туохт. Киҥиҥ киирэн, кыыһыр-тымыт. ☉ Гневаться
Оҕонньордоох эмээхсин Киҥирэн, буойсан көрөллөр. Р. Баҕатаайыскай
[Өлүөнэ] Арыт киҥирэн бүтэйдии Ытыыр. Дьуон Дьаҥылы
[Оҕонньор] киҥирбит хахайдыы, …… олбуор ааныгар тиийэн кэлэрэ. Агидель к.

туохт. Ыган тиийэн кэл, ааҥнаа (улахан иэдээн-алдьархай, өлүүсүтүү туһунан этэргэ). ☉ Наступить, нагрянуть, навалиться (о больших бедствиях)
Мин аҕаһым Ытык Хахайдаан обургу, кэл эрэ! Өлөр күн дьэ үтүрээтэ, хаалар күн дьэ хаххалаата, суон ойуур курдук өһөх хааны үктэллэнэн кэлэн, дурда буол эрэ. Саха фольк. Сэрии үтүрээн киирбит сирдэриттэн куотан дойду улаҕа өттүн диэки баран иһээччи мөлүйүөнүнэн дьон хоргуйан өлбүттэрэ. Эрилик Эристиин
Ол үлүгэрдээх өлүү үтүрээбититтэн ханнык албаһынан ордон хаалабыт? Үтүө сүбэҕиттэн бэрис. Р. Кулаковскай

даҕ.
1. Адьырҕа, сиэмэх. ☉ Питающийся животной пищей, хищный
Хаанымсах хахайдыы халыйар Тааҥканан туолара киэҥ сыһыы. Эллэй
Хаанымсах суордуу Хайыта тыытаары Арҕаа дойду адьырҕата, Айан суолун түөкүнэ Сэриитин киллэрдэ. С. Васильев
Куоска утуктуу сылдьар сирэйэ тута хаанымсах, анаҕастаах кыыл сэбэрэтигэр уларыйа түстэ. Г. Николаева (тылб.)
△ Киһи хаанын уулуур (үөнкөйүүр). ☉ Кровососущий (о насекомых)
Оҥоойу чахчы хаанымсах, оботтоох-солоҥноох ыама диэтэҕиҥ. АВ СҮү
Хаанымсах бырдах харааннаатаҕына дьону да, ыттары да, табаны да сүгүннээбэт. А. Кривошапкин (тылб.)
2. көсп. Сэриилэһэр, өлөрөр-өһөрөр өйдөөх-санаалаах. ☉ Жаждущий кровопролития, кровожадный
Муостанан туораан истэхтэринэ, хаанымсах хара дьайдар саба түһэннэр, кыа хаанын тохпуттара. Суорун Омоллоон
Хорсун хомсомуоллар кыракый этэрээттэрэ хаанымсах бандьыыттары утары харса суох уоттаах охсуһууга киирбитэ. А. Сыромятникова
Хаанымсах өстөөх ытык дойдубар Хара түөкүннүү саба ааҥнаата. И. Егоров

I
аат. Тымныы салгын биллиитэ, туох эмэ тымныынан аҥылыйыыта. ☉ Холодный поток воздуха, прохлада
Уол …… санаатыгар өрүс тымныы уораана этин сааһын аахпытынан киирбитэ. В. Титов
Тоҥ буор уораана муоста анныттан үргүйэр. ВМП УСС
Тымныы уораана, таба таҥас бүтэй ыллар-ылан истэ. «ХС»
II
аат.
1. Туох эмэ ыраахха тиийэ эҥсиллэ иһиллэр тыаһа-ууһа. ☉ Раскатистый шум, разносящийся на далёкое расстояние, отзвук, эхо
Улуу Москва уһуктар уорааныгар Ильич «туруҥ» диирэ иһиллэр. И. Эртюков
Үөттүрэх соноҕос көтүүтүн уорааныгар Дойду мууһа суох муоралыы долгуйда. Таллан Бүрэ
Күргүөм үлэ уораана биир кэм доргуйа, оргуйа олорор. Л. Габышев
Ол уордаах саҥаны улуу толооннор Уорааннарга кубулуталлар. «ХС»
2. Үрэх, өрүс харгылаах сиргэ сүүрүгэ түргэтиир улахан тыастаах-уустаах барылҕана, күрүлгэнэ. ☉ Шумный водопад
Биһиги Куомарыкы уораана диэн халлыгырыы сытар харгыны ханан эрэ туораат, …… хайа тэллэҕэр астарбыппыт. С. Руфов
Мантан чугас Эрбээйи, Улахан уонна Кыракый Хааналар диэн аатырбыт уорааннар хахайдыы хаһыытыыллар, бөрөлүү улуйаллар. И. Данилов
Хоту дойду өрүһэ балысхана, сүүрүгүн уораана сүрдээх буоллаҕа. Т. Нутчина
Сорох ардыгар уу курулуур тыаһа иһиллэрэ: оччоҕо уорааҥҥа чугаһаатахпыт диэн эрдэттэн бэлэмнэнэллэрэ. Х АаКА
3. көсп. Туох эмэ киһиэхэ дьайыыта, киһини тургутан көрүүтэ. ☉ Следы, отзвук (напр., тяжёлых испытаний)
Эрхорсун дьон айан Уораанын таптыыллар. И. Гоголев
[Чочур Мырааҥҥа] Күн-дьыл уораанын күөҥҥүнэн уйан, Үрдүгүҥ курдук үтүмэн үрдүктэн Өҥөйөн тураҕын үөһээ саҕахтан. Р. Баҕатаайыскай
ср. эвенк. оораан ‘порог, каменистое место на реке, быстрина’

I
аат.
1. Олох олорон бүтүү, тыыннаах сылдьыы бүтүүтэ. ☉ Конец жизни, смерть. Өлүүттэн быыһан
□ Өлүүнэн тыынааччы өстөөҕү ирдиибит, Өр кэмҥэ буулаабыт өһүөнүн иэстиибит. А. Абаҕыыныскай
Абаҥ-сатаҥ, абааһы көрүүҥ өһөгөйдөөх өстөөх өлүүтүнэн түмүктэннин. Т. Сметанин
2. Улахан ыарыы, киһи үксэ ыалдьар ыарыыта, сыстыганнаах ыарыы, уһуннук үтүөрбэккэ ыалдьар ыарыы. ☉ Заразная болезнь, эпидемия. Буоспа өлүү. Дьэҥкэ өлүү. Одуруун өлүү. Хотугу өлүү. Сотуун өлүү. Босхоҥ өлүү
□ Ол кыһыныгар ойоҕостотон (сэбиргэхтэтэн) ыалдьыбытым, онтон ыла сэллик өлүү буолан аалларан ыалдьа сылдьыбытым. Күндэ
3. Иэдээн, алдьархай, сор-муҥ. ☉ Беда, горе, несчастье
Өлүү бөҕө үтүрүөтэ, алдьархай бөҕө ааҥнаата, кыайтарархотторор күнүм кэллэ! Ньургун Боотур
«Биһигини туга да суох хааллараҕыт дуу, – Татьяна модороон тарбахтардаах суон илиитин мускуйбахтаата, – өлүү да буолар эбит». М. Попов
4. Күнү ый хаххалаан көстүбэт буолуута, ыйы сир күнтэн хаххалааһына. ☉ Затмение луны, затмение солнца. Күн өлүүтэ. Ый өлүүтэ
□ Ыраахтааҕы сараатаҕына, күн өлүүтэ буолар дииллэрэ. Амма Аччыгыйа
♦ Өлүү айаҕын (суолун) бүөлүү түс — иэдээн-алдьархай буоларын тохтотоору бэйэни толук биэрэри кэрэйимэ. ☉ Быть готовым жертвовать собой ради предотвращения большой беды
Быраһаай, Ваням, өлүүм айаҕын Бүөлүү түһээри санаан турабын, Эйигин бастаан эрдэ үөрдэрбин Эппэтэх иэйиим сүрэхпэр ытыыр. И. Егоров. Өлүү айаҕын өҥөйөн тур — өлүү-тиллии кирбиитигэр тур. ☉ Быть на грани жизни и смерти, находиться на краю гибели
Бэҕэһээ таптыыр киһим алдьархайга түбэстэ, Бүгүн оннооҕор ордукка киирэн биэрдэ: Күнэ өлбөөрдө, Өлүү айаҕын өҥөйдө, Көрдөрбүтүнэн туран, Көстө иэдэйдэ. С. Данилов
Өстөөх тыылыгар тахса сылдьаммыт Өлүү айаҕын өҥөйөн туран, Сиэхсит фашистан өһү аахсаммыт, Кырыы сиринэн төннөн испиппит. И. Егоров. Өлүү киэнэ дүбдүргэнэ, сах киэнэ быһылаана фольк. — иэдээннээх ыксал, тиэтэл. ☉ Окаянная суматоха, дьявольская сумятица. Өлүү өллөйдөөх, алдьархай абыраллаах — куһаҕан да үчүгэйдээх буолар. ☉ соотв. нет худа без добра. Өлүү-сүтүү көтөллөнөн — дьон элбэхтик ыалдьар, өлөр ыарыытын аҕалан, тарҕатан. ☉ Неся смерть, гибель, болезни (эпидемию, моровое поветрие). Улуу дьыл оҕуһа, Дьаҥ-дьаһах таһаҕастанан, өлүү-сүтүү көтөллөнөн Көмүскүүр күнүҥ дьонун Күһүҥҥүттэн ыла күл-көмөр гынар буоллуҥ… Өксөкүлээх Өлөксөй. Ыт өлүүтүгэр өлө сыспык- кын — туох да солуута суохха өлө сыспыккын. ☉ Чуть не пропал из-за сущего пустяка
Дьэ кырдьык, ыт өлүүтүгэр өлө сыспыккын, көрөн туран бу маннык дириҥ хаспахха киириэҥ суох этэ, арыый мэччэркэй соҕуска сытыаҥ этэ. Т. Сметанин
◊ Өлүү дьирибинэй балык миф., фольк. — олоҥхоҕо баар Уот Кудулу байҕалҕа, өлүү уутугар да сылдьар кыахтаах балык. ☉ Мифическая рыба, имеющая способность плавать в Гибельном огненном море или в мёртвой воде (в олонхо)
Ытык Хахайдаан Өлүү дьирибинэй балык буолан [байҕал] Өһөхтөөх дьэбэрэтин Үс күөс быстыҥа холобурдаах Үлтү сырбайан сылдьан …… Көрдүү сатаата. П. Ойуунускай. Өлүү уута фольк. — олоҥхоҕо баар тыынар тыыннаах тулуйбат, бэл сымара таас үлтү барар уута. Арай Ньургун Боотур, Мүлдьү Бөҕө курдук орто дойду улуу бухатыырдара тимир сордоҥ балык буолан сөтүөлүөхтэрин сөп. ☉ Мёртвая вода (в олонхо)
Өлүү уута өрө түллүүтүгэр уҥуоргу очуос таас хайа үрдүгэр сордоҥ балык «лас» гына түстэ да, киһи киһинэн буола түстэ. Ньургун Боотур
Аҥаар өттүгэр арҕахтаах эһэ кэтэҕэр Өлөр өлүү уута Өлбөөдүйэ көҕөрөн көстүөҕэ. П. Ойуунускай. Өлүү чөркөчүөк төрдө фольк. — олоҥхоҕо Аллараа дойдуга саамай күүстээх абааһылар олорор сирдэрэ. ☉ Обиталище самых сильных абаасы Нижнего мира (в олонхо)
Хараҕым кырыытынан өлүү Чөркөчүөх төрдүнэн өҥөйөн көрдүм. П. Ойуунускай
ср. тат. үлем ‘смерть’
II
аат.
1. Түҥэтиигэ кимиэхэ, туохха эмэ тиксэр туох эмэ сороҕо. ☉ Часть, доля, достающаяся кому-л. при дележе
Бандьыыттар күөрэйдэхтэринэ, быйыл сайын Аймаан кытылыттан икки өлүү сири ылбыппыт эмиэ иэстэниэ. Эрилик Эристиин
«Бэҕэһээ тойонум аах эт сиэбиттэрэ, онтон ити өлүүбүн аҕаллым», — диэтэ Байбал. Күндэ
2. мат. Биир чыыһыланы атыҥҥа түҥэтииттэн ылыллар чыыһыла. ☉ Частное
Түҥэтииттэн тахсар чыыһыланы өлүү диэн ааттанар. ШИН А
◊ Өлүү ыйааһын физ. – биир кубическай сэнтимиэтир бэссэстибэ кыраамынан ыйааһына. ☉ Удельный вес
Тоҕо тимирбэт? Туустаах буолан дуу өлүү ыйааһына ньулуун уутааҕар ордук ыарахан. И. Данилов
1963 сыллаахха тохсунньу алта күнүгэр кэнники түөрт сыл устатыгар үлэҕэ киллэриллибит бырамыысыланнас сүрүн пуондаларын өлүү ыйааһыннара түөрт уон икки бырыһыан буолуоҕа. «Кыым»
ср. алт. үлү, др.-тюрк. үлүг ‘доля, часть’

I
туохт.
