аат. Боолдьох улахан лоскуйа; боолдьох тэллэх. ☉ Большой кусок войлока; войлочная подстилка, кошма
Дьаамсыкка, буоста таһааччыга уонна буостаны кытта айанныыр дьоҥҥо хайаан даҕаны түҥ бүтэй гына хаһыманан эбэтэр бириһиэнинэн бүрүллүбүт кибииккэ сыарҕа, хааһах баар буолуохтаах үһү. В. Протодьяконов
Уҥа диэки хайыы-үйэ хаһыма тэлгэммит, хаһымаҕа суорҕан ууруллубут. Эҕэрдэ СС
Илин муннукка таҥара олоҕун иннигэр үрүҥ хаһыманы тэлгэппиттэрэ. С. Сарыг-оол (тылб.)
◊ Хаһыма сыарҕа — кэннигэр өйөнөрдөөх, хаһыманан бүрүллүбүт чэпчэки сыарҕа. ☉ Лёгкие сани, обтянутые, утеплённые кошмой
Тойон сэргэ тэлгэһэтигэр уонтан тахса хаһыма сыарҕа тартарыллыбыт. ИН ХБ
Кыргыттар, кыбыста-кыбыста, хаһыма сыарҕаҕа олордулар. «ХС»

1. даҕ.
2. Туох эмэ сүпсүгүн ааһан нус буолбут, сынньалаҥ, чуумпу. ☉ Спокойный, тихий, размеренный, без суеты и тревог (о жизни)
   Биһиги да олох олоруохпут, оҕо төрөтүөхпүт. Биһиги да кэрэ киэһэлэри атаарыахпыт, түптээх нус-хас кэмнэри аһарыахпыт. Т. Сметанин
   Кини нус-хас олоҕор Арай мэник оҕолор Айдааннара иһиллэр. И. Чаҕылҕан
   Нуктуу түстэр эрэ Нус-хас олоҕу түһүүр. С. Тимофеев
   △ Чуумпу, нус бараан (д ь и э н иуоту этэргэ). ☉ Приятный, тихий, уютный (об атмосфере, обстановке в до ме)
   Ол эрээри Молтой Тылбыков муода киһи. Итинник сылаас, нус-хас дьиэтигэр олорбокко, кыһын буоллар эрэ түүлээхтии барар. И. Федосеев
3. Холку быһыылаах, наҕыл майгылаах (киһини этэргэ). ☉ Спокойный, сдержанный (о характере человека)
   Айгылла ураты нус-хас туттунуулаах, киэҥкуоҥ, холку майгылаах үтүө киһи этэ. Н. Лугинов
   [ Хонооһой:] Көҥдөй куоластаах, нус-хас, дьоһуннаах киһи, ол да иһин оҕонньор аатырдаҕа. У. Нуолур
   Күбэйээнэ эмээхсин мырчыстаҕас гынан баран буһуу арыы курдук нүөл, нус-хас, дьоһуннаах сэбэрэтэ ис киирбэхтик иэйэр. И. Данилов
4. сыһ. суолт. Наҕыллык, нус бааччы. ☉ Не спеша, спокойно, без суеты и тревог
   Туох да кыһалҕата суох нус-хас олоруллубута. Амма Аччыгыйа
   Оҕолорун туһугар кинилэр [Чокуураптар] санаарҕыыллара, куттаналлара улам улаатан, нус-хас олорбот буолбуттара. Д. Таас
   Сипсики Силипиэн сарсыарда нус-хас утуйан хаалбыта. Л. Попов
   ◊ Нус-хас буол — нус буол диэн курдук (көр нус)
   Кыыс аргыый ытаан сыҥсыйбыта хайыы-үйэ ааһан, нус-хас буолла. Н. Заболоцкай
   Тойбол арай хара тыа, киэҥ нэлэмэн туундара бөҕөнү кэрийдэр даҕаны, ханна да букатыннаахтык нус-хас буолан кута-сүрэ тохтуур сирин булбатаҕа. Н. Лугинов
   Т өһө да кыараҕаһырҕаттар, эмээхсин кыыһыгар сиэнигэр, күтүөтүгэр кэлэн нусхас буолла. Н. Босиков
   «Атын са наалааҕым, барыта олус үчүгэй буолан, мантан антах дьэ нус-хас буолуом диэбитим баара, оо, аньыылаах да буолар эбит!» — Ааныс санныгар Хобороос тайанна. А. Сыромятникова

