I сов. что 1. (загромоздить) күөнтэт, бүөлэт; заставить всю комнату мебелью хоһу бүтүннүүтүн миэбэлинэн күөнтэт;- 2. (загородить) хаххалат; заставить дверь шкафом ааны ыскаабынан хаххалат.

сов. что 1. иһирдьэ ас, кэннигэр ас, сап; задвинуть ящик стола остуол дьааһыгын сап; 2. разг. (заслонить, запереть) сап, хаххалат; задвинуть окно шкафом тун-нугу ыскаабынан хаххалат; задвинуть дверь засовом ааны олуурунан сап.

даҕ.
1. Киргэ биһиллибит, кирдээх, киртийбит. ☉ Грязный, перемазанный чем-л.
Торопууннаах бадаархай өҥнөөх ойуулаах күөх быыстарынан уонна буруоҕа ыһаарыллан саһархай балымах буолбут балаакка таҥаһынан хаххалата тардан кэбиспиттэр. Болот Боотур
2. көсп. Туох да көстүбэт, им балай. ☉ Темный, непроглядный
Балымах хараҥаҕа муус түннүктэр туртаһан көстөллөр. Амма Аччыгыйа

сов. 1. кого-что (покрыть) сап, саба тарт; 2. кого-что, перен. (скрыть) кистээ, сап; биллэримэ, көрдөрүмэ; прикрыть обман албыны кистээ; 3. кого-что (заслонить собой) хаххалаа, күлүктээ; 4. что (неплотно закрыть) сэгэччи сап; прикрыть дверь ааны сэгэччи сап; 5. кого-что, воен. саптар, хаххалаа, хаххалат; прикрыть наступление артиллерийским огнём кимэн киириини артиллерия уотунан саптар; 6. что, разг. (закрыть, ликвидировать) сап, уурат; прикрыть ларёк ларёгу сап.

туохт.
1. Кырдьыккын саптаран, сымыйаҕа хоттор. ☉ Представлять правду неправдой, оклеветать; шельмовать кого-л.
Микиитэ балыйтардаҕына эбэтэр кырдьыгын итэҕэттэрбэтэҕинэ кыайан саҥарбат муҥнаах. Амма Аччыгыйа
Атыыһыт Сүөдэри чобуотун, ахсааҥҥа, кэпсэтиигэ балыйтарбатын иһин хайгыы саныыр. Н. Якутскай
Кырдьык кимиэхэ да балыйтарбат, сырдык туохха да хаххалаппат, ньургун сүрэх туохтан да, кимтэн да дьулайбат. Амма Аччыгыйа
2. көсп. Туохха эмэ алҕаһаа, сыыстар. ☉ Ошибаться, допускать ошибку в чем-л.
Иккис аргыспын мин тиэтэлгэ буолан уонна хараҥаҕа балыйтаран, төрүт да дьүһүнүн өйдөөн көрүмүнэ хааллым. Н. Заболоцкай

даҕ. Кыракый, төгүрүк, эттээх (сирэй туһунан этэргэ). ☉ Маленький, круглый, пухлый (о лице)
Сэппэрээктэр быыстарыттан уһуктаах кулгаахтаах, кулгаахтарыгар хара киистэлэрдээх, мытыгыр с и р э й д э э х к ы ы л а ргыый аҕай тыаһа суох быган кэлбитэ. Д а л а н. Лөгөнтөй …… кылгас мытыгыр си рэйэ уһаабыкка дылы буолан, …… Уйбааны супту көрөн олордо. Р. Кулаковскай
Гура хоп-хойуу хааһын, кылгас мытыгыр сирэйин бүтүннүү хаххалатан, тугу эрэ суруйа олороро. «ХС»

I
туохт.
1. Быыһынан сап, быыһынан хаххалат. ☉ Занавесить, отгородиться занавеской. Биллэрик орону сиидэс быыстаатылар
2. кэпс. Быыс (кыра эмэ иллэҥ кэми) бул. ☉ Уделить (время, внимание)
Сарсын барыан иннинэ хайаан да быыстаан көрүс. Эн муҥутахсыйыма, көрүстэргин эрэ бэйэтэ кэпсэтиэҕэ. Н. Якутскай
3. Туохтары эрэ араартыыр быыс, кыраныысса буол. ☉ Служить границей, межой
Ходуһаҕа охсуллубут тараҕайдар улам кэҥээтэр кэҥээн иһэллэр. Күһүөрү быыстаан хаалларбыт оттор эрэ субуруһан хаалаллар, тыһыынчанан хойуу бугуллар бачыгырыыллар. Амма Аччыгыйа
Икки Талбаны [сир аата] быыстаан турар арҕас хайа нөҥүө өттүгэр этэрээт дөбөҥнүк түстэ, уһун тиһилик хайалары эргийэ сүүрэн, кэрэ Талба өрүс барахсан иннилэригэр нэлэһийэ сытта. Амма Аччыгыйа
II
туохт. Ботуруоҥҥа быыһы ук, сим. ☉ Забить патрон пыжом
Эмиэ лигийэн-лигийэн, биир хаһыатынан бүтүннүү быыстаан «тэргэнин» иитэн биэрэр. И. Гоголев

