дьүһ. туохт. Көстөн тур, харахха быраҕылын (кэтит сарыннаах, кэтит түөстээх, уһун атахтаах киһи туһунан). ☉ Виднеться, бросаться в глаза (о широкоплечем, грудастом и длинноногом человеке)
Хаадьаҥ Хабырыыс агдаллан турар. А. Сыромятникова
Дириэктэринэн улахан агдаллыбыт, хаһылыччы көрбүт Соболев диэн киһи анаммыт. «ХС»

көр мөдөөт
Мөдөөн дьүһүннээх, Мөлтөх мөссүөннээх, Мөлбөрдөөбүт быһыылаах. Өксөкүлээх Өлөк сөй. Хонооһой — мөдөөн, сыылба көрүҥнээх уол. Саһарҕа
Шульга …… саҥата-иҥэтэ суох, хаһылыччы көрө сылдьар мөдөөн уолу бэрт барбах өйдүүр. А. Фадеев (тылб.)

сыһ. Өтөрүбатары, дьөлө үүттүөх курдук (көрүү туһунан). ☉ Пронзительно, сверляще (глядеть)
[Бухатыыр уоллара] Үүн тиэрбэһин курдук Үс өргөстөөҕүнэн өрө көрбүт, Хатыы-түтүү курдук Хааннааҕынан хаһылыччы көрбүт. П. Ойуунускай
[Хотой] Түһүлгэ ортотугар Түһэ охсоот, Өргөстөөҕүнэн көрөн, Уоттааҕынан одуулаан, Тумсун чоҥурҕаппыт, Таҥалайын чаҥырҕаппыт. С. Васильев

дьүһ. туохт. Хараҕыҥ кырыытынан өһүөмньүлээхтик, кырыктаахтык көр. ☉ Косить взглядом злобно, смотреть исподлобья
Ардыгар тугу эмэ сөбүлээбэккэ, хаһылыччы көрбүт сырдык саһархай харахтарынан кынчыатыы одуулаһан олорон, биир-икки тылынан сэмэлии соҕус ордоотоон кэбистэр даҕаны миигин эмиэ син чугастык саныыр курдук этэ. Амма Аччыгыйа
Саалаах дьоннор оҕонньору кырыылаах харахтарынан кынчыатыы көрө тоһуйдулар. П. Филиппов
Саадьаҕай оҕус сөһүргэстии түһээт, бүтэй күрүө маһын тоһута сүргэйэн тахсан, ойоҕоһунан кынчыатаан турар оҕуска ойдо. Е. Макаров

хааннааҕынан көр — өһөхтөөҕүнэн көрөн тур. ☉ Смотреть злобно налитыми кровью глазами
Дьэспэ [атыыр оҕус:] биһиги диэки өһүөннээхтик хааннааҕынан көрүтэлээн кэбиһэ-кэбиһэ, мөҥүрээн лиҥкиниир. Далан
Бадьыр курдук хара бараан сирэйдээх, хааннааҕынан көрбүт, нүксүгүр быһыылаах күтүр улахан киһи остуолга кумааҕы көрө олороро. Н. Түгүнүүрэп
Хаайыллан турар оҕус хааннааҕынан хаһылыччы көрөн, төбөтүн булкуйа-булкуйа, буугунаан кэбиһэ турара. Тускун
Сүүлэ киирбит атыыр таба, хааннааҕынан көрөн баран, кыыска уун-утары сүүрэр. ИИА КК

дьүһ. туохт. Убаҕас сүүмэҕинэн тэҥэ суохтук сэбирийэн түспүт көстүүлээх буол (киһи бытыгын туһунан). ☉ Свисать неровными жидкими прядями (о бороде). Сэпсийбит бытыктаах киһи
□ Кини үүтээн аанын тэлэйэ баттаабыта, арай саатын кини диэки туһаайбытынан хап-хара сирэйдээх, бүтүннүү бытык киһи сэпсийэн турара. И. Федосеев
Харахпын саптарбын эрэ, эһэм оҕонньор бытыга сэпсийэн турарын көрөбүн. «ХС»
Биирдэ Өлөксөйдөөххө кыһыл бытыга сэпсийэн, үөннээҕинэн хаһылыччы көрөн, Ньюманн саһыл курдук сыбдыйан киирбитэ. «Чолбон»
ср. кирг. сапсый ‘быть большим и всклокоченным (о бороде)’, апсай ‘иметь вид обросшего бородой и усами; быть лохматым, косматым’, апсый ‘быть косматым, лохматым’, монг. сэвсийх ‘становиться рыхлым’