1. Туттуллан бүт; бүтэн хаал. ☉ Израсходоваться, истратиться полностью
Ыстыыр ыстыыр да аһыыра биллибэт, хата, тииһэ баранар баар үһү (тааб.: кыраабыл). Саамай улахан эрэй – табах бараммыта. Амма Аччыгыйа
Кинилэр аһыыр астара баранан, ыалы кэрийбиттэрэ ый кэриҥэ буолла. И. Гоголев
Кыһыны быһа муспут харчыбыт таах-сибиэ соҕуруу таскайданарга баранар. Далан
2. Өлөн-сүтэн бүт, эһин (тыынар тыыннаах туһунан). ☉ Исчезать, перестать существовать (о живых существах)
Тоҕо, туохтан мамоннар өлөн бараммыттарын учуонайдар үөрэтэллэр. С. Дадаскинов
Сэриигэ, өлүүгэ Дьоннорум баранна, Алаһам алдьанна, Уоругум уоттанна. П. Ойуунускай
Хахаардалаах эһилиннэ, Куортуктаах кутааланна, Сэксээлэлээх сэймэктэннэ, «Бастааҕынан» ааҕыллыбыт Марайбыттар бараннылар. Саха нар. ыр. II
3. Ууллан, уостан бүт, мэлий (хол., хаар). ☉ Исчезать, постепенно убывать, прекращаться; растаять (напр., о снеге)
Барбытын иннигэр бараммат баар үһү (тааб.: өрүс). Уолчаан хаара баранан, Туллуктуура уурайда, Оҕонньорбут хандаатынан Куобахтыырын хаалларда. Эллэй. Сүөдэр маннык уһун уочаракка туруон саарыыр: «Бачча үгүс киһи хаһан баранан, кини тиийиэй?» Н. Якутскай
Кыһыҥҥы тымныыбыт кыйданна, Кыыдаана, буурҕата баранна. Күннүк Уурастыырап
4. көсп. Бүтэр уһуктан, ханна эмэ тиийэн муҥурдан (хол., сир-дойду туһунан этэргэ). ☉ Иметь какой-л. предел, конец (напр., о местности)
Мин эһиги эбитим буоллар күрүөм этэ. Ама биһиги буолбуппут иһин үрэх баһа, тыа-тайҕа бараммыт үһүө. П. Ойуунускай
Илин ии хайа онно тиийэн баранан, бөдүргэй тумул буолан хаалар. А. Софронов
Хоту-соҕуруу диэки Курбуу-дьирбии хоннохторун Муҥурдаталаан булаары Бара-кэлэ сатаабыт иһин, Баараҕай куоратым барахсан Баһа-атаҕа бараммат эбит. С. Зверев
5. көсп. Ааһан, устан, көҕүрээн ис (хол., кэми этэргэ). ☉ Постепенно протекать, проходить, уменьшаться (напр., о времени)
Дьэ, кыһыммыт баранна, онон дьон сайылыкка тахсан тиийэн кэллилэр. Биһиги эмиэ таҕыстыбыт. Эрилик Эристиин
Алтынньы ыйдааҕы күн баранан, ыйдаҥа сырдыга туналыйа тыган турара. «ХС»
Көһүттэххэ күн бараммат. Амма Аччыгыйа
6. көсп. Букатын быстан, эстэн хаал (хол., киһи күүһэ-күдэҕэ). ☉ Сильно ослабевать, истощаться (напр., о физической силе человека)
Марба сэниэтэ баранан, өйө-санаата туймааран, мас төрдүгэр күөх окко сытан нуурайан барда. Күндэ
Хас да күн устата кураанахха эрэй бөҕө буолар, сыра-сылба баранар. Күннүк Уурастыырап
Кэнники сэниэтэ Букатын эһиннэ. Турар да, аһыыр да Турук-кыах баранна. С. Данилов
7. көсп. Туох эмэ дьиэгирииттэн чэгиэн-чэбдик көрүҥҥүн, доруобуйаҕын сүтэр, мөлтөт. ☉ Потерять от какой-л. болезни здоровый вид, здоровье
Кыһыл этинэн көрбүт, ириҥэнэн көрбүт, мээнэнэн өлбөөдүччү көрбүт, халтаһалара бараммыт, хаанынан ытаабыт манна мунньустубут. П. Ойуунускай
Кыламана бараммыт кырдьаҕас киһи байбары маҥан хатыҥы имэрийэ турда. М. Доҕордуурап
Сүүспүн сабар сүүмэх көҕүл бараммыт. Баал Хабырыыс
8. көсп., поэт. Эһин, кыайтар, суох буол (хол., баттабыл). ☉ Уничтожаться, прекращаться (напр., о гнете)
Балтабыт оҕустаҕын аайы, Баттал баранар, күн көрөр. Эллэй
Араас кэпсээн тарҕанар Артыал тугун туһунан: Бас билии диэн баранар, Барыта уопсайданар. Баал Хабырыыс
Тоһуйар мэһэйдэр Тоҕойдор, кирбиилэр даҕаны элбэхтэр – Мэлийэ, барана иликтэр. Күннүк Уурастыырап
9. көсп., поэт. Бүтэр уһуктан, туохтан эмэ хааччахтанан хаал (хол., санаа). ☉ Иметь какой-л. предел, какие-л. ограничения (напр., о думах)
Хостоотор бараммат сылгы хааһах баар үһү (тааб.: өй). Фантазия даҕаны Баранара ханна барыай: Уолбут салҕан, сылайан, Утуйбута баар буолар. Күннүк Уурастыырап
Бары барыта аҕырымнаах, Айар кыайтарбат күн аайы. Баранар эбээт саныыр санаа, Курус, куһаҕан баҕайы! Баал Хабырыыс
[Барахсаанап:] Маайыс, эттэххин ньии! Таптал санаата үйэ-саас тухары бараныа суоҕа. С. Ефремов
♦ Элэ-была тыла баранна – этэ, өйдөтө сатаан баран, туох да түмүгү ситиспэтэ. ☉ Безрезультатно умолять, упрашивать кого-л.; как об стенку горох
Уон кылааһы бүтэрбитин кэннэ өссө үөрэнэ барарыгар аҕалаах ийэтэ элэбыла тыллара бараммыт. М. Попов
Элэ-была тыл бараммытын кэннэ: «Саатар сэриигэ баран өлбүт соҕотох уолгун бар дьон кэриэстииллэрин хараардыма», – диэн Лөкүөрүйэ эппитэ. М. Доҕордуурап.
◊ Бараммат <барҕа> баай – бүтэн, эстэн хаалбат баай. ☉ Несметное богатство
Үөрэх баар – бараммат баай (өс хоһ.). Сырдык таас бараммат баайдаах, быстыбат быйаҥнаах Саха сиригэр Мирнэй куоракка хостонор. И. Данилов
Саха сирэ барахсан! Эн киэҥ-кэтит уорҕаҕар бараммат барҕа баайдааххын, киһи билэ илик кэмэ суох кистэлэҥнэрдээххин. У. Нуолур
Мин бараммат барҕа баайдаах унаар киэҥ туундара булчутунабын. «Кыым». Баранар (уһук) бас – туох эмэ (үксүгэр сир) бүтэр уһуга. ☉ Предельная граница чего-л. (обычно конкретной местности, территории)
Таас үрэх баранар баһа икки от үрэх буолан арҕаҕын соҕуруу өттүнэн бараллара буолуо. Күндэ
Халдьаайы үрдүгэр ыал баранар уһугар элбэх саһааннар кыстаммыт сирдэригэр тиийдилэр. Эрилик Эристиин
Ол суолунан тахсан истэххэ, Бодойбо үрэҕин баранар баһыгар, туораттан кыракый үрүйэ киирэн холбоһор. Н. Якутскай. Бараннар бараммат – бүтэр бүппэт; бүтэр уһуга суох. ☉ Без конца; без конца и без края
Туундура бараннар бараммат. Н. Габышев. Бараннар баран – бүттэр бүтэн ис. ☉ Постепенно уменьшаться, убывать; сойти на нет
Күүс-сыра бараннар баранан Көстөкүүн нук түһэр. А. Абаҕыыныскай
Ардыгар хахайдыы хааннанар, Ардыгар ньылбыйар... Уонна дьэ бараннар баранар Парфенон кур баайа. С. Данилов. Бастар (бастахха) бараммат – төһө да сомсо сатаабыт иһин көҕүрээбитэ көстүбэт, бүтэн хаалбат туох эмэ. ☉ Неисчерпаемое, неистощимое, бесконечное
Бастар бараммат барҕа баай, тохтор бараммат торҕо баай (өс хоһ.). Бастахха бараммат баай, уулаатахха уолбат уйгу быйаҥ Лоҥкууда буолла. М. Доҕордуурап
Онтон ыла Чурумчуку Уолбат ойбон уйгуланна Бастар бараммат баайданна. Эллэй
Оттон бу күөллэргэ чыыр бастар бараммат элбэх этэ. С. Курилов (тылб.). Охтон баранар мастаах фольк. – Орто дойдуну ойуулуур халбаҥнаабат эпиитэт (сиргэ үүнэр барыта охтор, өлөр аналлаах). ☉ Средний мир (все то, что растет на земле, падает и погибает)
Былыргы дьон «уолан бүтэр уулаах, охтон баранар мастаах» дойдуларыгар кыайан аахпатахтарын барытын муҥура суох элбэх дии саныыллара. Н. Лугинов. Уолан баранар уулаах фольк. – Орто дойдуну хоһуйар эпиитэт (туох барыта бүтэр уһуктаах, оннооҕор акыйаан уолан бүтэр). ☉ Постоянный эпитет, используемый при художественном описании Среднего мира (в этом мире все имеет конец, даже океан высыхает)
Уолан баранар уулаах, Уостан сүтэр уйгулаах, Муҥ-сор суунаҕалаах Орто дойду, дьаҕыл дойду диэн Оҥоһуллубута эбитэ үһү. П. Ойуунускай. Бу уолан баранар уулаах, Охтон баранар мастаах, Ойон тахсар күннээх Орто бороҥ дойду. Саха фольк.
II
туохт. эб.
1. Ахсарбат, сэниир сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает неодобрительное, пренебрежительное отношение говорящего
Ээ, ону эһиги хаһан өйдүөххүтүн баран. И. Семенов. Кэргэн, оҕо-уруу баран общественнай боппуруоска ньуу-ньаа буола сылдьарын төрүт сөбүлээбэт үгэстээхпин. «ХС»
Оҕоҕо баран туох сыаналаах бэлэҕэй? «ХС»
2. Этэр санааны ылыннарар хабааннаахтык бэлиэтээн, чорботон этиини көрдөрөр. ☉ Выражает убеждение, подчеркивает высказываемую мысль
Специалист баран үлэлиэх тустаах. А. Сыромятникова
Ама төннөн иһиэ дуо, бэйэтин пиэрмэтиттэн баран. Софр. Данилов
Кырдьыга баран, кыайыам диэн эрэннэрбэппин. Г. Колесов

1. аат. Лапчааннаах, хайыытынан тыынар киһи сиир уу харамайа. ☉ Рыба
   Балык ыамнаах, киһи күннээх (өс ном.). Ойуурдаах куобах охтубат, уулаах балык быстыбат (өс ном.). Күөлгэ кыһыл көмүс балык уста сылдьар үһү (тааб.: күн). Эбэ көтөрүнэн, балыгынан бу нэһилиэк кырата-дьадаҥыта сылы быһа иитиллэн олорор. Күннүк Уурастыырап
2. даҕ. суолт. Балыктан оҥоһуллубут, балыкка аналлаах. ☉ Рыбий, рыбный; рыболовецкий
   Бүгүн балык бөрүөк астаабыт. Софр. Данилов
   Биир балык кэнсиэрбэнэн эбиэттэннибит. Н. Габышев
   [Миша] балык биригээдэтигэр киирэн, хоту түһүспүт сурахтааҕа. Н. Лугинов
   Итиннэ мин эһиэхэ амсатыыга хатарыллыбыт балык дьуухалатын кэһиибин аҕаллым. Далан
   тюрк. балык.
   ♦ Балык айах – айаҕар биир да тииһэ суох. ☉ Лишенный зубов, беззубый
   Балыыһаҕа оҥоһуу тиис уктарыахтаах этэ. Балык айах буолбут куһаҕана сүрдээх. «ЭК»
   Сорохтор син баччааҥҥа диэри ханнык да эмэ буоллар туһалаан кэлбит тиистэрин тобоҕун барытын туурдаран балык айах буола түстүлэр. «Кыым». Балык буол кэпс. – өйгүн сүтэр, тугу гынаргын билбэт буол (хол., итириктээн). ☉ Лишиться рассудка, самоконтроля, находиться в забытьи (напр., от пьянства)
   Киин сирдэргэ көрдөххө боростуой норуот өттө төһө да испитин иһин балык буолбаттар ээ. Тумарча. Балыктааҕар кэлэҕэй – олус көрсүө, көнө, сэмэй. ☉ Очень скромный, честный, смирный
   Бу үллэр үйэтин тухары биир алтан харчылааҕы эргинэн эбиммэтэх балыктааҕар кэлэҕэй киһи киэнэ муҥутуур кэнэнэ оҕонньор. Амма Аччыгыйа
   Балыктааҕар кэлэҕэй, сымыыттааҕар бүтэй, им-дьим, саҥата суох сылдьыбыт бүрэ уол уон тоҕустааҕар эмискэ улуу ойуун буолан турбут. Л. Попов
   Балыктааҕар кэлэҕэй бэйэтэ айахтааҕы атыппат араатар. «Кыым». Барбатах балык миинин курдук фольк. – абааһы бииһэ олорор Аллараа дойдуну ойуулааһын. ☉ Художественное описание Нижнего мира, где обитает враждебное людям племя абаасы
   Барбатах балык миинин курдук Бадыа-бүдүө устун баран истэ, Буспут мунду миинин курдук Борук-сорук устун баран истэ. Ньургун Боотур
   Кус куттаҕын курдук күннээх, куобах куртаҕын курдук ыйдаах барбатах балык миинин курдук дойдуга тиийдэ. П. Ойуунускай. Билэр күөлүм балыга – кинини баҕас үчүгэйдик билэбин диэн эҕэлээх этии. ☉ Рыбка из известного мне озера (известная мне личность, знаю всю ее подноготную)
   Тустууккунан да билэр күөлүм балыга этиҥ... Холоон ини – Бүлүү бөҕөһүн хоторуҥ! «ХС»
   Дьадаҥы Мөрүһүөй Сиэҥкэтэ биллэр күөл балыга буоллаҕа, илээттээн буруйга-сэмэҕэ туруоҕа. Эрилик Эристиин
   Олоххо киһи үөйбэтэҕэ баар үһү ээ! Клим да билэр күөл балыга ини! А. Сыромятникова. Салыҥнаах балык курдук – 1) саталлаах, албын, тиийбит-түгэммит баҕайы (киһи). ☉ Ловкий проныра, проникающий всюду с помощью хитрости, обмана
   Дьаакып этэ-этэ күлбүт, баайы баһынан, халлараан, сымыйаччы тыллаах-өстөөх, атыыһытымсыйар, салыҥнаах балык курдук киһи. А. Софронов; 2) таба туттарбат, буруйга-сэмэҕэ түбэспэт (бэрээдэги тутуспат эрээри). ☉ Такой, которого невозможно привлечь к ответственности (хотя часто нарушает общепринятые порядки). Кини салыҥнаах балык курдук буруйтан-сэмэттэн куотан иһэр. Ыам балыгын курдук – олус үгүс, аһара элбэх. ☉ Чрезмерно много, тьма-тьмущая (букв. как рыбы во время нереста)
   Киһи аймах ыам балыгын курдук барҕарар, күөс курдук өрө оргуйар кэмигэр-кэрдиитигэр төрөөн-үөскээн, социализм дьоллоох, көҥүл саарыстыбатыгар биирдэ чүөмчүлээн түспүппүт. Суорун Омоллоон
   ◊ Балык арыыта көр арыы II
   Балык арыытын хайаатар да булкаас хомуок буолбат гына биир дэхситик мэһийэллэр. ЛЕВ ССКИиС
   Балык булда көр балыктааһын. Кинилэр сааскы балык булдугар туттуллар сэби-сэбиргэли сэлбийэ-абырахтыы сылдьаллар. Т. Сметанин. Балык быһыта көр быһыт III
   3
   Боротуоха синньигэс буомугар балык быһыта баарыгар тиийэн бэрэбинэлэр иҥнэн хаалтар, ону булан, ол күн кытылга таспыттар. М. Доҕордуурап
   Балык искэҕэ көр искэх. Мааппа эмээхсин хатаҕалаан балык искэҕин киниэхэ тэриэлкэтигэр куппутугар, Нина сиргэнэрдии сирэйин мырдыс гыннарбыта. Далан. Балык үөрэ эргэр. – лыыбаламмыт мунду бэс эбэтэр тиит сутукатын кытта холбуу буһарыллан баран, тарынан тумаламмыта. ☉ Рыбная похлебка из озерных гольянов и сосновой или лиственничной заболони, приправленная заквашенным молоком – таром. Балык харыстабыла – балык баайын хаҥатар, элбэтэр туһатыгар ыытыллар үлэ. ☉ Рыбоохрана, охрана рыбных богатств
   Балык харыстабылын ыйа. Балык харыстабылын уопсастыбата. Балык харыстабылын иниспиэксийэтэ. Балык ыама көр ыам. Саас балык ыамын саҕана, собото күөл кытыытыгар тахсан, иэнинэн лаһыйар буолара. Н. Якутскай. Балык ыамата зоол. – балык үөскэхтэрэ. ☉ Малек
   Көрбүтүм: арай уу кытыытыгар кып-кыра үөн курдук балык ыамалара үөмэхтэһэллэр. Н. Тарабукин (тылб.)
