1. кручёный; эрэдэһин үүв кручёные удила; 2. резьба (винта, шурупа).

1) кручение || кручёный; 2) перен. тяжёлое испытание.

кручёный, витой; эриллэҕэс быа витая верёвка; эриллэҕэс мас косослойное дерево.

I 1) шип; шипы; дөлүһүөн хатыыта шипы шиповника; 2) заноза; (илиибэр ) ха-тыыны киллэрдим я занозил палец; 3) иглы (напр. у ерша, окуня); хаахынай хатыыта хребтовые иглы ерша; 4) маленький гвоздик; мелкие гвозди; 5) неровность, шероховатость; муоста хатыыта шероховатости пола.
II 1. и. д. от хат =; 2. кручёный; хатыы быа кручёная верёвка; хатыы сап ссученная нитка.

1) тетива; айа кирсэ тетива лука-самострела; 2) кручёная кожаная верёвка; кирис өтүү кручёный кожаный ремень (для привязывания клади) # кирис имнээх с продольными разрезами на ушах (о меченой лошади); ынах кирсэ хвостовая мышца коровы; кирсин быспыт хвостовая мышца ослабла (признак скорого отёла); кирсиҥ быстаарай ирон. смотри, не надорвись (говорят хвастунам).

даҕ.
1. Эриллибит, хатыллыбыт (хол., быа). ☉ Кручёный, закрученный (напр., о бечёвке, ремне)
Үкчү хартыынаҕа ойууламмытын курдук турар: …… эрэдэһиннээх түөрт атахтаах, төгүрүк сирэйдээх суруксуттуур кыра остуол. С. Руфов
Хатыс быа — инчэҕэйдии тэлиллибит эрэдэһиннээх тирии быа. Хомус Уйбаан
Эрэдэһиннээх, баһыахтаах уһун тимиринэн уһаат түгэҕэр диэри анньан арыы хаачыстыбатын сыныйан көрөллөр. «Чолбон»
2. көсп. Олус уустук, эриирдээх (хол., сорудах, боппуруос). ☉ Сложный, замысловатый
Устуоруйа учуутала олус бириинчик этэ, онон билиэттэрин эрэдэһиннээх гына оҥорбута. «ХС»
Богданенко оҥостон олорон, утуу-субуу хас даҕаны эрэдэһиннээх боппуруостары биэртэлээтэ. Тумарча
Элбэҕи билэнкөрөн, Эҥинник күлэн-салан, Эйэҕэстик кэпсээн-ипсээн Эрэдэһиннээх да киһи. «ХС»
◊ Эрэдэһиннээх буулдьа — эргийээргийэ барар саа буулдьата. ☉ Пуля нарезного ружья
Эрэдэһиннээх буулдьа мэйиитин уҥуоҕун аҥаарын кэриэтэ ылан кэбиспит. «Чолбон». Эрэдэһин- нээх үүн — эриллэн-хатыллан оҥоһуллубут былыргы бөҕө үүн. ☉ Старинная узда, уздечка из крепкого кручёного ремня
Эрэдэһиннээх үүн, уруккулуу оҥоһуулаах көмүс сирэйдээх ыҥыыр хайаатар да баар буолуохтаахтар. «Кыым»
Эрэдэһиннээх үүн тиэрбэһин курдук эрилкэй харах көр тиэрбэс. Кэбиниэт хаһаайына эрэдэһиннээх үүн тиэрбэһин курдук эрилкэй харахтаах, хойуу сабыстыгас хаастаах, …… интэлигиэн көрүҥнээх түс-бас киһи этэ. Далан

