даҕ. Айдааннаах, сүпсүлгэннээх; долгуйуулаах, сатарыйыылаах (олох-дьаһах). ☉ Шумный, беспокойный, тревожный (о жизни)
Кыргыс кыыһа кыланна, Илбис кыыһа иэнигийдэ, Хамсык уола хаһыырда Аймалҕаннаах, алдьархайдаах сэрии буолла. Саха нар. ыр. III
Дьэ, аймалҕаннаах обсерваториялар буолар эбиккит, мин биһиги холкуоспутугар эрэ моргуор баар буолуо дии саныыр этим. В. Яковлев
Аймалҕаннаах сыл буолан, Булуҥ, Тиксии, Дьааҥы балыксыттарыгар тиийэр туус кыайан тиэллибэтэҕэ. И. Данилов

туохт.
1. Олус улаханнык кыланан ыһыытаа, үөгүлээ (хол., уордайан, ыксаан). ☉ Громко кричать, вопить (напр., в гневе)
Настаа хаһыыра түһэн баран киэр ыстанар. Күндэ
Биир ньиэмэс табыллан хаһыырда. Т. Сметанин
Арсен бары кыһыыта-абата бүүйэ-хаайа тутан, эмискэ хаһыыра түһээт, биэдэрэтин харбаан ылла да [ынаҕы] сискэ мииннэрдэ. А. Фёдоров
△ Олус улаханнык часкый, хаһыытаа (кыыл-сүөл туһунан). ☉ Издавать протяжные, громкие звуки, рычать, реветь, курлыкать и т. д. (о животных)
Саҥардыы курдук саныыбын Эйигин кытта сылдьарбын: Сааскы туруйа хаһыыран, Саалана-кустуу барарбын. Күннүк Уурастыырап
Бааһырбыт эһэ хаһыырда. Н. Заболоцкай
Баабыр эмиэ хаста да ыстаммыт уонна эмиэ хаһыырбыт. В. Арсеньев (тылб.)
2. көсп. Олус улахан тыаһы-ууһу таһаар (күүстээх тыал, буурҕа туһунан). ☉ Производить протяжные, гулкие, громкие звуки, выть, реветь, свистеть (напр., о сильном ветре, пурге)
Буурҕа ыһыырар, Буурҕа хаһыырар, Хаары ытыйбахтыыр, Хаарынан ыспахтыыр. Күннүк Уурастыырап
[Дьэкиим] уордайан да көрөөхтөөтүн, оннооҕор таһырдьа тыал хаһыырар. Н. Заболоцкай
Силлиэ эмиэ сэллии түһэн, хаһыырара уурайан, …… дөрүн-дөрүн куугуначчы охсуллан ааһар. ССЛИО

даҕ. Туохтан эмэ хапсаҕайдык халбарыйан, аһаран биэрэр дьоҕурдаах. ☉ Имеющий способность ловко увертываться, уклоняться от какой-л. опасности. Оттон Батас Мөндүкээн оххо таптарбат аһарыык, оҕу илиитинэн хабан ылан тоһута тыытар, дьиэ тоҕус холлоҕоһун көтүрү анньан тахсан куотар. Саха сэһ
1977
Ол эрээри Тэппэй Бөтөстүүн биир да моҕотойу дэҥнии иликтэр: арбахха дуу, сыгынахха дуу хаайтардахтарына сыыһа бырахтараллара, оҕустараллара — оннук сымсаҕай, аһарыык этилэр. «ХС»
Адьарай кыыһа, — аһарыык бэрдэ, Часкыйа-часкыйа Чалахайынан тыбыырда, Таҥнары халарыктаата, Хахаара-хахаара Хаанынан хаһыырда. П. Ядрихинскай

1. даҕ. суолт. Баас ылбыт, баастаах. ☉ Имеющий рану, раненый
   Поэма иккис чааһыгар Дуолан өстөөх буулдьатын ардаҕын ортотугар бааһырбыт доҕорун сүгэн таһааран иһэрин көрөбүт. Софр. Данилов
   Ону кытта тэҥҥэ мас тостор тыаһа «тас» гынна, бааһырбыт эһэ хаһыырда. Н. Заболоцкай
   Бааһырбыт дьону толору тиэйбит массыынаҕа олордон, бытааннык айаннаатылар. Ф. Софронов
2. аат суолт. Баас ылбыт киһи. ☉ Раненый человек
   Бааһырбыттары тыылга тиэйэн илдьэр санитарнай пуойас дьонун олохторун, үлэлэрин туһунан кэпсэнэр. Софр. Данилов
   Бааһырбыттар уу көрдүүллэр. С. Ефремов
   Бааһырбыттар ортолоругар барыларынааҕар ыараханнык баас ылбыт Коля Манасов баар этэ. Эрилик Эристиин

