кураайы диэн курдук
Итинник куураайы арыыларга аһыҥа баҕайы таптаан мунньустар. Амма Аччыгыйа
Кини, күн уотугар хаччаччы хаппыт сэбирдэх курдук, куураайы-хачаайы баҕайы киһи; эрчимнээх, дараҕар, уҥуох-иҥиэх сарыннаах уонна илиилээх. А. Фадеев (тылб.)

туохт.
1. Мырчыстаҕастаах буол, мырчыһын. ☉ Покрываться морщинами
Чарчыйбыт сирэйинэн Сынньылыйар харах уута. И. Чаҕылҕан
Николай Сергеев оҕонньор билигин сааһыран, сирэйин этэ чарчыйан эрэр. М. Доҕордуурап
Чарчыйбыт, саһархай сирэйдээх, Тайахтаах Дайыыла оҕонньор — Былыргы саллаат эрэйдээх Быйыл бу сорсуйан олорор. Ф. Софронов
2. Куура, хаччаччы хат. ☉ Высыхать, образуя складки
[Сэбирдэх] Хонууга сыстан чарчыйа сыппытын, Хомурдуос түөкүн үрдүнэн айанныыр. С. Руфов
Ол дойду кулун киинин курдук чарчыйбыт үөс араҕас отторо дьааттаах сиигинэн суунаннар …… уот диэнтэн ураты куттанар буолар эбиттэр. Д. Апросимов
3. Дэхситэ, көнөтө суох буол. ☉ Становиться негладким, неровным, рябить
Күөл уутун бүүрүгэ чарчыйа мууһурар. Н. Якутскай
Уулусса таһынааҕы көлүкэ ньуура чарчыйа тоҥон эрэр. П. Аввакумов
Үрэх кытыыта чарчыйа тоҥор. Хомус Уйбаан
ср. ойр. чырчыкта ‘морщиниться’

туохт. Сырдыгы тэйитэн, чаҕылыйан көһүн; сардаҥар, күлүмүрдээ (күн туһунан). ☉ Отсвечивать, блестеть; лучиться, сверкать (о солнце)
[Дьөгүөрдээн] мичээрдээн, бөдөҥ тиистэрэ килбэйэн көстөллөр. Амма Аччыгыйа
Мичил холкутуйан баран, күн тииттэр төбөлөрүгэр килбэйэ киирэн эрэрин билбитэ. И. Федосеев
Туораҕа халыҥ ытыһыгар күндү биһилэх килбэйэр. А. Сыромятникова
△ Арылын, туох да хаххата суох, ыраастык көстөн кэл. ☉ Раскрыться, четко, ясно предстать перед глазами
Арамаан Татыайык, хаччаччы хаппыт торбос тириитэ сонун эҥэрдэрэ тиийбэт буолан, кирдээх этирик түөһэ килбэйбитинэн көтөн түспүтэ. Эрилик Эристиин
♦ Килбэйэр киин көр киин
Киэҥ халлаан Килбэйэр Киинигэр Килбэҥнээн, Килэҥнээн Күлэр күн! П. Ойуунускай
Килбэйэр киэҥ халлаан — килбиэннээх <киэҥ> халлаан диэн курдук. Дьар курдук тымныы салгын, килбэйэр киэҥ халлаан …… ойуур — барыта дьикти, барыта кэрэ! Р. Кулаковскай
ср. монг. гилбэ ‘блестеть, озарять, освещать’