   Балык ыыр ыйа көр ыам ыйа. Оҕом төрөөбүт күнэ, дьолум төрөөбүт күнэ балык ыыр ыйа баар диэммин барыгытыгар этэбин! Л. Попов. Балык эт – киһи сиһин тоноҕоһуттан хонноҕун анныгар диэри ойоҕосторун кэлин өттүн сабар кэтит быччыҥнар. ☉ Широкая мышца спины
   Сиһэ көһүйбүтэ хамсаппат буолбут, сытыы бүргэһинэн дьөлүтэ анньардыы хаҥас балык этэ чабырҕаччы кэйиэлиир. Тумарча
   Кэдэйэр сиһим уорҕатыныын, Сис балык эттиин Бары баар сибээс силгэлэрим Сириэһиннээх ыарыылара тулуппатылар. Саха нар. ыр. Сиһим балык этэ аһый гынарга дылы гынна да, сотору буолаат баҕалыы сыылан хааллым. А. Софронов
   Бил балык көр бил II. [Саха сирэ] бил балыгынан бидилийэр, кыыл муоһунан кыдьымаҕырар муоралардааҕа, өрүстэрдээҕэ. Суорун Омоллоон
   Бүлүү эбэ, бил балык өрөҕүтүнүү, килбэҥнии мөхсө сытар. Л. Попов
   Буһук балыга көр буһук. Онон билигин кинилэр эрэллэрэ эрэ харыйалаах күһүҥҥү буһугун балыга. Н. Якутскай. Быа балык – бытархай хатырыктаах уһун синньигэс кыра балык. ☉ Минога
   Ити булумньуларын музейга аҕалбыттара, ону көрөн баран – бу быа балык диэн быһаарбыттара. «Кыым». Тэҥн. дьиэрбэҥ балык. Куйуур балыга – муус үрдүнэн балыктыырга аналлаах уһун уктаах иигэ кэтэрдиллэр кылтан өрүллүбүт мөһөөччүгүнэн бултаммыт балык. ☉ Рыба, добытая сачком, специальным приспособлением для подледной ловли
   Мин эрэйдээх Сааһым тухары куйуур балыгын, Чохутун чохчойон олорон итигэстээн Сис ыарыһах буолуом. И. Гоголев. Кутуу балыга – анаан киһи үөскэппит балыга. ☉ Специально разведенная озерная рыба
   Кутуу балыгын көрөр-истэр киһи суох буоллаҕына, эстиэхтэрэ диэн дьиксинэрин биллэрбитэ. «Кыым»
   Күөнэх балык көр күөнэх. Күндүл уутун күөнүгэр Күөнэх балык көптө. Эллэй
   Кыһыы (кыһыллыбыт) балык көр тоҥ балык. Атын тэриэлкэлэргэ сылгы иһэ, чохоон, кыһыллыбыт балык бааллар. Софр. Данилов
   Майаҕас балык көр майаҕас. Кинилэр анныларынан, маһы-оту быыһынан майаҕас балыктар үрүҥ көмүс хатырыктарынан күлүмүрдэһэн, өрөтаҥнары устан сулукучуһан ахан эрэллэр. Амма Аччыгыйа
   Мунду балык көр мунду. Муҥутуур тииттэр Мунду балык Үтэһэтин курдук Булкуллан бардылар. Нор. ырыаһ. Өлүү балыга миф., эргэр. – уолугунан айахтаах, кэтэҕинэн харахтаах Аллараа дойду балыга. ☉ Сказочная рыба Нижнего мира наподобие безобразного чудовища
   Тумаан-имээн дойду туоһа туостаах, Хамаан-имээн дойду хатыҥа хатыҥнаах, Өлүү балыгын сиһин үөһэ силимнээх, тоҕус халлааҥҥа уһуутуу сүүрэр Уһун ньургун саалаах эбит. Ньургун Боотур. Өрүс балыга – үрүҥ хатырыктаах сүүрүктээх ууга үөскүүр балык. ☉ Речная рыба
   Биир солуур өрүс балыгын аҕалла. А. Федоров. Сир балыга көр тыймыыт. Собо балык көр собо. Онно Бырама диэн күөлтэн бэрт элбэх собо балык кэлбитин үллэстибиттэрэ. Саха фольк. Ыраастыйбыт ходуһаҕа Ырылыччы кэрэлэнэн, Собо балык ойоҕоһун Субу баардыы санатан, Кэрдиис-дьарҕал хотуур суола Кэчигирии кэккэлээтэ. Күннүк Уурастыырап
   Бу сир хара мас тыалаах, алаадьы алаастаах, күндээр уулаах үрэхтээх, собо балыктаах күөллээх. П. Аввакумов. Сордоҥ балык фольк. – олоҥхоҕо бухатыырдар хомуһуннарын хоһуйуу. ☉ Описание волшебства, колдовства богатырей в олонхо
   Өлүү уута өрө түллүүтүгэр уҥуоргу очуос таас үрдүгэр тахсан сордоҥ балык «лас» гына түстэ да, киһи киһинэн буола түстэ. Ньургун Боотур
   Ытык Хахайдаан обургу үс күөс быстыҥа холобурдаах тимир сордоҥ балык буолан уот сымалаҕа киирэн, көрдүү сатаан кэбистэ – дьэ, мэлиттэ. Саха фольк. Сыалыһар балык көр сыалыһар. Сыалыһар балык быарынан Сыыллан сытарын курдук Сыдьаан мастаах Сылгы ынах торолуйбут Сыҥаһа алаастар Сындыыстардаах эбит. Нор. ырыаһ. Тоҥ балык – тоҥнуу сиэнэр, кыһыллыбыт балык. ☉ Строганина (тонко настроганная мороженая рыба, употребляемая в пищу)
   Хайа уонна дьиҥ саха аһылыгына: сылгы хаһатына, чохоонно, тоҥ балыкта эҥин бэлэмнээ. Софр. Данилов
   Кэпсэтии итиитэ, тоҥ балыга суох буолбат. Ити амарах бэлиэтэ. Н. Якутскай
   Биһиги эт эбии буһаран, тоҥ балык кырбаан – баар-суох аспытынан барытынан сахалыы остуол тартыбыт. А. Кривошапкин (тылб.). Туустаах балык – ириэнэхтии сиикэйдии сиэнэр гына тууһунан тумаламмыт балык. ☉ Приготовленная в рассоле рыба, соленая рыба
   Бары саҥата суох мокоруоннаах кэтилиэккэ, халбаһыга уонна туустаах балык өрөҕөтүгэр биилкэнэн түстүлэр. Л. Попов
   Онуоха эбии остуол аттыгар турар туустаах балык буочукатыттан ыарахан сыт саба биэрэр. Софр. Данилов. Туут балык кэпс. – тууччах балык саамай бөдөҥө, улахана. ☉ Самая крупная нельма
   Туут балык Амма өрүс анныттан Лабычаанын хамсатан дагдайан тахсан Лаһыллан сытан, өгдөйөн көрдө. П. Ойуунускай
   Тууччах балык көр тууччах. Өрүстэн, муора кытыы хомолоруттан тууччах балыгы бултууллар. Н. Якутскай. Устуу балыга – ыыр кэмигэр айанныы сырыттаҕына бултаммыт өрүс балыга. ☉ Речная рыба, добытая в миграционный период (во время икрометания)
   Кинилэр иккиэн сырдык үрүйэҕэ күһүҥҥү устуу балыгар быһыттыыллар. Н. Заболоцкай. Үрүҥ балык – сырдык хатырыктаах өрүс балыга. ☉ Речная рыба с серебристой чешуей
   Саха сирин сыаналаах үрүҥ балыктарын саппааһын үксэтиигэ кэскиллээх үлэ саҕаланна. Айылҕаны х. Хабыы балыга – уу тымныйыытын саҕана мэҥиэнэн бултаммыт балык. ☉ Рыба, выловленная с помощью приманок в период осеннего похолодания
   Хатыыс балык көр хатыыс. [Бухатыырдар] Байҕалы хаба ортотунан Хатыыс балык курдук Хайа сырбайан сыр гынан хааллылар. П. Ойуунускай
   Ханааба уутугар Хатыыс балык устубут, Хабырыыс туутугар Ханыылаһан мустубут. Амма Аччыгыйа. Ыам балыга – искэҕин түһэрээри кытыыга тахсыбыт сааскы балык. ☉ Рыба, приплывшая в период икрометания к берегу. Ыам балыгар туулаа. Ыам балыгар илимнээ

I
туохт.
1. Тугу эмэ туохха эмэ эрийэ тардан иҥиннэр, сөллүбэт гына кэлгий (үксүгэр быанан). ☉ Привязывать, прикреплять кого-что-л. к чему-л. (обычно с помощью ремня, веревки)
Отторун тобоҕун бүтүннүү тиэйэн аҕалан, санаалара көнөн, оҕустарын булгутан окко баайдылар. Амма Аччыгыйа
Атын ындыытын түһэрэн, баайан, сыгынньахтаан баран, Уйбаан Дууһа арыы хахыйах күлүгэр мустан олорор дьоҥҥо кэллэ. Эрилик Эристиин
Эр бэртэрин Чаллах тииккэ бандьыыттар Хатыһынан баайбыттара, Сыгынньах эттэригэр Кыраһыыны куппуттара. И. Гоголев
2. Тугунан эмэ (хол., сабынан, кылынан) тугу эмэ өрөн оҥор. ☉ Изготовить что-л. плетением, вязанием
[Эллэй Боотур] Ураһатын оһуордуур, ойуулуур …… куйуур баайан хомоҕо балыктыыр, айа оҥостон арҕаа мыраанынан куобахтыыр. Саха фольк. Өлөксөй оһох иннигэр олорон сиппиир баайан будьуктаһар. В. Протодьяконов
Мин эрэнэр этим Аал уотум аһыныгас иччитин. Талкынан тирии имитэ туран, Туу өрө, Илим баайа олорон, Эрэллээхтик кини диэки көрөрүм. И. Гоголев
3. Кутуллубут тохтубатын курдук бобо тардан быалаан кэбис (хол., куул айаҕын). ☉ Туго завязывать что-л. (напр., мешок)
Бараан ханнын иһигэр этин, иһин дэлби кырбаан баран угаллар уонна мөһөөччүк курдук бобо баайан бүтэйдии буһараллар. Умнуллубат к.
4. көсп. Уһуннук босхо аһыы сылдьыбыт сүүрүк сылгыны тутан, мээнэ аһаппакка хатаран, сүүрүүгэ эбэтэр көлүүргэ бэлэмнээ. ☉ Готовить, выдерживать коня перед скачками или работой, обращая особое внимание на правильный рацион корма
Туллай аты хайдах баайалларын сыныйан көрө сылдьыбыта. Сүүрүк ат аһыыра, уулуура, сүһүөҕүн тэнитэн хаамыыта – барыта кытаанах быраабылаҕа олоҕурара. И. Федосеев
Мин тойонум Сиидэр кинээс сүүрүк атын Уһун Кутуругу баайан, оҥорон бэлэмнээбит. И. Никифоров
Дьиҥэр, хаһаайыстыбалар уруккуттан биллэр сүүрүк сылгылары баайбыттара, эрчийбиттэрэ биһиэхэ биллэр. «Кыым»
ср. тюрк. ба ‘связывать’
♦ Илиитин-атаҕын баай – бэйэ санаабытынан көҥүллүк тугу эмэ оҥорору, кэлэри-барары хааччахтаа. ☉ Лишать свободы действий, стеснять кого-л. в чем-л., связывать по рукам и ногам кого-л.
Сытыы-хотуу, кыайыылаах киһи – кини [Даарыйа] үрдүк хамнастаах үлэни булан үлэлиэ эбит да, ити сыллата төрөөбүт уу кырбас оҕолор илиитин-атаҕын баайаллар. Кустук
Ковальчук ити суруктарынан биһиги илиибитин-атахпытын баайара, албынныыра. Н. Якутскай. Тэҥн. илиитин-атаҕын кыаһылаа. Иэс баай – сэттээх-сэлээннээх, иэстэбиллээх туох эмэ куһаҕаны оҥор. ☉ Обижать кого-л., причинять такое, что вызывает ответную месть, возмездие
«Дьэ, тукаам, сөптөөх соҕус киһиэхэ иэс баайдаҕыҥ буолуо. Иэскин лоп курдук дыбайыамынан төлүөм!» – диидии үөхсэ хаалбыта. Р. Кулаковскай. Яков Гурьев олбуорун иһигэр бар дьон туолан кэбиспиттэр. Баайдары-тойоттору саанар кырыктаах тыллар салгыҥҥа көтөллөр: «Иэстэһиэхпит! Умнуллубат иэһи баайдылар!» М. Доҕордуурап. Өйүн баай – ким эмэ өйүнсанаатын булкуй (сороҕор ап күүһүнэн), кими эмэ сыыһа санааҕа киллэр. ☉ Околдовывать, вводить в заблуждение кого-л.
Итини истэ туран, арай Туллай куттаммыта: ойуун аны миигин муокастыа, харахпын иирдиэ, өйбүн баайыа диэн. И. Федосеев
Эн акаары кыыһы өйбүн баайаҥҥын... Софр. Данилов. Сүрэҕин баай – ким эмэ өйүн-санаатын сүүй, бэйэҥ диэки охтор. ☉ Очаровывать, обвораживать, пленять кого-л.