1. даҕ.
2. Күүстээх санаалаах, эрдээх сүрэхтээх, хорсун. ☉ Отважный, смелый, храбрый
   Бу аан ийэ дойду өрөгөйдүүрүн туһугар сырдык тыыннарынан мэктиэлээн сэриилэспит ньургун уолаттары төрөтөн төлөһүппүт күн ийэлэрбит эмээхситтэр, уруйайхал буоллун эһиэхэ! Амма Аччыгыйа
   Кырдьык кимиэхэ да балыйтарбат, сырдык туохха да хаххалаппат, ньургун сүрэх туохтан да, кимтэн да дьулайбат. Амма Аччыгыйа
   Оо, үчүгэй да этилэр Ол кэлбэтэх [фронтан] ньургун дьоннор, Хайа сир киэҥ эйгэтигэр Хааллылар буолла охтоннор. И. Эртюков
3. көсп. Талыыттан талыы, үчүгэйтэн үчүгэй, бастыҥ. ☉ Лучший из лучших, самый лучший
   Бу ньургун ньургуһуннар Тоҥ муус буору тобулбуттар: Дойдубун симиир туһугар Дьыбартан, хаартан чаҕыйбаттар. С. Данилов
   Киһи санаата көтөҕүллэн, үөрүөн-көтүөн курдук буолан, аан дойду ньургун ньуура тупсан турар этэ. Эрилик Эристиин
4. аат суолт. Киһи бастыҥа, үчүгэйэ, чулуута (үксүгэр тард. сыһыар-х ф-ҕа). ☉ Человек, выделяющийся среди других силой, умом и красотой (обычно употр. в притяж. ф.)
   Ылар үлэ ньургуна Бастыҥ үүнүү өлгөмүн, Сыһыы-хонуу муҥунан Сылгы, ынах төрүөҕүн. Эллэй
   Ол күнү мин хайдах умнуомуй, — Киэҥ алаас сааскы чаҕылын, Туналҕаннаах ньуурдаах ньургунун, Эйигин — сырдык тапталбын. С. Данилов
   Ийэ дойду этиэҕэ: «Чэгиэн-чэбдик дьоннордо!» Биһигиттэн үүнүөҕэ Киһи киилэ, ньургуна. И. Федосеев
   ср. уйг. ньурҕун ‘много’, тунг. ньургин ‘передовой, ведущий’

саайба (хаптавай тиэрбэс курдук дэтээл. Буолта уонна гаайка анныгар олордуллар эбэтэр подшипнигы киртийииттэн харыстаан хаххалата (кыбыта) угуллар. С. гаайка, биинтэ эрийэргэ элэйэллэрин кыччатар уонна бэйэлэрэ дьаалаларынан өһүллэн хаалалларын эмиэ мэһэйдиир. Кэлин сыалга ордук тыылланнас куруһунаттан быһа охсон оноһуллубут С. (шайба Гровера) ордук үгүстүк туттуллар.)

1. сап I диэнтэн хай. аата. Тэпилииссэни сабыы. Сайын ходуһаны сабыы. Ороскуоту сабыы
   □ Капитал хараҥа хаайыыта, Хараҕы, санааны сабыыта Эйиэхэ сүтүөҕэ, Эдэр күүс үүнүөҕэ. П. Ойуунускай
2. Тугу эмэ сабар мал, тэрил, таҥас. ☉ Покрывало, занавеска, заслонка, настил. Умуһах сабыыта. Аан сабыыта
   □ Түлүк бараан түүн ийэ Түҥ хара сабыытын Аргыый аҕай түүрэн Арҕаа саҕахха түһэрдэ. С. Васильев
   Аһаҕас түннүгүнэн салгын салгыйан Ньургуһун бүрүнэ сытар чараас сабыытын аргыый аҕай хамсатан ааһара. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Булуус кырыс сабыыта ыһыллан хаалбыт. Н. Заболоцкай
3. хаарты. Хаартыны үрдүкү хаартынан охсон ылыы. ☉ Покрытие карты партнёра старшей картой
   Дьокуускайга биирдэ Лыыкка Бүөтүр Тыппааттан отут үс тыһыынчаны биир сабыынан охсубутун илэ харахпынан көрбүтүм. Болот Боотур
   ♦ Сабыы биэримэ кэпс. — мөккүһэн тутуһуннарыма, этэрин барытын самнаран ис. ☉ Не давать возможности кому-л. вставить слово в споре
   «Дьэ, доҕоор, горуох ыһыытыгар кыайдылар, — диэбитэ Данилов. — Сүүс гектары олоччутун биһиэхэ көлбөрүйдүлэр, мөккүһэн көрдүм да сабыы биэрбэтилэр». «ХС». Сирэйин сабыыта — ким эмэ, дьиҥнээх сирэйин кистээн тугунан эмэ үчүгэй буолан көстө сатааһына. ☉ Маска, скрывающая истинное лицо
   Кинилэр син биир хааннаах бандьыыттар, сирэйдэрин сабыыта эрэ атын. И. Бочкарёв
   ◊ Орон сабыыта — орону сабар таҥас (чараас суорҕан, түүл). ☉ Покрывало для кровати
   Манна ураты кэрэ түннүк орон сабыыларын, остуол сабыытын уонна салфеткалары… көрүөххэ сөп. В. Чиряев. Оһох сабыыта — оһох үөлэһин сабар чугуун хаппах. ☉ Печная крышка, заслонка
   Өксөөн оһох турбатын төрдүн ойоҕоһугар баар чугуун сабыыны төттөрү-таары тардыалаан көрдөрөр: — Оһоххут сабыыта бу. С. Маисов. Сирэй сабыыта — өлбүт киһи сирэйин сабар маҥан таҥас. ☉ Белое покрывало, которым накрывают лицо покойника
   Харытыана сыарҕаҕа сирэйин сабыыта сиидэһи арыйа баттаат, кэннинэн чинэрийэ түстэ. Амма Аччыгыйа. Түннүк сабыыта — түннүгү хаххалата ыйыыр таҥас. ☉ Оконная занавеска, штора
   Муся туран түннүгүн сабыытын арыйа баттаата. Халлаан илин кырыыта суһуктуйан эрэрэ. П. Филиппов