туохт.
1. Дириҥник оҥон, хаһан оҥор. ☉ Долбить, выдалбливать
Илии, атах көстүбэт гына Инчэҕэй буорунан илдьи биһиллибит Оһохчут киһи, уоттанан-күөстэнэн, Оҥостон туран, оҥон-хаһан көрдө. Күн Дьирибинэ
2. көсп. Туох эмэ төрдүн-төбөтүн, ис дьиҥин билээри үчүгэйдик хасыһан үөрэт, чинчий. ☉ Исследовать что-л. со всех сторон, глубоко вникая
Улаханнаах Кыра Уйбаас Оҥон-хаһан тураннар, Олустуннар-моһустуннар, Ол туох буолуой Ымыыга. Күннүк Уурастыырап

I
туохт.
1. Тугу эмэ үрдүттэн эбэтэр таһыттан оҥхоччу баһан, тарыйан эбэтэр көөрөтөн иһигэр дириҥээн киирэн ис, түс. ☉ Копать, рыть, выгребать (землю, снег, копну, яму), добывать что-л. Ыттар хаары хаһан халаачыктыы эриллэ сыталлар. Н. Габышев
1200 миэтэрэ дириҥнээх сири хаһан көрбүттэр да, кимберлит дириҥээтэҕин аайы суптуйан аллараа диэки түһэ турбут. И. Данилов
Уоту былыр, оҥкучах хаһан баран, онно оттоллор эбит. Багдарыын Сүлбэ
△ Оннук баһан, көөрөтөн тугу эмэ оҥор эбэтэр тугу эмэ таһаар, хостоо. ☉ Копать, долбить что-л. (напр., землю, дерево), сооружая что-л. Мин былыр эдэр сылдьан ийэбэр үүт умуһаҕа хаспытым, икки миэтэрэ туоралаах, икки миэтэрэ кыайбат үрдүктээх. Суорун Омоллоон
Икки аарыма тиит икки ардыгар суон бэрэбинэлэри оҥо хаһаммын, суорбун ол иһигэр уган, араҥастаан кэбиспитим. И. Федосеев
Ити кэмҥэ мин уһуктаах быһаҕынан былыр сыал ыппыт ампаардарын эркинин хаһаан-хаһан, уон сэттэ доруобунньугу булбутум. М. Чооруоһап
2. Ханна эмэ тугу эмэ кичэйэн көрдөө. ☉ Тщательно искать, обыскивать что-л. Остуолун дьааһыгын хаспыта, Миэхэ снимогы ууммута, Бэйэтэ хостон тахсыбыта. П. Тобуруокап
[Данилович] туумбаны хаһан биир халыҥ паапканы сулбу ойутан таһаарда. М. Доҕордуурап
Хотоҥҥо тахсан долборугун, эркиннэрин бары быыһын барытын хастылар. М. Попов
△ Туох эмэ иһигэр илиигин уган тугу эмэ көрдөө. ☉ Шарить где-л., искать что-л., засунув руку внутрь чего-л. «Кинээһиҥ сурук ыытта», — диэн баран киһи торбос тириитэ ботуоҥкатын хаһан хачыгыратта уонна оһумуой кумааҕыны ылан биэрдэ. М. Доҕордуурап
Атен тойон Бурхалей сиэбин хаһан көрдө, онтон сототун быатын быһыта тыытан ылла. Эрилик Эристиин. Иниспиэктэр аа-дьуо суумкатын хаста уонна кумааҕы, уруучука ылан суруйардыы бэлэмнэнэн олордо. ЖЕ ТС
3. Хаар анныттан оту табыйан таһаараары хаары хаһый (хол., сылгы, таба туһунан). ☉ Выкапывать, добывать (корм из-под снега копытами — о якутских лошадях, оленях)
Сотору-сотору сылгы хаһан аһаабыт суола кэлитэлээтэ. Амма Аччыгыйа
Саха сылгыта кыһыҥҥы халыҥ хаары хаһан аһыыр дьикти дьоҕурдаах. АНП СЭЭ
Хара, элэмэс, маҥан табалар лабыкта көрдөөн хаары хаһаллар. Тэки Одулок (тылб.)
4. көсп., кэпс. Тохтообокко, ааспаккаарахпакка туох эмэ бииргэ эрэ болҕомтоҕун уур, ону эрэ эккирэтис, буулаа. ☉ Не замечая ничего другого, всецело сосредоточиться на чём-л. одном, копать, раскапывать что-л. (напр., какую-л. информацию)
Мунньахха тура-тура миигин сэмэлииллэр. Бука бары киксибит курдук дьэ хаһан аҕай турбаттар дуо? С. Федотов