Күүттэрэр тапталыҥ Көстүбэт быатынан Сүрэхпин баайбыккын. И. Эртюков
Күн аайы хоруол тойонугар Кэһиитин аҕалан кутун тутта, Кэмсиммэт гына сүрэҕин баайда. П. Ойуунускай
Хараҕы <хараҕын> баай көр харах. Пестряковтар хараҕы баайары, үлэни-хамнаһы тупсаран көрдөрөрү олус сатыыллар. Софр. Данилов
Ордьонумаан ойуун дьон хараҕын баайарын туһунан араас кэпсээн эмиэ үллэҥнэс. И. Гоголев
Ол эһиги араас албыҥҥытынан ити биһиги холкуоспут салайааччыларын харахтарын баайан олоруоххут суоҕа. С. Ефремов
◊ Атах баай – ат эбэтэр оҕус көлөнү ыраатан сүтэн хаалбатын диэн көнтөһүн (быатын) илин эбэтэр кэлин атаҕар баай. ☉ Спутывать поводом ноги коня или быка (чтобы он далеко не уходил)
Бухатыыр атын, көнтөһүнэн атах баайан, босхо ыытан кэбистэ. ПЭК ОНЛЯ I. Иһи баай – иһи хатар, сыптарыйбат оҥор (хас да хонукка аһаппакка эбэтэр эмтээн). ☉ Вылечивать от жидкого стула, поноса (с помощью голодания или приема лекарств)
Кинини [моонньоҕону] иһи баайарга, тымныйан ыалдьыыга, сынгааҕа эмиэ туттуохха сөп. Далан
Кэлин чыычаах ото медицинаҕа иһи баайарга уонна иик хаайтарыытын эмтииргэ туттуллар буолан эрэр. МАА ССКОЭҮү. Иэс баай – 1) эккирэтиһэн оонньууга: атын оонньооччуну кыратык охсон баран куот (онуоха охсуллубут оҕо эккирэтэн ситэн илиитинэн даҕайыахтаах, оччотугар бааллыбыт иэс төлөнөр). ☉ При игре в пятнашки: слегка ударить в плечо другого игрока и убежать
Онтон арыый кырата тэһийбэтэ, өссө да киирээри аан диэки көрөн турар доҕорун киэпкэтинэн «сап» гына санныга охсон баран: «Иэс баайдым», – диэт сүүрэ турда. Н. Заболоцкай. Киэһэ үҥкүү бүтүүтэ, Лида киниэхэ иэс баайан баран, киэҥ сыһыы устун сүүрэн холоруктуу турда. А. Федоров; 2) тугу эмэ иэс биэр. ☉ Давать в долг что-л. Петров миэхэ биэс мөһөөх солкуобайы иэс баайда. Өртүү баай – уһун быаҕа баайан мэччит, аһат (хол., сылгыны). ☉ Давать пастись на приколе, привязывая длинной веревкой (напр., лошадь)
Кини кэнниттэн бары аттарыттан түһэн, аттарын хатыҥҥа уһуннук өртүү баайан, кирдиэлэтэн аһата ыыттылар. А. Бэрияк. Сиэл (дэлбиргэ) баай – аартык, сир-дойду иччитигэр анаан сүүмэх кылы маска бэлэх ыйаа. ☉ Развешивать на дереве в знак жертвоприношения пучки конской гривы, чтобы задобрить духа местности
Урааҥхай саха тахсар дабааҥҥа, киирэр аартыкка дэлбиргэ ыйыыр, сиэл баайар буолуҥ! ПЭК ОНЛЯ II
Сорох дьон аартык иччитэ атыҥырыы көрөн быһа кымньыылаабыта буолуо, ытык тииккэ алгыс алҕаан, сахалыы быһыытыйан сиэл баайбатах эбиккин дэспиттэр. П. Ойуунускай
Сиэл ыйаан, дэлбиргэ баайан Дьоллоох олох тускута буоллун диэн Симэхтээх-аардаах Симиир иһити туруордубут. Саха нар. ыр. III
Сиэл ыйыыр, дэлбиргэ баайар Сэттэ Урдаах кырдьаҕас тиит Суолу тула быластаан турда. С. Васильев. Солбуйа (туомтуу) баай – биирдэ тартахха сөллөн кэлэр гына эрийэ охсон баай. ☉ Связывать распускной петлей, которую легко развязать
Уот кугас хагдаҥ эһэ тыстаах, баттахтаах тириитин аҕалан, оһох иннигэр ойууҥҥа олбох ууран биэрдилэр. Элэйэн-элэйэн киил буолбут муос сүгэни ойуун кыаһааныгар солбуйа баайан кэбистилэр. П. Ойуунускай. Түүтэҕи баай – быһыллыбыт бурдугу чөмөхтөөн бобо тардан баайыы оҥор. ☉ Вязать снопы
Бүтүгэс уолуҥ лейтенант Спиридон Малгин өлбүтүн туһунан сураҕы истэр киэһэҕэр бурдук сүүһүнэн түүтэҕин баайан, [Хобороос] отуугар сылайан тахсыбыт кэмиҥ этэ. И. Егоров
Эн ыллаа миэхэ ырыаҕын: Кини санатар күөх сайын Холкуоска мин доҕор кыыһым Көмүс түүтэҕи баайарын. П. Тулааһынап
II
1. аат.
1. Үп-харчы, малсал, ас-таҥас дэлэйэ, үгүһэ (дьоҥҥо). ☉ Обилие материальных ценностей, богатство (людей)
Баайбын диэн бардамсыйыма, дьадаҥыбын диэн сэнэнимэ (өс хоһ.). «Саһыл түүтүнэн, киһи баайынан», – диир Дьөгүөрдээн. Амма Аччыгыйа
Байбыт баайым – баара-суоҕа биир ынахтаах этим, ону даҕаны өлөр күммэр хабалаҕа хаптардым. П. Ойуунускай
Кинилэр былаастарын, баайдарын хаһан да көҥүл өттүлэринэн туран биэриэхтэрэ суоҕа. Софр. Данилов
2. Туох эмэ дэлэйэ, элбэҕэ (хол., сир баайа). ☉ Большое количество, обилие чего-л. (напр., недр)
Оҕолоор, ойууру, биһиги күндү баайбытын, харах харатын курдук харыстааҥ. СТС. Биһиги Ийэ дойдубут уутун саппааһынан, баайынан аан дойдуга бастакы миэстэни ылар. Айылҕаны х. Константин кыра эрдэҕиттэн Саха сирин эгэлгэ баайынан киэн туттар, хоту дойду айылҕатын үөрэтэн билэргэ ымсыырар баҕа санаалара онно үөскээбитэ. П. Филиппов
Саха норуотун тылын эриэккэс эгэлгэ баайын иҥэринэн сылдьар киһи. Ол баайыттан ким баҕалаах барыта дэлэгэйдик туһанар. Амма Аччыгыйа
3. полит. Көлөһүннээһиннээх уопсастыба үптээх-астаах киһитэ. ☉ Богач, богатый (в эксплуататорском обществе)
Ханнык да баттыгас-атаҕастабыл баайтан үөскүүр, баайдар баар буоланнар, баттыгас баар. М. Доҕордуурап
Баайдар ортолоруттан тахсыбыт үтүө революционердары, сырдык тыыннарын норуот туһугар уурбут килбиэннээх дьоннору эн ханна, хайа кэккэҕэ туруораҕын? Амма Аччыгыйа
Бары баар Барҕа маҥалайыгар Үгүс өлгөм быйаҥа Үрдүк сололоох баайдарга Үүрүллэн киирэр буолара. Нор. ырыаһ.
2. даҕ. суолт.
1. Үптээх-астаах, кыахтаах (киһи). ☉ Богатый, денежный, состоятельный
Баһылай сыллата аайы баай Баһылайга хамнаска киирэн, сааскы Ньукуолунтан күһүҥҥү Бокуруопка диэри үлэлиир идэлээх. Күндэ
Бу Микииһэ – баай киһи, баайы көрдүү сырыттаҕа. Н. Павлов
Баай ыал Байтаһыннарын охторор Сайбарыына буолла, Кулуба ыал Курдарын охторор Күннэрэ кэллэ. Саха фольк. Биир киэҥкуоҥ ампаар дьиэлээх Баһылай Охонооһойоп диэн баай ыал дьиэтигэр хас да хонугу быһа хаартылаан таҕыстылар. Күндэ
2. Кыахтаах, күүстээх (хол., судаарыстыба). ☉ Мощный, сильный (напр., о государстве)
Сонно тута атын адьырҕа омуктар, баай судаарыстыбалар хааннаах сабарайдарыгар, халыҥ хабалаларыгар киириэ этибит. Н. Якутскай
Биһиги сакаасчыттарбыт бары сүүнэ баай тэрилтэлэр эрээри, буоссата да суоҕу кэмчилиири кэрэйбэттэр. Н. Лугинов
Үчүгэйиэн, Ырыа аргыстардаах кыргыттардаах Баай холкуос сайылыгар. С. Данилов
3. көсп. Эгэлгэ үчүгэй, сиэдэрэй. ☉ Пышный, щедрый, нарядный
Үөһэ халлааҥҥа өрө күдээрийэн тахсыбыт баай харыйалар биир да лабааларын хамсаппакка, лаглаһан тураллар. Күндэ
Уолаттар маны истээт, биир баай тиит баарыгар, ол төбөтүгэр ытталлар да, тиит мутукчатын иһигэр саһан хаалаллар. Суорун Омоллоон
Дойдум баай симэҕин хомуйан Араас да өҥнөрү холбоотум Уһанан, киэргэтэ кыбытан. П. Тулааһынап
4. көсп. Муҥура биллибэт, муҥура суох. ☉ Безграничный, бесконечный
Олоҥхо курдук поэзия чыпчаалыгар турар баай фольклордаах омук остуоруйата суох буолуон сатаммат. Саха фольк. Мин сахабын, Мин ырыам Сахалыы сатарыыр. Баай тыл – Мин тылым. С. Данилов
тюрк. бай
◊ Адьырҕа баай поэт. – сиэмэх баай. ☉ Богач-хищник
Сэбиэт сиригэр кыр өһүнэн кыынньан Алдьархайдаах сэриини арыйарга сананан Аан дойду адьырҕа баайа холбосто. Эллэй
Адьырҕа баайдар Аһылык оҥостон, Хамначчыт хараҕын уутунан Халыҥ хаһаламмыттар. С. Зверев
Аан дойду үрдүгэр аатыран Адьырҕа баайдардыын аалсыһан, Москуба муҥутуур саргынан барҕарда. Күннүк Уурастыырап. Айылҕа баайа – тулалыыр эйгэ баайа. ☉ Природные богатства
[Сайсары:] Айылҕа баайын итигирдик төһөлөөх тэпсэ сылдьарбыт буолуоҕай. Суорун Омоллоон
Айылҕа баайын харыстааһын бука барыбыт ытык иэспит буоларын умнар сатаммат. Айылҕаны х. Баай аймах истор. – баай бииһэ бүтүннүүтэ. ☉ Все, кто эксплуатируют чужой труд, буржуазия
Хаппытыанап эрэ буолбат, истэр тухары, баай аймах бүтүннүүлэрэ ыт киҥэ киҥнээх буолаллар. М. Доҕордуурап
Баай аймах эппитэ сөп буолла, Батталы самнарар чаас туолла! Күннүк Уурастыырап
Баай байанай көр байанай. Бардам тутуу, Барылы кэскил, Баай Байанай, Тойон эһэм обургуо! С. Зверев
Ох саа кириһин тардар буолуохпуттан Баай Байанайы алгыырга үөрэммитим. И. Гоголев
Баай Байанай тойон эһэм! Барар күнүм баһыйда Эттээх хааммыттан Эҕэрдэлээн эрэбин! А. Софронов. Баай баттала истор. – баай көлөһүннээһинэ. ☉ Эксплуатация богатыми бедных
Дьиҥнээх саҥа олох кэлбитэ – сэбиэскэй былаас кыайбыта, кыра-хара дьоннор баай батталыттан босхоломмуттара. А. Бэрияк
Оҕонньор наар былыргыны кэпсиир. Кэпсиир – баай батталын. Суорун Омоллоон
Кини баай батталын дьэҥкэтик өйдүүр, ол иһин биһиэхэ көмөлөһөр. И. Федосеев. Баай кылааһа истор. – бары былааһы барытын ылан, баттаан-атаҕастаан олорор кылаас. ☉ Класс эксплуататоров
Норуот былыр, баай кылааһа баһылыктаан олорорун саҕана, санаатын сирэй этэрэ сатаммат этэ. Саха фольк. Баай кылаас тирэҕин – фашизм сүрэҕин Мин илиим харбыаҕа. П. Ойуунускай. Баай хара тыа – муҥура биллибэт киэҥ сиринэн тайаан сытар, элбэх бултаах халыҥ тыаны ытыктаан хоһуйар халбаҥнаабат эпитет. ☉ Постоянный эпитет, возвеличивающий благодатный могучий лес, богатый пушным зверем
Баай хара тыа быһый атахтаах, сытыы кынаттаах, чуор саҥалаах араас кыра бытархай харамайдарын кини [Сүбэлиирэп] улам оччо аахайбат буолан истэ. Амма Аччыгыйа
Сахалар бэйэлэрин төрөөбүт тыаларын ытыктаан «баай хара тыа», «аар тайҕа» диэн ааттыыллар. И. Данилов
Баай хара тыа барахсан сэлиэһинэй кыһыл көмүс кылаатын көмө сытар. Ону хостуохха. М. Доҕордуурап. Бараммат баай – бүтэн, эстэн хаалбат баай (хол., сир баайа). ☉ Неисчерпаемое богатство (напр., недр)
Бастахха бараммат баай, уулаатахха уолбат уйгу-быйаҥ Лоҥкууда буолла. М. Доҕордуурап
Дьэ бу буолар айылҕа бараммат баайа, быстыбат быйаҥа диэн! И. Данилов
Оччоҕо ордук өйдүүгүн эн төрөөбүт дойдуҥ бараммат баайын, улуу бэйэтин. Т. Сметанин. Барҕа баай – олус элбэх, дэлэй баай. ☉ Огромное, несметное богатство
Киһи баар үрүлүйэ тохтор үрүҥ илгэни айааччы, бараммакка аллар барҕа баайы хаҥатааччы. П. Аввакумов
Мин дойдум киэҥ кэскилин Ыйар улуу былааҥҥа Саха сирин Барҕа баайын Хайҕаан, Сөҕөн ааттыыллар. П. Тулааһынап
Төрөөбүт сирдэригэр төһө да ити курдук барҕа баайдаах буоллаллар, дьүкээгирдэр сормуҥ бөҕөнү көрөллөрө. С. Курилов (тылб.). Батталлаах баай поэт. – баайы хоһуйар эпитет: көлөһүннүүр баай. ☉ Постоянный эпитет: богач-эксплуататор
Эргэ олох хара бэкир күлүктэрэ – Батталлаах баай үрүҥ баандалара Эдэр саха буойуну күнтэн сүтэрэ Балай хаан батастанан тураллара. Эллэй. Кур баай – урут мунньуллубут баай. ☉ Ранее накопленное богатство
Күдэн үппүн, кур баайбын Көмүспүттэн-сэгэрбиттэн Харыһыйар буоллахпына Хайдах ама табыллыаҕай. Күннүк Уурастыырап
Ардыгар хахайдыы хааннанар, Ардыгар ньылбыйар Уонна дьэ бараннар-баранар Парфенон кур баайа. С. Данилов. Сир баайа – хостонор баай, сир анныгар сөҥө сытар туһалаах баай. ☉ Полезные ископаемые; богатства недр
Сир баайын чинчийээччи геолог булчут, сылайбат-элэйбэт уол оҕо бэрдэ буолуохтаах. Т. Сметанин
Вольфрам, полиметалл, айылҕа гааһа, онтон да атын туһалаах сир баайдара Үөскээн сытар улахан кэскиллээх сирдэрэ көһүннүлэр. «Ленин с.». Тарас ыра санаатыгар Бааллар эҥин дьикти тыллар: Сиэрэ, вольфрам, сүлүүдэ, Сир баайын араас көстүүтэ... Кини тайҕаны арҕарар Геолог буолуон баҕарар. Р. Баҕатаайыскай

I
аат.