туохт.
1. «Ха-хаах» диэбит курдук саҥаны таһааран үрүт-үрдүгэр улаханнык хаһыытаа (үксүгэр куурусса, куоҕас туһунан). ☉ Кудахтать (о курице), гоготать (о гусе, гагаре)
Дьиэ кэтэҕэр бөтүүк хахаарда. Н. Габышев
Куурусса ханна эрэ энэлийэ хахаарда. М. Тимофеев
Хараҥаҕа уодаһыннаахтык куоҕас хахаарда. «ХС»
2. көсп. Олус улаханнык саҥа таһааран, айаххын ата-ата хаһыытаа, күл. ☉ Громко кричать, хохотать, широко раскрывая рот
Микиитэ кыайан туттуммакка, толоостук, акаарытык күлэн хахааран кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Сэһэргээччилэр да, истээччилэр да уҥатаала күлэн хахааралларын истэ-истэ, Оҕотоойоп …… кыбыста быһыытыйара. Софр. Данилов
Адьарай кыыһа …… Хахаара-хахаара Хаанынан хаһыырда. П. Ядрихинскай. Ойуун куоҕастыы хахаара сытта. П. Ламутскай (тылб.)
ср. алт. каакта ‘кудахтать (о курице)’

1) громко кричать, вопить; хаһыыра ис = идти и громко кричать; ср. хапыытаа= ; 2) реветь; рычать; бааһырбыт эһэ хаһыырда раненый медведь заревел.

нареч. 1) грозно, угрожающе; эһэ дьулааннаахтык хаһыырда медведь угрожающе заревел; 2) неприступно, сурово; туруору таас хайа дьулааннаахтык көһүннэ отвесная скала выглядела неприступно.

I
туохт. Тымныы киирбэтин диэн туох эмэ быыһын-ардын эбэтэр тулатын тугунан эмэ симэн бүөлээ. ☉ Обкладывать, затыкать, засыпать что-л. чем-л.
Аҕата аара хаста да оҕуһуттан түһэн, суорҕанынан хайан кэлгиэтин көннөрөн биэрдэ. Амма Аччыгыйа
От көтөҕөн аҕалан — Отууларын саптылар, Ойоҕоһун хайдылар. Күннүк Уурастыырап
Бэрэбинэ дьиэлэрин түннүктэрин муоҕунан хайбыттара. «ХС»
ср. пратюрк. кадх ‘буран’, монг., бур. хайа ‘бросать’
II
туохт. Ким, туох эмэ суолун батыс, суоллаа, ирдээ. ☉ Идти по чьим-л. следам, искать кого-л. по следам, выслеживать кого-л.
Эһэни көрөн баран, суолун хайбыт диэбиккэ дылы (өс хоһ.). Бу кини суолун хайар киһитэ ханнык да кыргыс омук киһитэ буолбатаҕын, бултаан аһаан-сиэн сылдьар киһи буоларыгар Ньырбакаан чахчы эрэммитэ. Далан
Аттарын сиэтэн, сатыы сыарҕа суолун хайдылар. Ф. Захаров
♦ Хайдар суолун булбата, хаһыырдар саҥатын истибэтэ — урукку билэр дьонун, доҕотторун букатын сүтэрдэ, билсибэт буолла. ☉ Потерять друзей (букв. хоть и искал, следов не нашёл, хоть и кричал, отклика не получил). Күн-дьыл ааһан, оҕонньор оҕо сааһын доҕорун хайдар суолун булбата, хаһыырдар саҥатын истибэтэ
ср. монг. хайх, МНТ хайы ‘искать’