туохт.
1. Таҥастанан, сымнаҕас буол (тирии туһунан). ☉ Быть выделанной, мятой, размягченной (о коже)
Саппыйаан буола имиллибит Сарын таҥастаах Саха киһи... Саха нар. ыр. II
Орон анныгар саҥа имиллибит ынах тириитэ баарынан сабынна. Күндэ
Хаччаччы хаппыт тириитэ сымнаан, имиллэн барбыт үөрүүтүгэр …… талкы бэлэһигэр түргэн-түргэнник укпахтаан биэрэ-биэрэ …… «Граф Поскевич генерал!» диэн ырыалаах буолан барда. Эрилик Эристиин
Ойууҥҥа сымнаҕастык имиллибит таба тириитэ баҕас дэлэйэ биллэр. С. Курилов (тылб.)
2. Өр туттууттан кумуллан дэхси быһыыгын-таһааҕын сүтэр (хол., таҥас, кумааҕы). ☉ Быть помятым, измятым (обычно об одежде, бумаге)
Кумааҕыта тутарыттан, Илиистэрэ имиллэн, Илдьирийэн бүппүттэр. Күннүк Уурастыырап
Аттаах киһи оҕонньору эргэ түнэ этэрбэһиттэн имиллибит хортууһугар диэри өрө көрөн таһаарда. Н. Габышев
Имиллибит бүрүүкэ, мырчыстыбыт соруочука, хаанньаллыбыт хаалтыс - ол миэнэ. В. Ойуурускай
3. Араастаан мускулла, эриллэ хамсан. ☉ Извиваться
Синньигэс биилэ имиллэн, Ситэри араастык холкулла Эттиин-сиинниин эбиллэн, Вова эрдийдэ эрчиллэн. П. Дмитриев
Дохсун силлиэттэн тыа баһа имиллэн, биир кэм ыдьырыйа хамсыы турда. М. Доҕордуурап
4. Тэлибирээ, илибирээ (сэбирдэх туһунан). ☉ Трепетать, дрожать (о листьях)
Илинтэн тыалырда. Илбиргэс сэбирдэх Имиллэн сиккирии наскыйда. Күннүк Уурастыырап
Солко кур субуллар суугуна диэбитим Имиллэр сэбирдэх илгистэр эбит дуу. П. Тулааһынап
5. көсп. Туохха эмэ (хол., үлэҕэ, олоххо) эрилин, бус-хат. ☉ Закаляться (становиться физически или нравственно стойким), проходить через испытания
Хайа, куруутун имиллэр оҕо сылайаахтыыра да буолуо. А. Софронов
Сэриигэ-сырыыга имиллэн, Күүс дьоруой бэрт аатын ылбыта. Эрилик Эристиин
Иискэ имиллибит хатыҥыр …… илиилэрэ үгүстүк көстөр. Софр. Данилов
Күннээҕи иирсээҥҥэ имиллэн, Билигин хал буолан хаалбыппын. Р. Баҕатаайыскай

аат.
1. Сүөһү, киһи атаҕын бохсор кэлгиэ быа. ☉ Веревка, ремень, которыми связывают ноги человеку или домашнему скоту, ограничивая свободу передвижения, путы
Бэһиэлэйэп аймахтан Сиидэркэ диэн дьадаҥы киһи аһынан, ол ыты хаччаччы хаппыт кыаһытын быһа тарпыт. Амма Аччыгыйа
Аҕыйах хонон баран ол нуучча кыаһытын эрбээн, күрээбитэ иһиллибитэ. Н. Павлов. Кини тардан чиччигинэтэн, түөрт кэккэ кыаһы быа быһа ыстанар. Эвен фольк.
2. көсп. Мэһэй-таһай, боҕуу буолар туох эмэ. ☉ Помеха, препятствие, преграда
Үп-мал баайыгар олус умсугуйар киһи хаһан да кыайан үөһэ көппөт. Оннук баай киһиэхэ адаҕа, кыаһы эрэ буолар. Суорун Омоллоон
Ийэ түбүгэр ыксыыр: Иистэнэр, сууйар, сотор. Кыра оҕо кыҥкыйдыыр, Кыаһы буолар, соскойдонор. К. Туйаарыскай
Бу сэрии бэлэҕэ — быратыас атах, Кыаһы буолаахтаан өрүү хаайар. И. Егоров
3. көсп. Киһини баттыыр-үктүүр, киһи көҥүлүн тууйар, бохсор туох эмэ. ☉ То, что ограничивает свободу, бремя, обуза
Эһиги кыаһыгытын үрэйбит Эр бэртэригэр бааллара, Ленаттан Одерга тиийэн кэлбит Мин дойдум сааһыт сахалара. Дьуон Дьаҥылы
Иитиллибит итэҕэлин кыаһытын өйүн сайдыытынан өһүлэн кэбиһэн баран, ол кыаһыттан хаһан босхолоно охсубутун бэйэтэ да чуолаан билбэккэ хаалбыта. Л. Толстой (тылб.)
ср. др.-тюрк. кишэн ‘путы, оковы’