1. Хамсыыр-харамай этигэр-сиинигэр тымырдарынан хааны хачайдыыр, ньолбуһах мөһөөччүккэ маарынныыр, быччыҥнартан турар тутаах уорган (киһи сүрэҕэ түөһүн иһин хаҥас өттүгэр баар). ☉ Сердце
Сүрэх киһи организмын сүрүн уорганынан буолар, сүрэх үлэтэ мүнүүтэҕэ алта уон-сэттэ уон төгүл тэбэр, оттон оҕолорго — оннооҕор балайда чаастатык. МЛФ АҮө
Балык хаана сүүрэр систиэмэтин сүрүн уорганынан сүрэҕэ буолар. ШВФ З
2. көсп. Киһи санаатын, билгэтин, араас иэйиитин көрдөрөр бэлиэ быһыытынан туттуллар уорган. ☉ Сердце как символ переживаний, чувств, настроений человека
Сүрэххинэн даҕаны, өйгүнэн даҕаны, санаам түстэҕинэ өрө көтөҕөр, күүс көмөлөһөр киһим эн буолуоҥ. П. Ойуунускай
Ыраас тапталынан, истиҥ умсугуйуунан, дириҥ ытыктабылынан Тогойкин сүрэҕэ сылыйа сытта. Амма Аччыгыйа
Куоратым, төрөөбүт биһигим барахсан, …… алдьаммытынкээһэммитин көрөн баран, олус долгуйдум, сүрэҕим харааһынна. С. Никифоров
3. Киһи киһи быһыытынан хаачыстыбата; майгыта-сигилитэ. ☉ Душевные качества человека; его характер
Аан дайдыга айыллыбычча, Алтаннаахай атастары кытта Алгыстаах санаанан Амарах сүрэҕинэн Айаар-чаҕаан ырыанан Аргыстаһан сылдьыбыппыт. Өксөкүлээх Өлөксөй
Көнө сүрэҕинэн сылдьан бэйэ иннин көрүнэн, кыһалҕата суох иитинэн олорор да үчүгэй. А. Софронов
Герой, мин эйиэхэ көрөбүн Кырдьыктаах, дьиҥ норуот бэлиэтин — Хотойдуу куттаммат сүрэҕи, Хахайдыы хабараан санааны! Күннүк Уурастыырап
4. көсп. Тугу эмэ гынарга улахан баҕа. ☉ Жажда деятельности, большое желание что-л. делать
Биһиги эбиэккэ чэй оргутуна барбатахпыт, онно күүспүт да, сүрэхпит да тиийбэтэҕэ. Далан
Баар манна муус маҥан сибэкки, Хоту сир киэргэлэ ньургуһун, Бэлиэтиир ол кини эйэни — Киһи аймах сүрэҕин, дьулуурун. П. Тобуруокап
Дьиэҕэ туһалааҕы оҥорорго кылаабынайа сүрэх эрэ наада. ДьХ
△ Олорон эрэ тугу эмэ оҥорорго дьулуур, дьаныардаах буолуу. ☉ Усидчивость. Күнү быһа олорон эрэ суруйарга сүрэх наада
□ Үлэһитинэн, сүрэҕинэн эмиэ дэгиттэр холобур буолуон сөп киһи: эбиэттэн ураты күнү быһа хоһуттан тахсыбакка олорор. Софр. Данилов
5. көсп. Туох эмэ киинэ, ортото, түмүллэр сирэ. ☉ Центр, средоточие чего-л.
Чернышевскай бөһүөлэгэр ГЭС турар, онон олохтоохтор бөһүөлэктэрин Электроград, алмаастаах кыраай сүрэҕэ диэн саамай сөпкө ааттыыллар. Багдарыын Сүлбэ
Ньыкаандыр үлэлиир тэрилтэтэ Ньурбаҕа — киирии-тахсыы киинэ, киэҥ айан суолун тэбэр сүрэҕэ. С. Федотов
Ийэ дойду тэбэр сүрэҕин — Москваны күөнүнэн көмүскээбит саллаат Берлиҥҥэ тиийбитэ. «Кыым»
♦ Ис сүрэхтэн көр ис IV
Ньукулай Тогойкин хаалбыт икки кыыһы ис сүрэҕиттэн ахта-суохтуу, аһына-таптыы түстэ. Амма Аччыгыйа
Ис сүрэҕиттэн таптаан үлэлээбит үлэм куһаҕан буолуон баҕарбаппын ээ. С. Ефремов
Булка, үлэҕэ дьон ис сүрэхтэриттэн кыһаллан сылдьаллар. Н. Заболоцкай
Ис сүрэххэр ылын көр ис IV. Дружина дьылҕатын ис сүрэххэр ылынарыҥ иһин — баһыыба. Софр. Данилов
Кус (куобах) сүрэх көр кус I. «Эн даҕаны Уһун Уйбаан, тылгын ахтаҕар уктар үһүгүөн! Куттамсах. Кус сүрэх. Тпуу!» — Дьэллик сиргэ силлээтэ. И. Никифоров
Куттас — куобах сүрэх, таҥнарыахсыт! А. Сыромятникова
Оттон тыллыахтара суоҕа дуо? — Ити молохочуостар, кус сүрэхтэр холоон тыллыыр инилэр. Р. Кулаковскай
Куобах сүрэх диэччибит, куттас, хоргус киһини күлэн. Багдарыын Сүлбэ
Күөх сү- рэх көр күөх I. «Кыбыстыбаккын ээ, күөх сүрэх! Маннык көлөдүйбүт көрүҥнээх эрээригин», — диэн таабылы толорооччу кыыс Уля Егорова киһитин өтөрү-батары көрдө. Н. Абыйчанин
Күөх сүрэхтэргит, сайыны быһа олороҕут, күүлэйдиигит, тыа быыһыттан илиигитинэн да үргээтэххитинэ, икки ынаҕы иитиэ этигит. МНН
Муус сүрэх көр муус. Бу маннык, бэйэтин туһугар тимир киһи муус сүрэҕин бүгүн туох ууллардаҕай? Н. Павлов
Саатар биир сымыыты бэйэбэр өлүүлээбэтэҕэ, уйабар иччилээбэтэҕэ. Оннук уоруйах, муус сүрэх. Н. Заболоцкай
Эн мичээриҥ мичилэ Муус сүрэҕи ириэриэ. С. Данилов
Нохтолоох (тойон) сүрэх көр нохто. Нохтолоох тойон сүрэҕэ Долгуйуоҕар диэри үөрдэ. Эллэй
Нохтолоох сүрэҕим уйадыйара, көрөр хараҕым хараҥарара доҕоттоор! Н. Павлов. <Оҕо> сүрэҕэ тааска — аһынар диэни билбэт, тоҥ сүрэхтээх, кытаанах. ☉ Бессердечный, бесжалостный к людям, жестокий
Эр дьон төһө да бырааттыы буолбуттарын иһин, сүрэхтэрэ тааска буоллаҕа дии, онон өй-санаа туспа, …… бэл аҕа уолугар өстөнөр, уол аҕатыгар өрө турар. П. Ойуунускай. Сүрэҕим чопчута — саамай тапталлааҕым, күҥҥэ көрбүтүм, күндүм (оҕону этэргэ). ☉ Родной, бесценный (букв. соски моего сердца — о любимом ребёнке)
Бүгүн сарсыарда — сүрэхпит чопчута буолбут Манябыт …… сааһын туолар күнүгэр мин өр сыллаах үлэм бүтэһик түһүмэҕин суруйдум. «ХС»
Ити кэнниттэн күн сиригэр көрбүт сүрэҕим чопчута буолбут соҕотох оҕом өлүүтүн суруйааччы кырдьыктаахтык көрдөрбүтэ. «Чолбон». Сүрэҕим ытарҕата — күндүттэн күндү, туохха да тэҥэ суох күндү (үксүгэр соҕотох оҕону этэргэ). ☉ Самый дорогой, несравненный, ненаглядный (букв. серёжки моего сердца — обычно об единственном ребёнке)
Мин оҕобун — нохтолоох сүрэҕим ытарҕата курдук саныыбын эбээт! Саха фольк. Оо, оокком эрэйдээх, сүрэҕим ытарҕата, күнүмыйым быата, баарым-суоҕум, соҕотох дьолум ханна эрэ тиийээхтээтэ?! П. Ойуунускай. Тэҥн. хара быар тулаайаҕа. Сүрэҕин аалар — ааһан-араҕан биэрбэт, умнуллубат. ☉ Мучить, точить сердце (букв. трёт его сердце)
Оттон Сүөдэр санаатыттан атыыһыт уолабын диэн сымыйалаабыта букатын арахсыбат, дьэбиннээх тоһоҕо буолан сүрэҕин аалар. Н. Якутскай. Сүрэҕин астарда — 1) аһары элбэҕи сиэн кыайан иһигэр киллэрбэт буолла (олус сыалааҕы, минньигэһи сиэн). ☉ Переесть что-л. жирное или сладкое так, что претит (букв. он заставил колоть своё сердце). Оҕо сакалааттан сүрэҕин астарда. Уол сылгы хаһатыттан сүрэҕин астарда; 2) туохтан эмэтэ чаҕыйан аккаастанна, тохтоото (хол., ыарахан үлэттэн). ☉ Переусердствовав в чём-л., отбить себе охоту к чему-л. (напр., к какой-л. работе)
— Чэ, сиилэс туһунан аны миэхэ тылла көтөҕүмэҥ! — Эн уопсайынан даҕаны сиилэстэн сүрэххин астарбыт тойооскугун ээ, тылгыттан иһиттэххэ. В. Яковлев. Сүрэҕин баас оҥор — кими эмэ улаханнык куттаан, салыннаран кэбис. ☉ Сделать кого-л. пугливым (букв. сердце его ранить)
Муустаах ииҥҥэ уга-уга доппуруостааннар, сүрэҕин баас оҥорон кэбиспиттэр. Н. Якутскай. Сүрэҕин баҕаты- нан — ким да күһэйиитэ суох, баҕаран туран, үөрүүнэн. ☉ соотв. по велению сердца
Павел Михайлович эргиэҥҥэ бэйэтин сүрэҕин баҕатынан кэлбит киһи. Дьону үөр. Сүрэҕин баҕатынан эрэ кэпс. — кыаҕа да суох буоллар үөрүйэх эрэ быһыытынан, оҥоро үөрэммитинэн (тугу эмэ гынар). ☉ Через силу, только по привычке (работать)
Сүрэҕин баҕатынан эрэ билигин да үлэлээхтиир — тирии имитэр талкытынан, олус бэркэ мээккэлиир суорунанан, сорсуйа да кырыйдар остуоруйатын умнубатах. Р. Баҕатаайыскай
Оҕонньор кырдьан, ыарытыйан буорайда, сүрэҕин баҕатынан эрэ үлэлээхтиир. «ХС». Сүрэҕин баттаппыт — олус арыгылаан туруга мөлтөөбүт, ыалдьыбыт. ☉ Страдать от сильного похмелья. Бэҕэһээ иһэн кэбиһэн сүрэҕин баттаппыт. Сүрэҕин билиэн ыл — кими эмэ сүрэҕин сүүй, абылаан кэбис. ☉ Очаровать, пленить кого-л. (букв. сердце его взять в плен)
Иоганцев бинсээгин сиэбиттэн боруҥуйга хаар сарыалыгар толбоннуран көстөр ханнык эрэ күндү таас оҕуруону намылыччы ыйаан таһаарда. — Бу — бу киэһэ ким мин сүрэхпин билиэн ылыахтаах киһиэхэ анаммыта. В. Яковлев. Тэҥн. сүрэҕин сүүй. Сүрэҕин быата уһун түөлбэ. — улаханнык долгуйбат, ыгылыйар диэни билбэт, киэҥ-холку көҕүстээх. ☉ Спокойный, уравновешенный, имеющий ровный характер. Мэхээлэ суоппар — сүрэҕин быата уһун киһи
□ Сүрэҕиҥ быата уһун киһигин. ПЭК СЯЯ. Сүрэҕин көрбүтүнэн киирэр — тута сүрэххэ биллэр, сүрэҕи чаалытар (сытыы сыа, ас туһунан). ☉ Вызывает отвращение, тошноту (напр., о жирной пище)
[Эһэ сыата] бэрт кыраны да сиэтэххэ, киһи сүрэҕин көрбүтүнэн киирэр. М. Чооруоһап. Тэҥн. сүрэҕэр киирэр (түһэр). Сүрэҕин манньытар — туохтан эмэ дуоһуйууну ылан уоскуйар. ☉ Получать удовольствие от чего-л.