Кэпсэтии иннигэр иһэр суолларга тохтообокко, барыта ааспыты хастылар. Эрилик Эристиин
[Киирии эксээмэҥҥэ] уон иккис үйэ атахтаата. Муҥар экзаменатор ити үйэни эрэ булан хаһар буоллаҕа үһү. Э. Соколов
ср. др.-тюрк. хаз, тюрк. казу, газ ‘копать, рыть’
II
1. ыйыт. солб. аат.
1. Ахсааны, кэми, кээмэйи, сыананы ыйытан бэлиэтиир тыл, төһө. ☉ Вопросительное местоимение — какое количество, сколько
Хас акка наадыйаҕытый? Н. Якутскай
[Байбал:] Ол хас сыарҕалаах отуй, онтон ордугар тугунан биэрэҕин? А. Сыромятникова
[Варя:] Табаарыс, эһиги холкуоска хас кылаастаах оскуола баарый? С. Ефремов
2. Аат тыл суолталаммыт туохтуурдары кытта туттулуннаҕына «хайааһыны ааҕа, көтүппэккэ» диэн суолталанар. ☉ В сочетании с глагольными именами передаёт понятие «каждый»
Кинилэр окуопаларыттан тахсан барар хас хардыылара кутталлааҕа. Н. Якутскай
[Хамыыһыйа чилиэттэрэ] товаровед чинчийэн көрөр-истэр хас хамсааһынын ааҕа турдулар. М. Попов
Настя уоракөстө Сэмэнчик хас хамсааһынын барытын одуулаһар. «ХС»
3. Туохтуур эбэтэр аат тыл форматын уонна аайы, ахсын дьөһүөллэри кытта туттулуннаҕына, бу дьөһүөллэр суолталарын күүһүрдэн биэрэр. ☉ В сочетании с глагольной или именной формой и с послелогами аайы или ахсын усиливает значение данных послелогов
Хас көрүстэҕин ахсын арааһы кэпсээн, өйдөтөсүбэлии сатыыра. Р. Кулаковскай
Хас сырыттаҕын аайы быһаҕын көрдүүр да, Тураах Уйбаан биэрбэт. МНН
Ол хас бултаан кэллэҕим аайы ордук үөрэллэрэ [ийэм, аҕам]. Аргыс-1
III
аат эб. Бытархай ахсаан ааттартан барыллааһын ахсаан ааттары үөскэтэр. ☉ В сочетании с количественными числительными образует приблизительные
Икки хас ынах, арааһа, чугаһаабыттар быһыылаах. В. Яковлев
Миигин аргыстаһарга ыҥырар сурук Таняттан өссө да иккитэ хаста кэллэ. Н. Заболоцкай
Дьон бэйэлэрэ сыҥалаан, икки хас киһи тустан көрдөрдө. В. Чиряев
♦ Хастара хаһынан — бары биирдии бэйэлэрэ ахсыыларынан. ☉ Все до единого
Хастара хаһынан акаарылара, тугу да билбэттэрэ сордоммут дьон. Н. Неустроев
[Баһылай:] Хастара хаһынан мин баайбар харахтарын тобулу аалларар буоллахтара, бэл төрөппүт уолум. А. Софронов
[Сырбай:] Туй-сиэ! Бу дьон хастара хаһынан баайсан түһэннэр! Амма Аччыгыйа. Хас уон- на — элбэхтик хатылаан (тугу эмэ гын). ☉ Много раз, многократно (что-л. делать)
Ол курдук, хас уонна түҥнэстэ сыһа-сыһа арҕаа туораата. С. Васильев
Хас уонна итэҕэйбитим буолуой, бу сааспар, хотон механизациятын дьэ баһылыыр буоллубут диэн. В. Яковлев. Хас хардыы аайы — сотору-сотору, чаастатык. ☉ На каждом шагу
Хас хардыы аайы саалаах дьоннор. Амма Аччыгыйа
Мин дойдум. Хас хардыы аайы булабын Бэйэм суолбун. С. Данилов
[Татыйаас:] Билигин мин дьол туһунан таҥараҕа тиксэр кэриэтэ санаан ааһабын. Оттон сору хас хардыым аайы көрсөбүн. М. Доҕордуурап. Хас хардыытын ааҕар — кими эмэ саралыы тардаары, хаһан бүдүрүйэрин, алҕаһыырын кэтэс, манас. ☉ Следить за каждым шагом кого-л. с целью разоблачить
Дьэрэмииһэби эккирэтэн, хас хардыытын ааҕа сылдьар үһү. Болот Боотур
ср. др.-тюрк. хач, ханч, тув. каш ‘сколько’