туохт.
1. Кимниин эмэ тутуһан охторсорго күүстэ былдьас. ☉ Схватившись друг с другом, стараться осилить противника, бороться
Хайа, бу олохтоохтор, эһиги кылыйар, ыстаҥалыыр, тустар дьонноох буолаайаҕыт? Күннүк Уурастыырап
Оҕонньоттор былыргылыы сири харбаан ылан ытыстарын сотуннулар уонна хапсан ыллылар, тустан бөкөрүстүлэр. И. Данилов
Аҕам оҕо сылдьан Торкуоп тойону кытта Чыыстайга һээдьэлиир кэмҥэ тустубут. «ХС»
2. көсп. Ыарахан, кытаанах үлэҕэ сыралас. ☉ Выполнять тяжёлую физическую работу
Эмиэ үлэлээн, окко умсаахтаан, субурҕалыын тустан бардылар. Н. Габышев
Ноотоҕой сааһын тухары хара үлэни кытта тустан, сүгүн олорбот. Күрүлгэн
Нэһилиэк дьоно бука бары бу былдьаһыктаах күннэргэ хара сарсыардаттан оту кытта тусталлар. «Чолбон»
△ Туох эмэ күүһүн уйарга, тугу эмэ тулуйарга күрэстэс. ☉ Бороться со стихией
Мин хаалабын хоту сирбэр Кыһынныын туруулаһаары, Кыыл табаны көтүтэр Буурҕатыныын тустаары. И. Гоголев
Тыаллартан эрдиибин кынаттаан, Тыыланан ыраахха уһуннум. Ыраас күн уотунан ыһыахтаан, Ырыанан долгуннуун туһуннум. Р. Баҕатаайыскай
Үллэр баалынан балкыырданан өтөр тоҥмокко, чучураан тымныылыын тустар дииллэр. Н. Абыйчанин
♦ Оту-маһы кытта туһун (тутуһан көр) көр от-мас
Оту-маһы кытта тустар эдэр-эрчим саастарым аастахтара. Өрө туһун көр өрө. Үрүҥ долгун үлүмнэһэн Муус хапчаанныын өрө тустар. Р. Баҕатаайыскай
Үрүҥ көмүс ыҥыырдаах Үүт маҥан ат сылгы Үөл тиити кытары Өрө туста хаалбыта. Күннүк Уурастыырап
Оттон үрэх сүүрүгэ кыынньа-кыынньа ат сиэлин кытта өрө тустар. Н. Заболоцкай
Аҕам күнү быһа тирэх мастан хаһыллан оҥоһуллубут тыытын кытта өрө тустан таҕыста. С. Тумат. Стёпа өй булбуттуу, эмиэ уотун кытта өрө тустан барар. «ХС
◊ Өрө туста сылдьар кэпс. — кытаанах, хоччорхой буолан өрө тура сырыт, кыайан кумуллума, сууланыма (хол., тирии). ☉ Быть очень жёстким, грубым, неподатливым (напр., о шкуре, коже)
Сииккэ дэлби сытыйан баран хаччаччы хаппыт, өрө туста сылдьар ынах олооччутун булан кэттэ. Н. Павлов
Уопуттаах дьоннор имиттэхтэринэ, киһини кытта өрө туста сылдьар тирии, хоччорхой тыс солко курдук сымныыр эбиттэр. «Кыым»
ср. бур. тулаха ‘драться, сражаться’