хвоя || хвойный; мутукча сыта хвойный запах; мутукча көҕөрбүт лиственница распустилась, зазеленела.

1) снег, осевший на ветвях деревьев и на кустах; 2) старая, опадающая хвоя; опавшая хвоя, опавший хвойный покров.

көр саһаҕа
Бэс хаппыт лабаатын тоһута тыытан ылан саҕаһа ууран баран, уоттаан испиискэни даҕайан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Оһох аттыгар оттор мас уонна өрөһөлүү кыһыллыбыт саҕаһа сытар. Суорун Омоллоон
♦ Уокка саҕаһаны бырах — туох эмэ иирээни, айдааны эбии күөртээ. ☉ соотв. подливать масла в огонь
Хабырыыс мөккүстэҕинэ уокка саҕаһаны быраҕан биэрииһи. И. Гоголев
ср. др.-тюрк. чаһа ‘огниво’, кирг. сагаса ‘хвойник, хвойный лес’

1. лес; тайга || лесной; таёжный; күөх тыа зелёный лес; үөл тыа хвойный лес; хара тыа лиственничный лес; куула тыа лес по южному склону местности; халдьаайы тыа лес по северному склону местности; баай тыа богатая тайга; тыа булда таёжная охота; тыа кыыла лесной зверь; тыа ыллыга лесная тропинка; тыанан айаннаа = ехать лесом; тыаҕа бултаа = охотиться в лесу; 2. перен. сельский, деревенский; тыа ыаллара сельские жители; тыа сирэ сельская местность; тыа хаһаайыстыбата сельское хозяйство; тыа хаһаайыстыбатын быыстапката сельскохозяйственная выставка.

аат. Үрэх, үрүйэ сир тыатын саҕатыгар олус хойуутук үүнэр иинэҕэс талах, сэппэрээк. ☉ Кустарник тальника, ерник
Үрүйэлии синньигэс, оттоммот үрэх куула саҕата ыарҕанан бүөлүү үүммүт этэ. Далан
Үрэх куулатынааҕы ыарҕаттан хабдьы үөрэ арахпат. И. Федосеев
Бу сир билигин хаппыт абырҕалынан уонна ыарҕанан көрөн турар. Я. Семёнов
◊ Хара ыарҕа — талах курдук үүнэр хатыҥ көрүҥэ. ☉ Берёза кустарниковая
Үс салаалаах ойуунан Үрэххэ оһуор анньан, Хара ыарҕа быыһыгар Хабдьы көтөр сылдьыбыт. С. Данилов
Кини иннигэр Лоҥкууда үрэх, сырҕан эһэ арҕаһын түүтүн курдук, хара ыарҕанан бүрүллэн уһаан-тэнийэн сытта. М. Доҕордуурап
Хара сүүрүк ынах сүөһүтэ алаас-сыһыы муҥунан хара ыарҕа курдук халыйан көстөр. Н. Түгүнүүрэп. Ыарҕа тойоно түөлбэ. — куобах ситэ улаата илик күһүҥҥү оҕото. ☉ Осенний зайчонок
Ороһулаан төрөөбүт ыарҕа тойоно, бороҥ морооху эрэйдээх эбит. Амма Аччыгыйа
Ыарҕа тойоно куттас куобах, ньургуһун таҕыстар, уойуом-тотуом этэ дии саныыр. И. Федосеев
ср. кирг. ыргай ‘ирга (кустарник с очень крепкой древесиной)’, алт. ыргай, тув. ырҕай ‘жимолость’, тув. аърга ‘лес (чаще хвойный)’, п.-монг. ирҕай ‘ирга, кизильник’

ж. 1. иннэ; машинная игла массыына иннэтэ; 2. иннэ, мутукча (хвойная); хатыы (шип); иглы сосны бэс мутукчалара; иглы шиповника дөлүһүөн угун хатыыта; 3. (у животных) иннэ; иглы ежа ёж иннэлэрэ.

аат.
1. Маска, мас лабааларыгар түһэн мустубут хаар. ☉ Снег, осевший на ветвях деревьев, на кустах
Көмнөҕү көтөҕөн турар мутуктар хойуу таарбах лабаалара харааран көстөр буоллулар. Амма Аччыгыйа
Маҥан баатанан бүрүммүттүү, чоҥкуйан турбут тыа ыарахан көмнөҕүн түһэрэн дьэгдьийдэ. М. Доҕордуурап
2. Күһүн тымныы түһүүтэ сиргэ тохтор саһарбыт мутукча. ☉ Пожелтевшая хвоя в период ее опадания
Аҕыйах хонукка көмнөҕө суйдаммыт ойуурунан, саҥа кыраһа хаарынан хаамар ама туохха тэҥнээх буолуой? Софр. Данилов
Сороҕор хахсааттаах тыалларым Суоһуран уулары түмэллэр, Көҕөрөн бараммыт тыаларым Көмнөҕүн суолларга тибэллэр. Р. Баҕатаайыскай. Күһүҥҥү көмнөх түһэр. Я. Семенов
△ Күһүҥҥү саһарбыт мутукча, сэбирдэх сиргэ түһэн тэлгэммитэ, мунньуллубута. ☉ Опавшая листва, опавший хвойный покров
Марба кур көмнөх тэлгэхтээх үрдүк сис суолун устун баран истэ. Күндэ
Ыскамыайкаҕа сыстыбыт былырыыҥҥы кур сэбирдэҕи, көмнөҕү бэрчээккэтинэн сотон, иккиэн сэргэстэһэ олордулар. Н. Лугинов
◊ Көмнөх хаар — үөһэттэн түһэр хойуу түүтэх хаар. ☉ Густой, обильный снег, идущий хлопьями
Бөһүөнэх көмнөх хаар түһэрэ. Баал Хабырыыс
Үрдүгэр көмнөх хаар саба түһэн унаарытара. П. Аввакумов. Өлүнньүк көмнөх таҥаһа эргэр. — ким эмэ өлөрүгэр анаан муспут, бэлэмнээбит таҥаһа-саба (былыргы сахаларга оннук үгэс баара). ☉ Одежда, заготовленная заранее на случай смерти (старинный обычай у якутов)
Тойонуҥ өлүнньүк көмнөх таҥаһын таҥыннын, кэриэс-хомуруос тылы кэпсэттин, кур хоолдьуга кунанын булуннун! ПЭК ОНЛЯ II
ср. бур., халх. үбнэг ‘пороша’, тоф. һөмнүк ‘снег с сильным ветром’