Мин эмиэ ааспыт кэрэ күннэр, кэлэр кэскиллэр тустарынан үтүө санаанан тубураабыт сүрэхпин манньытабын, ахтылҕаммын таһаарабын. Т. Сметанин
Сүрэҕин ортотунан киирэр — сүрэҕин-быарын ортотунан (иһинэн, көрбүтүнэн) киирэр диэн курдук (көр сүрэх-быар). Оҕо үчүгэй баҕайытык көрүтэлээбитин, кини аттыттан арахпатаҕын, сыстаҥнаабытын — барытын өйдүүр. Хаста да «папа» диэбитэ сүрэҕин ортотунан киирбитэ. Болот Боотур
Аан дьиэттэн Друзьянов саҥата иһилиннэ. Машаҕа кини саҥата адьас сүрэҕин ортотунан киирээччи. М. Доҕордуурап
Нина хайдах туттара-хаптара, саҥарара-иҥэрэрэ, таҥнара түөрэ барыта мин сүрэҕим ортотунан киирэр. «ХС». Сүрэҕин супту оборор — ааһан-араҕан биэрбэт, күүһүн эһэр. ☉ Мучить, терзать, изматывать (букв. высасывает его сердце)
«Хаарыан ынахтан, үрүҥ көмүс манньыаттан матарым кэллэҕэ», — диир санаата кини сүрэҕин супту оборор. М. Доҕордуурап. Сүрэҕин сүүй — кими эмэ абылаан кэбис, наһаа кэрэхсэт. ☉ Пленить, очаровать кого-л. (букв. выиграть сердце)
Кыыс солколуу суһумнуур суһуохтара, кыытта маҥан кэчигирэс тиистэрэ, тоҥу да ириэриэххэ айылаах сылаанньытар мичээрэ сүрэхпин сүүйэн, санаабын абылаан барбыттара. И. Федосеев
Саҥа кэлбит уол үрдүк көнө уҥуоҕунан, ыраас сэбэрэтинэн, майгыта улгумунан, кыргыттар сүрэхтэрин сүүйэн кэбистэ. «Чолбон». Тэҥн. сүрэҕин билиэн ыл. Сүрэҕин тут — ☉ Покорить чьё-л. сердце
Биология учуутала биэссэр кыыс сүрэҕин туппут. НАГ ЯРФС II. Сүрэҕин хайыт — улаханнык куттаа, соһут. ☉ Сильно напугать кого-л. (букв. расколоть сердце)
«К-киһини к-куттуугун …… К-киһиэхэ аньыыны санатаҕын — Мин сүрэхпин хайытан», — оҕонньор арбаҕаһын сиэҕинэн хараҕын туора сотунна. Амма Аччыгыйа
Лэппиэрэй эбиккин дуу?! Киһи сүрэҕин хайыта сыстыҥ дии? Тоҕо кэллиҥ? Л. Попов
Соллойбут арыт ыттыы үрэн ньаҕыйар, арыт киһилии сыһыгыраччы күлэн, соһутан, сүрэхпитин хайыта сыһар. «ХС». Сүрэҕин ырбаахыта чараас кэпс. — 1) атын киһи эрэйин, кыһалҕатын өйдүүр, аһыныгас. ☉ Жалостливый, сердобольный, сострадательный
Биригэдьиир мөлтөх охсооччуларга сүрэҕин ырбаахыта чараас — олох сэмэлээбэт. «ХС»; 2) олус куттас. ☉ Трусливый, боязливый. Сүрэҕин ырбаахыта чараас эбит, хараҥаҕа киһи уҥуоҕар тахса сылдьыах буолан мөккүһэн баран, барбата
□ Маайа кыыс ойуурга киирдэҕинэ сүрэҕин ырбаахыта чараас — олус куттанар. «ХС». Сүрэҕинэн сылдьар — 1) кыһамньылаах, көнө суобастаах. ☉ Старательный, добросовестный. Өлөксөй уол — сүрэҕинэн сылдьар, бэрт үлэһит киһи; 2) кыаҕа да суох буоллар хара күүһүнэн сылдьар. ☉ Делать что-л. через силу, несмотря на болезненное состояние
Ылдьаа кэлин наһаа ыалдьар буолла, үлэтигэр сүрэҕинэн сылдьар. «ХС». Сүрэҕинэн сэрэйэр (таайар) — туох эмэ буолуохтааҕын эбэтэр буолбутун сэрэйэн, таайан билэр. ☉ Иметь чутьё, предчувствовать, чуять сердцем
Ыалдьытын саҥатын истээт, быраата Өлөксөй киирэн турарын Микиитэ ордук сүрэҕинэн сэрэйдэ. Амма Аччыгыйа
Айаан Никиталаах Катя сыһыаннарын ыйыталаспатар даҕаны барытын сүрэҕинэн сэрэйэрэ. Н. Лугинов
[Максим:] Ол оҕоҕо мин кыыһырдахпына, төрөппөтөҕүн сүрэҕинэн таайар диэн эһиги кистээн дьиксиниэххит. «ХС». Сүрэҕин эрийэр — хотуолатаары гынар, сүрэҕи мөҕүһүннэрэр. ☉ Тошнит, вызывает тошноту (букв. крутит сердце). Минньигэһи олус элбэҕи сиэтэххэ киһи сүрэҕин эрийэр. Сүрэҕи эппэтэр — дууһаны үөрдэр, санааны өрө көтөҕөр. ☉ Радует сердце, вдохновляет, поднимает дух, воодушевляет
Сүмэлээх от сыта киһи сүрэҕин эппэтэр. И. Данилов. Сүрэҕэ айаҕар таҕыста (тахса сыста) — олус улаханнык куттанна, уолуйан хаалла. ☉ соотв. душа в пятки ушла (букв. сердце его подскочило ко рту)
Соҕотохто икки илиибинэн таба саҕынньахтаах киһи турарын кууһа түстүм. Куйахам күүрэргэ дылы гынна, сүрэҕим айахпар таҕыста. Н. Неустроев
Мин урут эһэттэн куттаммыт буолан, сүрэҕим айахпынан эрэ тахсыбатаҕа. Н. Якутскай
Сүрэҕим айахпар тахса сыһан, суорҕаммын бүрүнэ охсоот, түүрүллүөхпүнэн түүрүллэн баран, абааһы чахчы көһүннэ диэбит санаабыттан …… тыыным хаайтарбыта. «ХС». Тэҥн. сүрэҕэ уолугун үүтүнэн тэбиэлээтэ. Сүрэҕэ аһы ылбат — кыайан аһаабат, аска олох кыһаммат буол (улаханнык ыалдьан). ☉ Не иметь охоты к еде, потерять аппетит (о больном человеке)
Хабырыыс оҕонньор буорайаахтаабыт — сүрэҕэ аһы ылбат буолбут. Сүрэҕэ баас буолбут — сүрэх баастаах диэн курдук. «Суос-соҕотох оҕолоохпутун тыа кырдьаҕаһыгар былдьатан, сүрэхпит баас буолан олорор дьоммут», — оҕонньор үөһэ тыынан кэбиһэр. Н. Якутскай
Оттон сааһын тухары аһыы бөҕөнү көрөн сүрэҕэ баас буолбут Дьэкиим оҕонньор, ол суругу аахтаран истээт букатын буорайан түспүтэ. НС ОК
Ийэтэ, уруккуттан сүрэҕэ баас буолбут эрэйдээх, кыыһын эрдэттэн аһыйан, күн аайы оҕонньоруттан кистээн ытыыр этэ. «ХС». Сүрэҕэ бар (дьар) гына түстэ — туох эмэ олус соһуччу куһаҕан сонунтан, эбэтэр тугу эмэ көрө түһэн улаханнык куттанна, соһуйда (киһи улаханнык куттанан, сүрэҕэ эмискэ күүскэ тэбэн ыларын этэргэ). ☉ Сильно испугаться от чего-л. внезапно услышанного или увиденного (букв. у него сердце чуть не лопнуло). Ийэ уола сирэйэ хаан буолбутун көрөөт, сүрэҕэ бар гына түстэ
□ Ыраахтан саҥа суоруллубут бэрэбинэлэр кылбаһан сыталларын көрөөт, Дьэкиим сүрэҕэ бар гына түстэ. Болот Боотур
Дьиэтин уҥа өттүнэн атах тыаһа лиһигирээн иһиллибитэ. Ону кытта киһи саҥата киҥинэйбитэ. Анна сүрэҕэ бар гына түспүтэ. М. Доҕордуурап
«Арааһа Маша быһыылаах, бу иэдээни!» — дии санаата уол, сүрэҕэ дьар гына түстэ. «ХС». Сүрэҕэ батарбат (тулуппат) — кыттыа эбэтэр оҥоруо суох буолбут дьыалатыгар тулуйбаккатэһийбэккэ кыттар, оҥорор. ☉ Не может усидеть, не может удержаться от того, чтобы не сделать что-л., ему невтерпёж
Мин кырдьан, сүһүөҕүм мөлтөөтөр да, сүрэҕим батарбакка, эмиэ ыраах айаҥҥа хомуннум. Г. Нынныров
Таанньа отут үс сыл ыанньыксыттаан баран саҥа биэнсийэҕэ тахсыбыт эрээри, билигин да сүрэҕэ батарбакка көмө-ньыма буола сылдьар. С. Руфов
Бэрт өр быһаарыммакка сылдьан баран, сүрэҕим тулуппакка, бу саха норуотун биир хорсун уолун туһунан суруйарга сананным. «Кыым». Сүрэҕэ бөҕөх — барыта үчүгэй буолуо, үчүгэйинэн түмүктэниэ диэн иһигэр эрэл санаалаах. ☉ Внутренне спокоен, уверен в чём-л. (напр., в том, что плохого не случится)
Ол да буоллар, Сүөкүлэ, мин сүрэҕим тоҕо эрэ бөҕөх. Киирик тыыннааҕын көрүөм дии саныыбын. С. Ефремов
Ийэҥ эрэйдээх төһө эрэ үөрээхтиир этэ, наар сурук күүтээхтиирэ, билээхтээбит эбит: «Сэрииттэн эргиллиэ, сүрэҕим тоҕо эрэ бөҕөх», — диэхтиирэ. «ХС». Сүрэҕэ буолбатын үрдүнэн — улаханнык баҕарбакка туран (тугу эмэ гын). ☉ Нехотя, скрепя сердце (делать что-л.) Бостуук Миитэрэй сүрэҕэ буолбатын үрдүнэн орой мэник уолга атын уларсык биэрэр буолла. «ХС». Сүрэҕэ быллыгырыыр — кутталыттан сүрэҕэ чаастатык тэбиэлиир. ☉ У него сердце трепещет от страха. Кыыс сибэккилээх иһити үлтү түһэрдэ — мөҥүллүөм диэн сүрэҕэ быллыгыраата
□ Оҕо муннум дии санаабыта, сүрэҕэ быллыгырыы түспүтэ. Суорун Омоллоон. Сүрэҕэ бэрт — олус үлэһит, олоро түспэт үлэһит. ☉ Очень трудолюбивый, не знающий покоя
[Ыстапаан] үлэһитэ, сүрэҕэ даҕаны бэрт, быһатын эттэххэ, сухаһыт оҕус курдук киһи. А. Софронов
[Ылдьаанысканы] хата наһаа үлэлэтэммит уҥуоҕун хардары ыытарбыт буолуо — олус иинэҕэс. Истигэнэ, сүрэҕэ бэрт буолан күннүктээн үрүмэччи курдук көтөөхтүүр. Болот Боотур
Сүрэҕэ ирэр көр ир I. Икки ыйтан ордук ойох гынан олордо да, сүрэҕэ ирбэтэх, кута-сүрэ киһитийбэтэх. П. Ойуунускай. Сүрэҕэ көбөр (өрүкүйэр) — 1) сүрэҕэ күүскэ тэбиэлээн ылар. ☉ соотв. сердце волнуется
Маннык бэйэлээх кэрэ кэмҥэ ким хаана кэйбэт, ким сүрэҕэ көппөт буолуой! Суорун Омоллоон
Ол туран соҕотохто, сүрэҕэ өрүкүйэ түһүөр диэри, эмискэччи өйдүү түстэ бу бытархай быдьыгына суруктар угуйар уоттаах хоһооннорун. Амма Аччыгыйа
Петр ыксаабыта. Тоҕо эрэ сүрэҕэ өрүкүйбүтэ, кулгааҕа итийбэхтээбитэ. Н. Якутскай; 2) сүрэҕэ эрийэр, хотуолатаары гынар. ☉ Испытывать тошноту
[Силип] сүрэҕэ өрүкүйбүтэ, мэйиитэ туймаарбыта. Күннүк Уурастыырап
Сытыйбыт өлүк сыта буруо, буорах сыттарын баһыйаллар. Киһи сүрэҕэ көбөр, мэйиитэ эргийэр дьаабыта. И. Сосин. Сүрэҕэ көҕөрбүт (көппөйбүт) кэпс., сөбүлээб. — тугу да гыныан баҕарбат, олох сүрэҕэ суох буолбут. ☉ Он совсем обленился
Сэмэнчик уол сүрэҕэ эмиэ көҕөрбүт — үлэттэн куотуох көрүҥнэммит. «ХС». Сүрэҕэ мөҕөр (мөҕүттэр) — туохтан эмэ наһаа долгуйан, дьиксинэн сүрэҕэ хамсыыр. ☉ От волнения, беспокойства у кого-л. сердце стучит
Тохтоон хаамта, сүрэҕэ доҕуурга иҥнибит туллуктуу мөҕөр. Т. Сметанин
Бүгүн күрэхтэһиигэ кыттыахтааҕын санаатаҕына, сүрэҕэ мөҕөр. В. Протодьяконов. Сүрэҕэ мөҕүл гын- на көр мөҕүл гын. Уол кыыһы көрөөт, сүрэҕэ мөҕүл гынна
□ Наһаар ах барда, хайдах эрэ сүрэҕэ мөҕүл гынна, куйахата ытырбахтаата уонна, тымыра бобуллуох курдук гынан, тимэҕин төлүтэ тыытынна. Суорун Омоллоон. Сүрэҕэ нүөлүйэр — туох эмэ санааттан сүрэххэр биллэр гына күүскэ долгуйан ыл. ☉ соотв. у кого-л. сердце ноет
Силип сүрэҕэ нүөлүйдэ, уолугар туох эрэ бүөлүү аста, кэҥэриитэ дырылаата. Күннүк Уурастыырап
Маша Петяҕа эргэ барарын санаатаҕына сүрэҕэ нүөлүйэн, этэ бүтүннүү тымныйан барар курдук. М. Доҕордуурап
Күөрэгэй куһун аһынан сүрэҕэ нүөлүйэн ылла. Т. Сметанин
Сүрэҕэ өлөхсүйэр (эри- йэр) — сүрэҕэ көбөр (өрүкүйэр) 2) диэн курдук. Куйаас буолан, тиритэн бардым, баһым ыарыйда, сүрэҕим өлөхсүйдэ. Н. Неустроев
[Дьэбдьиэй] ол эрэн сотору иһин түгэҕэ дьаралыйбыта, көлөһүнэ саба түспүтэ, сүрэҕэ өлөхсүйбүтэ. Болот Боотур
Тыына хаайтарар, эт-этэ барыта дырылыы-дырылыы итийэн ылар, сүрэҕэ эрийэр. Н. Якутскай. Сүрэҕэр быһахтан — кими-эмэ суох оҥор, өлөр. ☉ Лишать жизни кого-л.
