына. И. Павлов
III
даҕ., поэт. Сыыдам, сымса туттунуулаах. ☉ Ловкий, проворный
[Сир:] Эйигин бултаатын диэммин Кылааннаахпын кылбаҥнаппытым. Дьолуо, дьорҕоот туттууланнын диэммин Дуолан кыылларбын хаамтарбытым. Н. Босиков

төһө ахс. аат. 3 сыыппараны, чыыһыланы, ахсааны бэлиэтиир тыл. ☉ Слово, обозначающее число, цифру 3
Тумарык былытынан бүрүллэн турар бүтэй халлааҥҥа үс чобоо уолаттар өрө субуруһан тахсаннар, үнтү баран эһиннилэр. Амма Аччыгыйа
Олоҥхоһут биир бэйэтэ үс идэни тэҥҥэ баһылыыра: ырыаһыты, поэты, артыыһы. Суорун Омоллоон
Биир эһэни, үс табаны өлөрдүбүт... — диэн Эрбантей хаһыытаан эттэ. Эрилик Эристиин
♦ <Үс бараа хара> күлүгэр үҥк (сүгүрүй) көр күлүк
Үс бараа хара күлүгэр үҥэн Сүһүөхтээх бэйэлэрэ Сүөдьэлдьиспитинэн бардылар. П. Ойуунускай. Ньургун Боотур …… айыы дьонун хаһан даҕаны атаҕастатыахпыт суоҕа диэн андаҕайан, бэйэтин үс бараа хара күлүгэр үҥтэ. Болот Боотур
Үс бараа хара күлүктэригэр сүгүрүйэммин Ыһыктыбат андаҕайы андаҕайдым. С. Данилов
[Чоочо начаалынньыкка:] Күн ыраахтааҕы ытыктабыллаах ылгыныгар, эйиэхэ, үс бараа хара күлүккэр сүгүрүйэбин. В. Протодьяконов. Үс бүүрүгэ бүрүллүбүт түөлбэ. — барар-кэлэр сирэ суох буолбут, улаханнык ыктарбыт, ыксаабыт. ☉ Быть загнанным в угол (букв. три обшивки его пришиты)
Барар-кэлэр хайаҕастара бүөлэнэн, үс бүүрүктэрэ бүүрүллэн олордохторо дии. «ХС». Үс дойдуттан — араас ыраах дойдулартан (хол., ыҥырыллан кэл). ☉ Со всего света, со всех концов (быть приглашённым на что-л. — букв. с трёх сторон). Кэмпириэнсийэҕэ үс дойдуттан учуонайдар бөҕө ыҥырыллан кэлбиттэр
□ Үс дойдуттан үмүөрүһэн, Сэттэ сиртэн тиксиһэн, Ахсаабакка айанныахпыт. С. Зверев. Үс күлүктээх киһи — албын-түөкэй, халты харбатар, кураанаҕы куустарар киһи. ☉ Пройдоха, жулик (букв. человек с тремя тенями). Үс өргөстөөх, аҕыс кырыылаах — күнүн оройугар сылдьар эдэр киһи, эр бэрдэ. ☉ Добрый молодец в расцвете сил, удалец (букв. с тремя остриями, с восемью гранями)
[Баһылай Чооруос:] Манчаары уол оҕо, ат кулун, оонньуур болот, оноҕос. О, саха үс өргөстөөҕө, аҕыс кырыылааҕа буоллар ханнык! В. Протодьяконов
Дьон үс өргөстөөхтөрө, аҕыс кырыылаахтара манна бааллар эбит. «ХС». Үс өттүгүн өҥөн, түөрт өттүгүн көрүн — тугу эмэ оннук буолуо диэн олус сэрэхэдий, сэрэнэ тутун. ☉ Быть, становиться крайне осмотрительным, осторожным
Саһыллыын киирсэргэ үс өттүгүн өҥөн, түөрт өттүгүн көрүн диэн баар. Л. Попов
Үс саха көр саха. Уордаах Акыым кулуба үс саханы ытаппыт киһи дииллэр. Саха сэһ. Өлбөт өрөгөйдөнөн, кэхтибэт кэскиллэнэн, самныбат саргыланан, үс саха үөскүөх этэ, түөрт саха төрүөх этэ. П. Ойуунускай
Өксөкүлээх эппитин өйдүүрүҥ буолуо, баҕар, Үгүс үйэлэргэ мэҥийбит Үргүөр муус буурҕаҕар Үрдэрэн үгдэрийбит Үс саха бииһин ууһун Үлүгэрин туойбутун. Күннүк Уурастыырап. Үс туман түһүөр диэри — сайын киэһэ хойукка, түүн үөһүгэр диэри (үлэлээ). ☉ До глубокой ночи (работать — букв. до падения трёх туманов)
Сайынын, үс туман түһүөр диэри сыралаһан, Үлэттэн уурайан кэлэрим. Күннүк Уурастыырап
Киэһэ үс туман түһүөр диэри үлэлиир. М. Доҕордуурап