туохт.
1. Тыҥыы кытаатыннар (быччыҥнаргын). ☉ Сделать упругим, напрячь (мышцы)
[Сыллай] учууталга үҥсээри гыммыт оҕо муннугар томороон сутуругунан дуксуйар эбэтэр суон быччыҥын күүрдэн баран, харбатан чаҕытар. Амма Аччыгыйа
Юрий Семенович …… икки илиитин быччыҥнарын күүрдэн, тыыллаҥнаан ылла. Н. Лугинов
2. Адаарыт, туруор (хол., арҕас түүтүн). ☉ Ощетинить, поднять дыбом (шерсть)
[Ыт оҕото] ол ыт диэки үөрэн-көтөн сэлэкэччийэ сүүрбүтэ. Анарааҥҥыта арҕаһын түүтүн күүрдүбүтэ, хараҕын хаһылыччы көрбүтэ, муннун мырдыҥнаппыта, аһыытын ырдьаппыта. И. Федосеев
Хоруотааҥҥа кэлээт, адьырҕа эһэ арҕаһын түүтүн өрө күүрдүбүт, тылын салбаммыт, оттон сур бөрө аһыытын килэҥнэппит, кутуругун куймаҥнаппыт. «ХС»
3. көсп. Ким-эмэ санаатын өрө көтөх, өрүкүт; көҕүт, көбүт, тэптэрэн биэр. ☉ Поднимать настроение кому-л., возбуждать кого-л., воодушевлять кого-л. на что-л. Төрөөбүт айылҕа уйулҕаны хамсатар кэрэ көстүүлэрэ киһини күүрдэллэр. Н. Лугинов
Кини сүрэҕин туох эрэ улахан үөрүүлээх суол өрө күүртэ, хараҕар сырдык мичээри уматта. М. Доҕордуурап
Бу Казань университетын бүтэрбит улахан биллиилээх киһи бэйэ дойдутун айылҕатын, кини барҕа баайын билэргэ, таптыырга эдэр дьону күүрдэрэ. П. Филиппов

аат.
1. Сарсыарда халлаан сырдыан иннинэ илин саҕах үрдүнэн чаҕылыйан көстөр сырдык сулус. ☉ Яркая звезда, до зари сияющая на восточном горизонте, Венера
Чолбон сулуһунан көрдөххө, биэс чаас арыый илик быһыылаах. Амма Аччыгыйа
Эмиэ киэһэ… барык-сарык, Ыйбыт уота имик-самык. Ити чолбон, ол үргэл… Онон буолуо булчут дьиэтэ. А. Бэрияк
[Кураан сайын буоларыгар] уоттаах чолбон сарсыарда үргэллиин алтыһар. И. Сосин
2. кэпс. Хараҥа халлааҥҥа сырдык туочука буолан көстөр халлаан эттигэ, сулус. ☉ Небесное тело, звезда
Ыыс туман быыһынан чолбон сулустар имнэммит харах курдук чипчиҥнии-чипчиҥнии дьөлө көрө турдулар. Эрилик Эристиин
Халлааны сырдатар чолбоннор Дьэллэҥэ даҕаны, Мэндэҥэ даҕаны сарсыарданан тахсар идэлээхтэр. «Чолбон»
Аал уоппун отто туран, Үөлэһим үүтүнэн Хотугу чолбон чаҕылыйарын көрбүтүм. И. Гоголев
3. көсп., кэпс. Түргэн-тарҕан туттунуулаах, быһаарыныылаах тыллаах сытыыхотуу киһи. ☉ Быстрый в движениях, решительный, смелый, яркий человек
Хайа, аны [билиэннэйи] куоттаран кэбиһээйиккитий, итинтикэҕит бэрт чолбон быһыылаах. Эрилик Эристиин
Кини холкуоска сыратын биэрбит, бэрт сытыы тыллаах-өстөөх чолбон киһи. Р. Кулаковский. [Мюллер:] О, ити үлүгэр дьүдьэх буолан баран, сирэйэ-хараҕа чолбон төрөөн тугун сүрэй... Н. Туобулаахап
◊ (Уоттаах) чолбон (курдук) харах (харахтаах) — тобулута көрбүт сытыы, уоттаах харахтаах (киһи). ☉ С острым взглядом, горящим взором. Икки чолбон хараххын суор тоҥсуйбут… Амма Аччыгыйа
Кини уоттаах чолбон курдук харахтаах, көрөрө-истэрэ барыта суптурута анньыллыбыт курдук. Н. Якутскай
Лев аҕатын көхсүн уоттаах чолбон хараҕынан дьөлө көрөн хаалбыта. Р. Баҕатаайыскай
Оҕо курдук оҕонньор …… Оҕо курдук, уол курдук, Уоттаах чолбон харахтаах. М. Тимофеев
Хатааһын чолбоно (сулуһа) көр хатааһын III. Хатааһын чолбоно ол иһин бэркэ дьиримнээбит эбит, халлаан сигилитэ дьиҥнээхтик алдьанан, тыалырда, тоҥордо. «Кыым»
Эн [Элиэнэ өрүс] кэтит, киэҥ эйгэҥ салгына Этиҥнээх самыыртан чэлгийбит, Санаабар, халлыбыт халлааҥҥар Хатааһын чолбонуҥ итийбит. Эллэй
Хатааһын чолбонун (сулуһун) курдук көр хатааһын III. [Ньургун Боотур] Хараҕын уота Хатааһын чолбонун курдук Хаһылыччы тырымнаан, Сүүһүн хаана Сүлүстээх уотунан Сүүрэлии оонньооото. П. Ойуунускай
Хатааһын чолбонун курдук сытыы соҕотох хараҕынан мустубут дьону эргиччи көрөн чолбоодуҥнатта. Амма Аччыгыйа
♦ Чолбон (сындыыс) <сулус> сүүрүүтүн курдук көр сүүрүү
Сытыы сындыыс сырыыта сырыылаах, уоттаах чолбон сүүрүүтэ сүүрүүлээх дьахтарбын. Саха фольк. «Онон мин эйигин алгыс үтүөтүн алҕаан, тыл үтүөтүн этэн бардым!» — диэн баран уоттаах чолбон сүүрүүтүн курдук сур гынан хаалла. Ньургун Боотур
ср. тюрк. чолбон, чолмон, бур. солбоҥ ‘Венера’, монг. чолбон ‘утренняя звезда’