Соҕотох, баар эрэ, күнүҥ тэҥэ оҕоҥ сүрэҕэр быһахтаныаҥ кэриэтин, бэйэҕин өлөрөн кээстэр ордук буолуо этэ. Суорун Омоллоон
Тоҕо Пётр Ильич маннык бэлиэ, дьикти кистэлэҥнээх, умнуллубат киэһэ Максим сүрэҕэр быһахтанна? Н. Габышев. Сүрэҕэр киирэр (түһэр) кэпс. — сытыы, сыалаах-арыылаах аһы кыайан сиэбэт, сүрэҕэ ылбат. ☉ Не может есть жирную пищу из-за того, что она вызывает тошноту (букв. падает в сердце). Уол убаһа сыалаах ойоҕоһун кыайан сиэбэтэ — сүрэҕэр киирэр
□ Наһаа хоргуннаах алаадьы оҕо сүрэҕэр түстэ — тохтоон хаалла, аһаабата. «ХС». Сылгы сиибиктэни элбэхтик сиэбэт: сүрэҕэр түһэр. Суол т. Тэҥн. сүрэҕин көрбүтүнэн киирэр. Сүрэҕэр тааһы укта сылдьар — кимиэхэ эмэ өстүйэн, кинини өлөрдүү абааһы көр. ☉ соотв. держать камень за пазухой
Туох ааттаах сүрэҕэр тааһы укта сылдьар дьиикэй киһи буолуой? Эрилик Эристиин. Сүрэҕэр (чугастык, ыксатык) ылынна — тугу эмэ олус ыарыылаахтык, бэйэтигэр олус чугастык, дууһатынан ылынна. ☉ соотв. принимать близко к сердцу. Уол табаарыһа эрэйдэммитин сүрэҕэр чугастык ылынна
□ «Бу да киһи тылын», — Оҕотоойоп Туоскуннаах иэдээннэрин сүрэҕэр ыксатык ылынан хараастыбыт быһыынан үөһээ тыынна. Софр. Данилов. Сүрэҕэр ыттарда — туох эмэ куһаҕан буолбутун, буолуоҕун таайа санаан, сэрэйэн, эрдэттэн дьиксиннэ. ☉ Ощущать, испытывать беспокойство от предчувствия чего-л. дурного, недоброго
Кини [Маайа] Сүллэһин Сүөдэри билбитэ. Тугу даҕаны саҥарбатаҕа. Бу киһи аанньаҕа манна баар буолбутуттан сүрэҕэр ыттаран дьиксиммитэ. П. Аввакумов
Кини аҕата ыалдьыбытын аан маҥнай көрөөт сүрэҕэр ыттарбыта, эмискэ ытыах санаата кэлбитэ. Ф. Софронов
Институкка эмиэ кыл мүччү иҥнэ сылдьар, кимтэн да көмө күүппэт Макаар ити сонуну [доҕоро кэтэхтэн үөрэнэр буолбутун истэн] соһуйа, сүрэҕэр ыттара иһиттэ. Н. Габышев. Сүрэҕэ саллар — туох эмэ кутталлааҕы санаан эрдэттэн дьулайар, куттанар. ☉ Бояться, испытывать страх, опасаясь чего-л.. Бүөтүр эһэ арҕаҕар чугаһыан сүрэҕэ салынна
□ Уол өрүһү туоруурун санаатаҕына, сүрэҕэ саллар. «ХС». Сүрэҕэ сөбүлүүр — кими эмэ сөбүлүү көрөр, кимиэхэ эмэ санаатын курдаттыы тартарар. ☉ Испытывать тёплые чувства к кому-л., симпатизировать кому-л.
Ол курдук кини [Сэмэнчик], көрүөхчэ көрөөт, Маайаны бэркэ диэн сүрэҕинэн сөбүлээтэ, хараҕынан таптыы көрдө. Н. Неустроев
Эн ити Бадаайабы, сүрэҕиҥ сөбүлүүр буолан, көмүскэһэҕин. Хараҕыҥ баайыллыбыт. Л. Попов. Сүрэҕэ сөбүлүүрүнэн — туох да мэһэйэ, бобуута-хаайыыта суох тугу баҕарарынан (гынар). ☉ Без всяких ограничений, сколько душа просит (что-л. делает). Маайа сүрэҕэ сөбүлүүрүнэн утуйда
□ Оҕолор сүрэхтэрэ сөбүлүүллэринэн аһаан-сиэн, дуоһуйа сынньанан тарҕастылар. «ХС». Сүрэҕэ сөбүлээ- бэт — туохха эмэ санаата буолбат, санаата кэлбэт. ☉ соотв. душа не лежит
Ол эрээри Харытыана бу дойду дьоннорун оонньууларын-күлүүлэрин тоҕо эрэ сүрэҕэ сөбүлээбэт: күн тура-тура оһуохайдаан ой да ой, ой да ой. П. Ойуунускай. Сүрэҕэ суох — үлэлиэн баҕарбат, үлэлиирин сөбүлээбэт (киһи). ☉ Не испытывающий желания к работе, ленивый, лентяй
— Бэйи, ити луодур диэн тугуй? — Луодур …… оттон сүрэҕэ суох, холкуос үлэтиттэн аккаастанар киһи аата буоллаҕа дии. Амма Аччыгыйа
Сүрэҕэ суох бастыҥа этэ. Бэл утуйан турбут таҥаһын хомуйуон баҕарбат киһи буоллаҕа дии. Н. Заболоцкай
Үлэлииллэрин сөбүлээбэт, хамсыылларын хара сор курдук санааччылары «сүрэҕэ суохтарынан» эбэтэр «күөх (сытыйбыт) сүрэхтэринэн» ааҕаллара. «ХС». Сүрэҕэ сэрэйэр (таайар) — туох буолуохтааҕын иһигэр сэрэйэр, сэрэйэ саныыр. ☉ соотв. чует (моё, твоё, его) сердце
Баай судаарыстыбалар аан дойдуну үллэстэн сииллэрин былдьаһан, хааннаах сэриини саҕалыыллар. Ону дьадаҥылар сүрэхтэрэ сэрэйэр. Бэс Дьарааһын
Аҕата баралыыстыан иннинээҕи түүнү кыыс бары ымпыктарыгар тиийэ өйдүүр, алдьархай буоларын сүрэҕэ сэрэйэн, аҕата сөбүлээбэтин үрдүнэн, кини аттыгар хаалбыта. «ХС»
Субу кэлэр Маай бырааһынньыгар туох эрэ үөрүүлээх сурах баар буоларын Оксана сүрэҕэ таайара. Суорун Омоллоон
Сүрэҕэ тэбэн кэбистэ көр сүрэҕэ тэптэ. [Хочуон] төрөөбүт сиригэр-дойдутугар киирэн, сүрэҕэ тэбэн кэбиһэн, иннин диэки дьулуһуута күүһүрдэ. «ХС»
Бу киниэхэ улахан өйөбүл буолла. Николай сүрэҕэ үлэҕэ тэбэн кэбистэ. «Чолбон». Сүрэҕэ тэйдэ — кимиэхэ-эмэ чугас сыһыана сыыйа умуллан, мөлтөөн барда, таптаабат буолла. ☉ Остыть сердцем, перестать любить, разлюбить
Давидушка, мин Антон Антоновичтан сүрэҕим букатын тэйэн иһэр. В. Протодьяконов. Сүрэҕэ тэппэт — баҕарбат, санаата кэлбэт (тугу эмэ гынарга). ☉ соотв. сердце не лежит к чему-л.. Коля балыктыы барыан сүрэҕэ тэппэт — син биир тутуо суоҕа
□ Сэргэчээн этэн көрбүтүн, илистибитим ааспат диэн, буолуммата дии
Булка өрүү сүрэҕэ тэппэт баҕайы дуу? Болот Боотур. Сүрэҕэ тэптэ — 1) санаата кэллэ, эрчимирдэ (тугу эмэ гынаары). ☉ Почувствовать прилив сил, желание делать что-л. Дьон сүрдээх көхтөөхтүк от охсоллорун көрөн, Баһылай сүрэҕэ тэптэ, хотуурун далааһына кэҥээтэ.
□ Золотарёв дьиэҕэ чугаһаатаҕын аайы сүрэҕэ тэбэн, хардыыта кэҥээн түргэтээтэ. М. Доҕордуурап; 2) кими эмэ кытта чугасаһан, этэ-хаана оонньоото. ☉ Испытывать чувственное влечение к кому-л. «Эдэр дьон, хайа, эттэрэ-хааннара оонньоон, сүрэхтэрэ тэбэн, тулуйбакка ыксаан олороллоро буолуо», — диэбитэ буолла оҕонньор. П. Ойуунускай
Кэпсэтэн, күлэн-оонньоон иһэн киһи сүрэҕэ тэбэр, хаана оонньуур, тыынара тыастанар туох эрэ биллибэт түмүгэр тиийэн, бөтөн хаалаллара. Дьүөгэ Ааныстыырап. Сүрэҕэ уолугун үүтүнэн тэбиэлээтэ — олус улаханнык куттанна, кэлиэх-барыах сирин булбата. ☉ соотв. душа в пятки ушла
[Лөгөнтөй:] «Бассабыыктар! Миигин тута кэллэхтэрэ» дии санаата, сүрэҕэ уолугун үүтүнэн тэбиэлээтэ. Р. Кулаковскай. Тэҥн. сүрэҕэ айаҕар таҕыста (тахса сыста). Сүрэҕэ ууллар — кимтэн эмэ манньыйан ууллан хаалар (хол., сиэннэртэн). ☉ Приходить в умиление, испытывать нежность к кому-л. (напр., к внукам — букв. его сердце тает). Сиэнин көрөөт, эмээхсин сүрэҕэ уулунна — кыра уолу тула көтө сырытта
□ Кини санаатыгар, быһыыта, маннык буолуохтаах: таптал туһунан уонча тылы эттэ да, кыыс сүрэҕэ ууллуохтаах. С. Ефремов. Сүрэҕэ үөрэр — астынар, дуоһуйар. ☉ соотв. сердце радуется
Баачыка, үөрэн-көтөн ньалҕарыйан олорон, Маайаны кытта нууччалыы кэпсэтэрин истэн, Сэмэн Уйбаанабыс сүрэҕэ үөрэрэ. Н. Якутскай
Тапталбыт ырааһа онно биллэрэ. Дьоннор: «Барахсаттары даа!» — дииллэрэ, Онтон бүтэйдии сүрэхпит үөрэрэ. С. Данилов. Сүрэҕэ хаанынан ытыыр — сүрэҕэ кымыстыыр (туох эмэ олус долгутуулаахтан, ыарыылаахтан). ☉ соотв. сердце кровью обливается
Үүйэ-хаайа тутан, иэһигэр хомуйталаан ылбыт биэс хааһах түүлээҕин, уктан иһэр харчытын номнуо халатан ылбыт курдук санаан, сүрэҕэ хаанынан ытыы турда. Болот Боотур
Кыыча, ийэтин аһынан сүрэҕэ хаанынан ытаата, ол да буоллар ибир да гымматаҕа. Софр. Данилов. Сүрэҕэ хайдыбыт — 1) урут эрдэ алдьархайга түбэһэн кэһэйэн, саллан хаалбыт. ☉ Стать боязливым, пугливым вследствие ранее пережитого сильного страха (букв. сердце его раскололось)
[Уол] Өлөксөй кинээс аатын даҕаны иһиттэҕинэ куттанара, урут сүрэҕэ хайдыбыта оччо. В. Протодьяконов
Төрүт эрдэ көрөн сүрэҕэ хайдыбыт бостуук Миитэрэй өлүккэ чугаһыы да соруммата. Р. Кулаковскай; 2) куттанан өлө сыспыт. ☉ Испугаться до смерти
«Бээх» диэт, хаартан хап-хара көтөн тахсыбытыгар уол сүрэҕэ хайдан өлө сыста. Болот Боотур
Бөлүүн уһугуннарбыттарыгар, сүрэҕим хайдан өлө сыстым: мин дьонум уҥуохтарыгар тиийдэҕэ диэтим ээ. Амма Аччыгыйа. Сүрэҕэ халыҥ — аһынар диэни билбэт, аһыныгаһа суох. ☉ Безжалостный, бессердечный
Биһиги оҕолорбутун босхо үөрэппэтэх баҕайыта ини! Сүрэҕэ халыҥ соҕус буолуо. Амма Аччыгыйа. Сүрэҕэ хамсыыр — туохтан эмэ улаханнык долгуйар, куттанар. ☉ Испытывать сильное волнение от чего-л., тревогу
Кинини көрөөт, Сэмэнчик сүрэҕэ хайдах эрэ хамсаан ылла. Н. Неустроев
«Эн суоххуна Ниинэбит мунан сүрэхпит хамсаата», — Мааппа эмээхсин миэхэ кэпсиир. Далан
Семён Иванович бу дьулаан сураҕы истэн, сүрэҕэ хамсаан, хараҕа туймаарталаан ылла. Т. Сметанин. Сүрэҕэ холкутуйда — долгуйбута ааста, уоскуйа быһыытыйда. ☉ Успокоиться, почувствовать облегчение (букв. отлегло от сердца). Ийэ оҕото туох да буолбатаҕын көрөн, сүрэҕэ холкутуйда. Сүрэҕэ чараас — 1) наһаа аһыныгас, уйаҕас сүрэхтээх. ☉ Слишком сердобольный, жалостливый
Кырдьан дуу, хайаан дуу, оҕо туһугар сүрэҕим чараас. Хайдах да тулуйбаппын, оҕо көрдөһүүтүн толорор идэлээхпин. С. Ефремов
Дьахтар эр киһи буолбатах — Сүрэҕэ чараас, уйаҕас, Тулуйа сатаатым, кыамматым, Дууһабын аһыахпын баҕардым. П. Тобуруокап; 2) олус хоргус, куттаҕас. ☉ Пугливый, боязливый. Кыра кыыс сүрэҕэ чараас, хараҥа хоско киириэн да куттанар. Сүрэҕэ чугас — төһө да чугас сыһыана суох курдук буоллар, ис дууһатынан чугас (үксүгэр хаан-уруу аймахтыы дьон сыһыанын туһунан этэргэ). ☉ Несмотря на видимость отсутствия близких отношений, иметь душевную привязанность (обычно о кровных родственниках)
Иитиллибит киһи хата эн сүрэҕин чугас эбит. Амма Аччыгыйа
Кини [аҕаҕыт] төһө да барбытын иһин, эһиэхэ оҕолоругар баҕас сүрэҕэ син чугас буолуо. Онон киниэхэ олус өстүйэ, кыыллаһа сатыы сылдьымаҥ. «ХС». Сүрэҕэ ыалдьар — 1) ким эмэ туһугар дууһатынан ыалдьар, ис сүрэҕиттэн долгуйар. ☉ соотв. болеть душой за кого-л.