Үс туман түһүөр диэри От охсор буоларыҥ — Сарсыардааҥҥы сиккиэри Арыый куота утуйарыҥ. «ХС». Үстэ сөмүйэтин төгүрүтүө, иккитэ эрбэҕин эргитиэ көр эрбэх. Үс үллэр үөстээх фольк. – Өлүөнэ өрүһү хоһуйар көһөр олук, уустук кубулуйбат эпиитэт (Өлүөнэ улахан салааларын Бүлүүнү, Алданы кытта бииргэ тутан этии). ☉ Постоянный эпитет, описывающий реку Лену с двумя её крупными притоками — Вилюй и Алдан
[Сөмөлүөт] Кынатын тыаһа кырылаан, Мотуорун тыаһа ньирилээн, Үс үллэр үөстээх Өлүөнэлиир өрүһү Үрдүнэн көтөн Өрө куйааран кэллэ. Саха нар. ыр. III
Урукку үйэҕэ сүүһүнэн сылларга, Утуйбут норуотум уһуктан турбута, — Үлүскэн күүстэрэ өрүтэ күүрэннэр, Үс үллэр үөстэрдээх Өлүөнэ өрүһүм халаанын уутунуу дьалкыйан тахсаннар, хараабат уоҕунан саҥаны айбыта. Күннүк Уурастыырап
Сахабыт сиригэр саас буолан, Сир аайы сибэкки тэлгэннэ. Сүүһүнэн үрэхтэр долгуһан, Үс үллэр үөстээх Ленаҕа түстүлэр. Эллэй. Үс хаттыгастаах (үрдүк мэҥэ) халлаан фольк. — үс сабыылаах, үллэһиктээх халлаан (сахалар итэҕэллэринэн халлаан тоҕуска тиийэ сабыылаах дэнэрэ). ☉ Трёхъярусное небо (по верованиям якутов, небо имеет до девяти ярусов)
Үс хаттыгастаах Үрдүк мэҥэ халлаан Үрүт өттүгэр. П. Ойуунускай
Үс хаттыгастаах халлааны өтөрү өйдүөтэххэ, үрүҥ күнү үөскэппит, Аан дойдуну айбыт, үрүҥ аар тойон аҕаккайбыат! Өксөкүлээх Өлөксөй
◊ Үс дойду — 1) былыргы саха өйдөбүлүнэн: үөһээ, орто уонна аллараа дойдулар (тоҕус хаттыгастаах Үөһэ дойду — Үөһэ Айыылар дойдулара. Орто дойду — сир, сахалар, уопсайынан киһи аймах олоҕо. Аллараа дойду — абааһылар дойдулара). ☉ По старинному поверью якутов, существовало три мира: Верхний мир — девятиярусное небо, где обитают в основном божества-небожители айыы; Средний мир, где живут люди; Нижний мир — преисподняя, где обитают злые духи абааһы. Үс дойду баарын былыргы оҕолор дьиҥнээхтик итэҕэйэллэрэ; 2) аан дойду. ☉ Весь мир, вселенная
Миигин, «уһун эрэйдээх, кыаттараары гынан ыксаан, уоран-талаан өлөрбүтэ» — диэн, үс дойду үрдүнэн бары элэк гыныахтара, үөҕүөхтэрэ буоллаҕа. Ньургун Боотур [Маайа:] Онто суох мин куһаҕан чэпчэки аатым үс дойдуга тарҕанна, киһи сирэйин-хараҕын таба көрбөт гына оҥордулар. А. Софронов
Сааккын сабынан, удаҕан буолан, үс дойдуну албыннаан аһаан сылдьаҕын буолбат дуо? Болот Боотур. Үс мас үүт күрүө (үс үүт бүтэй) — үс сүлдьүгэстээх остуолба бүтэй. ☉ Столбовая изгородь в три жерди
Үс мас үүт күрүөнү үрдүнэн типпит хомурах быыһыттан балаҕан даҕаны, от даҕаны киһи хараҕар табыллан көстүбэттэр. Күндэ
Сабардам, үс сүүс баҕананы кэттэрэн, Бараада үрэҕин төрдүн үс үүт бүтэйинэн сүүрдэн кэбиспитэ. Болот Боотур
Бу көмүс харчыбыт, бу кыһыл саһылбыт Кытаанах куйахтаах тааҥканы туппута. Үс мас үүт күрүөнү үрдүнэн саһарбыт Бурдукпут туорааҕа буулдьаны куппута. П. Тулааһынап. Үс муннук геом. — үс быһыта охсуһар көнө сурааһыннар үөскэтэр геометрическай фигуралара. ☉ Треугольник (геометрическая фигура)
Үс муннук үс өттө үһүөн тэҥ усталаах буоллахтарына, итинник үс муннугу тэҥ өрүттэрдээх диэн ааттанар. ННН Г. Үстэн биирэ — туох эмэ үс гыммыт биирэ. ☉ Одна треть
Онтон ыла Ийэ сирэ Үйэ үстэн бииригэр, Силигилии-сайда үүнэр. Күннүк Уурастыырап
др.-тюрк., тюрк. үч, үш