туохт.
1. Ис дууһаҕыттан тартаран, сөбүлээ; манньыйан умсугуй. ☉ Проявлять, испытывать искренний, душевный интерес, тягу к кому-л.; тянуться, стремиться всей душой к кому-чему-л.
Мин Киэҥ Күөрээйи эбэ иччитэ буолабын, бу эбэҕэ кэнэҕэс киһисүөһү үөскүүрүн көрөн-билэн иэнигийэн эрэбин. Саха сэһ. I. Ньургун Боотур диэн Илэ бэйэбинэн Иэнигийэн кэлэммин, Үс бараан хара күлүккэр Үҥэнсүктэн сүөдэлдьийэн эрэбин. П. Ойуунускай
Айыыһыт хотун Илэ чахчы иэнигийбит үһү. П. Ядрихинскай
Дьэ, нохоо, бэркэ иэнигийдиҥ, арай биир оҕус төбөтүнэ ыл. А. Сыромятникова
2. Тэнийэн, тарҕанан, сабардаан кэл. ☉ Распространяться, растекаться, расползаться; накрывать собой
Хаар уута халыйда - иҥнэстигэс диэки иэнигийдэ, Таҥнастыгас диэки таласта, Сүнньүн булан сүүрүктэннэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Төһө даҕаны Ийэ сирбитигэр иэдээн илбиһэ иэнигийбитин иһин, олох силиһэ быстыа суохтаах. Софр. Данилов
Эрдэҕэс улар кыылым Эрбийэтин түүтүн курдук, Эбир дьаҕыл былыт Иэнигийэ тэнийэн таҕыста. П. Ядрихинскай
△ Тохтоо, олохсуй. ☉ Останавливаться (временно расположиться, поселиться где-л.); обосноваться, селиться
Оройум үүтүнэн Оһол олохсуйдун! Илиим иһигэр Илбис иэнигийдин! П. Ойуунускай
Бааллара хайыыүйэ Парнаска ыттыбыт Иэйии таптаан иэнигийэр Имэҥнээх поэттарбыт. С. Тарасов
3. Ыараханнык унаарыйа дуораһый (саҥа, дорҕоон, тыас). ☉ Разноситься, доноситься громко, протяжно (о звуке, речи, смехе и т. п.)
Кыргыс кыыһа кыланна, Илбис кыыһа иэнигийдэ, Хамсык уола хаһыырда, Аймалҕаннаах-алдьархайдаах сэрии буолла. Саха нар. ыр. III
Үгүс тыас Өрө ньиргийэн иһилиннэ, Элбэх тыас Ийэ сиргэ иэнигийдэ. С. Зверев
Дойду иччитэ Аан Алахчын хотун аҥаатынна, Иэйэхсит хотун иэнигийдэ, Айыыһыт хотун алынна, Ынах айыыта ыҥыранна, Сылгы дьөһөгөй иҥэрсийдэ. П. Ядрихинскай

1. аат. Сааскы, күһүҥҥү былыттаах, тыаллаах тымныы күн; сааскы, күһүҥҥү тымныы тыал. ☉ Неясные морозные дни весной, осенью; холодный сильный ветер обычно ранней весной, поздней осенью
   Ханна да сырыттын, Хахсаат да Хаһыырдын, Араарбат аргыһа — Ап тыастаах хомуһа. Эллэй
   Чооруос кыра, ол гынан баран, Саха сирин сааскы-күһүҥҥү хахсаатын тулуйар. И. Федосеев
   Суол-иис тибиллэн, сааскы хахсаат буолан, сылдьарга эрэйдээҕэ. Н. Абыйчанин
2. даҕ. суолт.
3. Тымныы, былыттаах (дьыл-күн туһунан); тымныынан үрэр, күүстээх (тыалы этэргэ). ☉ Морозный, неясный (о погоде); морозный, студёный (о ветре)
   Хахсаат тыал от-мас сэбирдэҕин ыскайдаата, күдэҥҥэ көтүттэ. Л. Попов
   Хаарыан сайын кэнниттэн Хахсаат кыһын кэлиэҕэ. И. Гоголев
   [Тииҥ] уһун тымныылах хахсаат сааска хойутаан сүүлэр. ТСКБ
4. көсп., кэпс. Олус баламат, холус (киһини этэргэ). ☉ Резкий, грубый, дерзкий (о человеке)
   Дьөгүөссэ тымтан, саҥарсан барыах хахсаат санаата кииртэлээн ылла, Артуру өтөрү-батары көрүтэлээтэ. В. Протодьяконов
   [Сибиэркээн:] Мин оҕом, Омоллоон, ааһан биэрбэт ахсым санаалаах, өлөрсөрүн да кэрэйбэт өһүөннээх, бэрт түҥнэри, хахсаат киһи. «Чолбон»
   ◊ Хара хахсаат — саас сир хараарбытын кэннэ буолар тымныы тыаллаах күн-дьыл, ол түмүгэр от-мас көҕөрүүтэ бытаарыыта. ☉ Неясные морозные дни весной, когда снег уже стаял, но из-за низких температур задерживается появление зелени
   Хара хахсаат былытын Хастыы ыспыт халлааҥҥа Хаарыан хампа лабааҕын Хамсат, хамсат, хатыҥым! Эллэй. Хахсаат сата — сааскы эбэтэр күһүҥҥү хахсаат күн-дьыл уһуурар тыастаах тыал. ☉ Воющий морозный ветер весной или осенью
   Хатааһын төлөрүйбэккэ Хахсаат сата сатыылыыра. М. Тимофеев
   Хахсаат сата буоламмын Хайа, халлаан устунан Хабырыһа сырсабын. Аргыс-1
   ср. кирг. хахшаал ‘суровый, дикий’