Уҥуохтирии буоллугут дии. Эһигини көрөкөрө сүрэҕим ыалдьар. Софр. Данилов. «Ийэ киһи сүрэҕим ыалдьар, — диэтэ хаһаайка, — уолбут туһунан кыһаллыах эрэ. Хайа эрэ хараҥа буруйдаах уһун кутуругар сөрөнөөрөй?» Р. Баҕатаайыскай
Ол тыаҕа тахсан, көрүүтэистиитэ суох киһи буолуо дуо? Мин, ону саныы-саныы, сүрэҕим ыалдьар. С. Ефремов; 2) тугу эмэ оҥоруон, гыныан саллар, куттанар. ☉ Бояться что-л. предпринимать, делать
Ынаҕы ыахтааҕар, ыы олорор киһини көрө иликпин. От оттуом дуу, мас кэрдиэм дуу. Саныы-саныы сүрэҕим ыалдьар. С. Ефремов. Сүрэҕэ ылар — 1) сөбүлээн туран сиир. ☉ Есть с удовольствием (букв. сердце принимает). Балыыһа аһылыгыттан оҕонньор сороҕун сүрэҕэ ылар, сороҕун сиэбэт; 2) кими тугу эмэ сөбүлүүр, санаатынан-дууһатынан ылынар. ☉ Это ему по душе, по сердцу. Кэлэрбарар, сүүрэр-көтөр үлэни кини сүрэҕэ ылар. Сүрэҕэ ылбат — этэ-хаана ылыммат, кыайан сиэбэт (туох эмэ аһы). ☉ Испытывать отвращение к какой-л. еде (букв. сердце не принимает). Убаһа этин кини сүрэҕэ ылбат. Сүрэҕэ ытырбахтыыр (ытырыктатар) — туох эмэ буолуон сэрэйэн сүрэҕэ ыалдьар, долгуйан ылар. ☉ Предчувствуя недоброе, испытывать внутреннее волнение
О, төрөөбүт дойду, хайдах да буоллар күндү да буолар эбит: арахсарбын санаатахпына сүрэҕим ытырбахтыыр. Суорун Омоллоон
Ол эрээри Кириһээн эмиэ маннык алҕас тахсыаҕын саныы түһэн, сүрэҕэ ытырбахтаабыта. Д. Таас. Төкөлүк барар суолун санаатаҕына, сүрэҕэ ытырбахтыыр: «Оо, ыраах да буоллаҕа! Хас хонон тиийээхтииллэр!» «ХС»
Ийэ ыраах, соҕотоҕун сылдьар уолун санаатаҕына сүрэҕэ ытырыктатар. «Чолбон»
Сүрэҕэ эрийэр көр сүрэҕэ көбөр (өрүкүйэр). Сэргэчээн, сүһүөҕэ босхо барда, сүрэҕэ эрийдэ, өйүкү-төйүкү буолуталаата. Болот Боотур
Ааныс сүрэҕэ эрийэн аанньа утуйбата. «ХС». Сүрэх аалыыта буол — киһи дууһатын хам баттыыр санаа-оноо төрдө буол. ☉ соотв. лечь камнем на душе. Куһаҕан майгылаах оҕо хаһан баҕарар ийэлээх аҕаҕа сүрэх аалыыта буолар. Сүрэх баастаах — урукку өттүгэр туохтан эмэ улаханнык саллыбыт, кэһэйэн хаалбыт. ☉ Со старым шрамом на сердце, с осевшим в душе горем (букв. сердце его с раной)
Сүтүктээх, сүрэх баастаах хаһан да алҕаһаабат баҕайыта. Аҕам ол саас Паабылапка түүлээх туттара киирэн баран эргиллибэтэҕэ. Н. Туобулаахап
Быһата, оҕонньор бэйэтэ да буруйдаах, сүрэҕэ баастаах киһи, дьахтары улаханнык симиттэ көрдө. Н. Заболоцкай
Төһөтүн да иһин дьүөгэлиилэр буоллахтара дии. Ол биһиги, сүрэх баастаах дьон, хомойбучча, уолуйбучча саҥарыа да суоҕу саҥаран кэбистэхпит ээ. «ХС»
Сүрэх бааһа көр баас II. Александр тыла, мустубут дьон сүрэхтэрин бааһын хаарыйан, харах уута буолан ыгыллан таҕыста. М. Доҕордуурап
Ыар санаа, сүрэх оспот бааһа буолан, кини өйүгэр-санаатыгар кытаанахтык хатаммыта. Болот Боотур
Мин күн-дьыл ааһара суһалын, сорох дьон сүрэхтэрин бааһа оһоро түргэнин туһунан саныыбын. «ХС». Сүрэх иһинэн киирэр — киһи иһинэн киирэр, киһиэхэ сөбүлэтэр. ☉ соотв. быть по сердцу, по душе кому-л.
Саҥа бэс олбуор дьикти сыта Тихон сүрэҕин иһинэн киирдэ. Н. Босиков
Оттон дьэллэм, сайаҕас Коля сүрэҕи иһинэн киирэр уратылааҕа, ис киирбэҕэ. В. Васильев
Кини [В.В. Местников] хайа да киһи сүрэҕин иһинэн киирэр, эйэҕэс киһи. ВВМ. Сүрэх кыланыыта — киһи өйүгэр-санаатыгар умнуллубат гына хаалан хаалбыт дууһа аймалҕана, ыар баттык, аба-сата. ☉ соотв. крик души
Оҕонньор өстөөх билиэнигэр хайдах эрэйдэммитин, сыккырыыр тыына эрэ ордон кэлбит киһини аны лааҕырга хайдах сордообуттарын уйадыйан туран кэпсээтэ. Бу чахчы сүрэх кыланыыта этэ. «Кыым». Сүрэх төлөнө — санаа өрө күүрүүтэ, көтөҕүллүүтэ. ☉ Вдохновение, воодушевление, пламя души
«Эйэ» диэн күн тылга Иҥэрэн түмнүбүт: Сүрэхпит төлөнүн, Олохпут тапталын, Үүнүүбүт төлкөтүн, Кыайыыбыт аналын. Күннүк Уурастыырап
Олоҥхо хоһооно олохпут — Тойукпут номоҕо, Үрдээбит өргөстөөх үөрүүбүт — Сүрэхпит төлөнө. А. Абаҕыыныскай
Сибиир дьонноро Аҕа дойду туһугар туох баар кыахтарын, сүрэхтэрин төлөнүн бүүсбүтүннүү биэрбиттэрэ. «Кыым». Сүрэхтэн хаан хабан, эт тардан — дьиҥнээхтик ис сүрэхтэн баҕаран туран (тугу эмэ гын). ☉ Стараясь от души, стремясь всем сердцем (делать что-л.)
Үчүгэй тустууктары иитии — биһиги тириэньэрдэрбит хаан-уруу дьыалалара. Бу дьыалаҕа, саамай кылаабынайа, сыал-сорук туруорунан, этэргэ дылы, «сүрэхтэн хаан хабан, эт тардан» туран үлэлиэххэ, дьарыктаныахха эрэ наада. «Кыым». Сүрэхтээх быарбыттан фольк. — ис сүрэхпиттэн. ☉ От души. Сүрэхтээх быарбыттан эҕэрдэ тиэрдэбин. Сүрэх уруу — хаан уруу, аймах. ☉ Кровный родственник. Хайа сүрэх уруум эбитэй? Сүрэҕим тартаҕа үһү. Саха фольк. Сүрэх хаата — олус үлэһит (үксүгэр оҕону киһиргэтэн этэллэр). ☉ Очень трудолюбивый (обычно говорят, подбадривая детей)
Балтым Нина кыра. Кыра эрээри, сүрэх хаата. Кини барыны бары сатыыр. КИИ ИКТТҮө. Сүрэххин ас — кимиэхэ эмэ ис дууһаҕын арый. ☉ соотв. открывать сердце кому-л.. Оттон эн соҕотоххун, чороҥ соҕотоххун, илиигин биэриэххин, сүрэххин аһыаххын кимэ да суоххун «ХС». Сүрэххин астар — туох эмэ наар бииртэн салҕан, хал буолан хаалан (хол., аһылыктан) баҕарбат, абааһы көрөр буол. ☉ соотв. набить оскомину (сильно надоесть). Наар балыкка сүрэхпин астардым. Сөбүлэһиэхтэрэ суоҕа. Бу үлэттэн сүрэхтэрин астарбыт дьон. Сүрэххин баттат — 1) сөрүүкэтэр утахта ис. ☉ Освежиться (выпив чего-л. холодного). Тымныы үүт иһэн, сүрэҕин баттатан абыранна; 2) элбэх арыгыны иһэн эрэйдэн. ☉ Страдать от сильного похмелья. Сарсыарда сүрэҕин баттатан уһугунна. Сүрэххин туттар — кими эмэ күүскэ таптаа. ☉ Сильно влюбиться в кого-л.
Бэҕэһээ киэһээҥҥи биэчэргэ Билсиһэн, кыратык кэпсэтээт, Биир эдэр кавалер уол баара Миэхэҕэ сүрэҕин туттарбыт. Күннүк Уурастыырап. [Маня:] Хата, эт эрэ, ханнык уолга сүрэххин туттардыҥ? [Соня:] Чэ, таайыҥ, ким буолуой? М. ОбутоваЭверстова. Сүрэххин тыыттар кэпс. — тугу эмэ сүрэххинэн чугастык ылын. ☉ Принять что-л. близко к сердцу. Биэлсэр кыыс туһунан тугу эмэ кэпсээтэллэр эрэ сүрэҕин тыыттарар. Сүрэххинэн сөбүлээ — ис дууһаҕынан сөбүлээ. ☉ Полюбить всей душой, всем сердцем
Тоҕойуом, мин эйигин бэркэ таптаатым, сүрэхпинэн сөбүлээтим. Н. Неустроев. Сүрэххэ астарбыттыы — эмискэ, соһуйбуттуу. ☉ Неожиданно, вдруг
Эмискэ сарай муннугун үстэ «топ» гына тоҥсуйар тыас иһилиннэ. Ити тыастан Салбаныкы Сүөдэр, сүрэххэ астарбыттыы, ходьоҥолуу түстэ. М. Доҕордуурап. Сүрэххэр тут — тугу эмэ чугастык ылынан санаа баттыга оҥоһун. ☉ Принимать что-л. близко к сердцу, сильно переживать что-л. Чэ ити хааллын. Кыра иирсээни сүрэххэ туппат баҕайыта. Сүрэх ымыыта — дууһа, өй-санаа баҕата. ☉ Сокровенное желание
Наар биири сүрэх ымыыта оҥостоҕун: фашистары, сиэхситтэри, сотору кыайан-хотон, сэрии бүтэн, төрөөбүт дойдубутугар, дьиэбитигэр-уоппутугар тиийэрбит улам чугаһаан иһэр. «ХС». Сүрэх этиитинэн — ким да күһэйиитэ суох, бэйэ баҕатынан. ☉ Добровольно, по велению сердца. Сүрэх этиитинэн мин эһиэхэ көмөлөһө кэллим. Эт сүрэҕинэн — ис дууһатынан. ☉ Всей душой
Матрёна Григорьевна Борисова — идэтинэн учуутал, эт сүрэҕинэн партийнай үлэһит. «Кыым»
◊ Сүрэх бопторуута — сүрэх быччыҥнара кылгас кэмҥэ кылгаан, хам тутан ылыылара. ☉ Сердечный спазм
Сүрэх быата көр быа. [Байбааскы:] Бирээмэ, тыһаҕас саҕа баҕайы атаҕым анныгар бүллүгүр гыммытыгар — сүрэҕим быата быста сыстаҕа үһү. И. Семёнов. Сүрэх кутуйата көр кутуйа. Сүрэх от бот. — бытархай, сүрэхтиҥи быһыылаах үрүҥ сибэккилээх от үүнээйи. ☉ Майник
Өскөтө ойуур үрүт дьаарыһын үөскэтэр мастары кэрдэн кэбиһэр буоллар, анныкы дьаарыстар үгүс үүнээйилэрэ (кислица, ландыш, сүрэх от, кэҕэ кулгааҕа уо. д. а.) өлүөх этилэр. КВА Б. Сүрэх тэбиитэ — сүрэх быччыҥнарын үлэтэ (төһө чаастатык харбыйан уонна тэнийэн хааны тымырдар устун хачайдааһына). ☉ Биение сердца. Кыра оҕо сүрэҕин тэбиитэ улахан киһитээҕэр түргэн буолар. Сүрэх хайырҕаһа — ыраас хааны организмҥа тарҕатар сүрүн тымыр. ☉ Аорта. Сүрэх хайырҕаһа хааны тарҕатар сүрүн тымырынан буолар. Тэҥн. үөс тымыр. Сүрэх чопчута — сүрэх быатын төрдүттэн тахсар тарбах курдук кыра көҥдөй чорбох. ☉ Сердечное ушко. Сүрэх ытарҕата — сүрэх иһинэн хаан сырыытын салайар (хааны төттөрү ыыппат) чараас хаппах. ☉ Сердечные клапаны. Сүрэх эриллиитэ — тугу эмэ сөбүлээбэккэ, киһи сүрэҕэ ылыммакка, хотуолатаары гыныыта. ☉ Тошнота. Тарбах (эрбэх) сүрэҕэ — киһи тарбаҕын (эрбэҕин) төбөтүн ис өттүнэн саамай көп өттө. ☉ Подушечки пальцев
Тэлгэтэн бүтэрэн баран, тарбахтарын сүрэҕэр сыһыаран таһааран хаартыларын талар, тиэритэ уурталыыр, ботугурууботугуруу өр тойоннуур. Суорун Омоллоон
Аҕам модьу-таҕа тарбаҕын сүрэҕинэн бигээн өссө төгүл тыытын кичэйэн көрдө-иһиттэ. С. Тумат
[Мөрүөн] үүттээх хойуу чэйи астына иһэн, табахтаан баран, тахсан хотуурун эргим-ургум тутан, эрбэҕин сүрэҕинэн биитин таарыйталаан көрдө. Д. Таас
Сүөдэр Бөтүрүөбүс анньыытын кылаанын эрбэҕин сүрэҕинэн бигээн көрдө. Айталын. Туу сүрэҕэ — тууга киирбит балык төттөрү тахсыбатын курдук, утары көрө сылдьар уһуктардаах түгэх. ☉ Внутренняя воронка верши
Кырдьаҕас тиит анныгар хас да алдьанан хаалбыт туу сүрэхтэрэ ыһылла сыталлар эбит. Н. Неустроев
Туу сүрэҕэ куонус курдук, быһа холуйан үрдүгэ биэс уон сэнтимиэтир буолуон сөп. ОГП АТБ
Тимир туу сүрэҕин ылан кутуругун үөһээ гына ойбоҥҥо тимирчи угуллар. Булчуттарга к.
уйг., ДТС йүрэк, алт. дьүрек, шор. чүрек, кум. юрек, уйг. жүрэк, бур. зүрхэн, п.-монг. йирүкэн
II
аат. Моойго кэтиллэр кыра тимир (эбэтэр алтан, көмүс) кириэс. ☉ Нательный крест, крестик
Өлөксөөндөрө хотун көмүс иилэҕэс быалаах сүрэҕин иилиннэ. Суорун Омоллоон
«Айыы киһитэ, буоллаххына, бу сүрэх иннигэр кириэстэн!» — Сайыына моонньугар кэтэ сылдьар сыапачыкалаах үрүҥ көмүс сүрэҕин ылан, кириэстэнэн баран, Сээҥҥэ утары уунна. Г. Угаров