I
аат.
1. Киһи этин тэһэ анньан ыарытыннарар туох эмэ сытыы саркааҕа, иннэтэ. ☉ Острая, колющаяся шероховатость, колючка, шип, иголка
Халтаһаларын иһигэр мас хатыыта киирбитин курдук аалар. П. Аввакумов
Люба ачыкытын бигээбитинэн төҥкөйөн, түүппүлэтин иһиттэн от хатыытын тэбиир. У. Нуолур
Өтөх таһыгар аһыҥалар атахтарын хатыытынан кынаттарын аалан сырдырҕаталлар. Н. Якутскай
Үгүс үүнээйилэр уу паар буолан көтүүтүн аҕыйатаары, сэбирдэхтэрэ олус кыра буолаллар, оттон сороҕор сэбирдэхтэрин оннугар хатыылар үүнэн тахсаллар. КВА МГ
2. көсп. Киһини өһүргэтэр, хомотор тыл-өс. ☉ Язвительное замечание, злобная насмешка, колючка, колкость
Маайа сүрэҕэр, өйүгэр: «Аны ким эрэ кэлэн албыннаан барбыта буолаарай?», — диэн санаа хатыы буолан дириҥник хатанар. Н. Якутскай
Бу көрсүһүүттэн мин үөрүүм Айыына киэнин курдук толорута суоҕа, дууһам түгэҕин хатыы аалара. Далан
Тыл да хатыыта, мас да хатыыта биир быһыылаахтар: бэрт кыралар да мэлдьи аалаллар. П. Тобуруокап
♦ Халлаан хатыытын курдук — ахсаана биллибэт элбэх. ☉ Неисчислимо много, бесчисленное множество
Оҕонньоттор буоллаҕына «күөл диэн биһиэхэ халлаан хатыытын курдук» биитэр «күөл диэн итиннэ сүүтүк доҕуутун курдук» дэһээччилэр. Багдарыын Сүлбэ
Манна мин өбүгэлэрим олорбуттара. Халлаан хатыытын курдук кыймалас элбэх этилэр. «ХС». Хатыылаах тыл — кыһыылаах, киһини хомотор, өһүргэтэр тыл. ☉ Язвительное замечание, колкость, шпилька
Хатыылаах тылынан тарбаабыт киһиэхэ иэс хаалар үгэһэ суоҕум да, бу түбэлтэҕэ аахса барбатаҕым. Н. Абыйчанин
Хатыы- лаах тылгынан аалын көр аалын. Оҕонньоро көрүдьүөстээх тылларынан күнүн-дьылын бараан кэлбит буоллаҕына, кини хатыылаах тылынан аалына сылдьарын таптааччы. М. Доҕордуурап
[Сэмэн:] Эмиэ туох буоллугут, хатыылаах тылгытынан Таанньаҕа аалынныгыт? «ХС». Хатыылаах хараҕынан (хатыылааҕынан) көрөр — сөбүлээбэтэхтии, өстүйбүттүү, өһөөбүттүү көр. ☉ Смотреть на кого-л. недружелюбно, злым взглядом (букв. колючими глазами смотрит)
Кууһума инитин диэки хатыылаах хараҕынан көрбүтэ уонна оронугар тиийэн таҥастыын сыппыта. Күннүк Уурастыырап
Турантаев, хаана уларыйан, Уолуктайы хатыылааҕынан тобулу көрдө. Болот Боотур
Баабылап тоҕо эрэ сэрэммит дуу, куттаммыт дуу курдук Өлөксөөс диэки хатыылааҕынан көрүтэлиир. Н. Якутскай
◊ Оҕо хатыыта көр оҕо. Оҕо хатыыта тахсарыгар ыарыыланар. Хатыы- лаах эрбэһин (ыт тыла) — таҥаскасапка, түүгэ хатанан хаалар бөлтөркөй астаах улахан кэтит сэбирдэхтээх сыыс от. ☉ Сорное растение с колючими цепкими соцветиями или плодами, лопух, репейник
Оннук арыы, дьүдьэйбит томуйах модьуунун курдук, күүркэнньиктийбит көбдөркөй кырыһыгар арай хатыылаах ытырыык эрбэһин үүнэн атыгыраан турар буолар. Амма Аччыгыйа
Лопух (хатыылаах ыт тылын) сиппит астардаах корзинкалара араас кыыл, сүөһү түүтүгэр эбэтэр киһи таҥаһыгар хатанан, үөскээбит үүнээйилэртэн букатын ыраатан хаалаллар. КВА Б
Кини бадараан устун аһара түргэнник сүүрэн аҕылаабыт, атаҕын хатыылаах эрбэһиҥҥэ хайыта тыыппыт. Р. Киплинг (тылб.). Хатыы от — хатыылаах эрбэһин (ыт тыла) диэн курдук. Хатыы от сиэмэтэ тарҕаныан иннинэ хотуурунан охсуохха эбэтэр илиинэн үргүөххэ наада. ВДИ ҮөКОБҮ
ср. алт. хаду ‘гвоздь’
II
хат I диэнтэн хай
аата. Охсуллубут от хатыыта мунньааччылар туруналлар. Хомус Уйбаан
♦ Тыҥ хатыыта көр тыҥ II
Оҕонньор, булчут киһи сиэринэн, уутунмаһын бэлэмнээн баран, тыҥ хатыыта саһылга уурбут хапкаанын көрө барбыта. В. Иванов
Турар-турбат өлгөм үүнүүнү былдьаһа Тыҥ хатыытыттан ходуһаҕа киирдэҕэ. Чэчир-76
III
1.
хат II диэнтэн хай. аата. Баҕадьы ситиитин хатыы — эмиэ ылбычча дьахтар ылсыбат үлэтэ. КЕГ ДьСТ
Сиэлинэн быа хатыыта — ньилбэк бааһырыар диэри сыралаах үлэ. НБФ-МУу СОБ
2. даҕ. суолт. Хатыллыбыт. ☉ Кручёный
Хатыы кымньыы кыланан Халтаҥ эккэ хатанна. И. Чаҕылҕан
Онуманы баайар, өрөр үгэстээх дьон хатыы сабы сууйарга тиийээччилэр — оччоҕо сап дыгдайааччы. ДьХ
Хатыы быа төһө да эриллибитин иһин син биир быстар. «Кыым»