быһ. суох солб. аат. Ахсаан элбэҕин, ол эрээри чуолкайа биллибэтин ыйарга туттуллар: аҕыйаҕа суох (хом. суолт.). ☉ Некоторое количество, немало, сколько-нибудь (собир.)
Ол курдук олорбуппут биһиги, төрдүөйэҕин, хас да сылга. Амма Аччыгыйа
Сиэҥкэ ибир-сибир хааман тахсан, таһырдьаттан хас да хардаҕаһы киллэрэн, уотун отунна. Күндэ
Оһох аттыгар хас даҕаны кэнсиэрбэ бааҥката аһыллан, кураанахтанан сыталлара. Н. Якутскай

быһ. суох солб. аат. Төһө эмэ, аҕыйаҕа суох (хом. суолт.). ☉ Некоторое количество, немало, сколько-нибудь (собир.)
[Көмүстээх Бодойбо] Үгүс ыраахтааҕы Үлэһитэ түмүлүннэ, Хас эмэ омук Хамаандата хамылынна. Өксөкүүлээх Өлөксөй. Хас эмэ хос борубулуоханан бобута баайталаабыттар. Амма Аччыгыйа
Ананий хас эмэ хонукка буруону сиэбититтэн ыалдьыбыта. М. Доҕордуурап

I мест. 1) вопр. сколько; хас киһи кэллэ? сколько человек пришло?; сааһа хаһый? или хаһа буолла? сколько ему лет?; хастарый? сколько их?; хас киһини билиэмий? откуда мне его знать?; могу ли я каждого знать?; хастара хаһынан до единого; 2) неопр., употр. с частицами эмэ , эрэ , даҕаны , да сколько-то, несколько; хас эрэ киһи баара сколько-то людей было ; манна хас да хонно он ночевал здесь несколько дней.
II частица формообразующая, образует прибл. числ.: биэс хас солкуобай сеп буолуо приблизительно пяти рублей хватит; алталыы хастыы куобахтанныбыт быһыылаах видимо, убили по пять-шесть зайцев на каждого; аҕыста хаста ыттым я стрелял семь-восемь раз; сэттэлээх хастаах эрдэхпинэ когда мне было лет семь.

1) копать, рыть; котлован хас = рыть котлован; киһи иннигэр иин хаһыма: бэйэҥ түһүөҥ погов. не рой другому яму — сам в неё попадёшь; 2) ковырять; хамсатын хаһар он прочищает свою трубку; күн тура-тура ийэтин хараҕын хаһар үһү загадка каждый день ковыряет в глазу своей матери (күлүүс тыла, күлүүс үүтэ ключ и замочная скважина); 3) копать, выкапывать, добывать (корм из-под снега копытами); манна элбэх таба хаспыт тут много оленей паслось (добывая себе корм из-под снега); 4) перен. долбить (говорить, напоминать одно и то же); кини куруук биири хапан тахсар он всё время долбит одно и то же.

int. how much?

v. to dig