прил. 1. (умелый) уус, олус сатабыллаах, наһаа дьоҕурдаах; искусный хирург олус сатабыллаах хирург; 2. (мастерски выполненный) уус, уран; искусная работа уус үлэ.

хоҥкуй диэнтэн көстө түһүү. Хирург сүрдээх күүскэ өрө тыынна, төбөтүн хоҥкук гынна. КНТДь

биһирээ диэнтэн хай
аата. [Туллукчаана] биригэдьииринэн үлэлээн холкуостаахтар биһирээһиннэрин, ытыктабылларын, тапталларын ылла. «ХС»
Уопуттаах хирург биһирээһинэ эдэр эмчиккэ улахан наҕараада этэ. В. Протодьяконов
Били Проблемнай Сэбиэт биһирээһинин кэнниттэн Кылбановскай «бииргэ үлэлиэхпит, көмөлөһүөхпүт» диэбитэ, ол онон хаалбыта. В. Яковлев

аат. Туох эмэ кыра өлүүскэтэ, кэлтэкэ эттигэ. ☉ Кусок, осколок чего-л. (напр., снаряда)
Ыраах Сахам сиригэр, Кураан-сут кэмнэригэр Күн тэҥэ күндү этэ Лэппиэскэ эмтэкэтэ. Урсун
Кылаабынай хирург кэлэ сылдьан Серпилини өлөрбүт сэнэрээт эмтэкэтин көрдөрбүтэ. К. Симонов (тылб.)

туохт. Ыарыыга кыаххын ыллар, үтүөрбэт турукка тиий. ☉ Запустить болезнь, быть в критическом состоянии
И.Н. Жирков эдэр сааһыгар сылдьан, ыарахан ыарыыга баалатан, хомолтолоохтук биһиги кэккэбититтэн туораабыта. ТГС ЫА
«Биһиэхэ үксүгэр уһуннук илдьэ сылдьан баалаппыт ыарахан ыарыһахтар кэлэллэр»,– диир хирург. «Кыым»
Оттон организм күүһүн баалатан, хотторон бардаҕына, дьэ, биллэрэр, моһуоктуур, ыарытар. В. Кондаков

туохт. Имиллэн түүрэ тардыллыбыт, мырчыстыбыт курдук буол. ☉ Собраться складками, сморщиться
Бу оччо-бачча өтүүктэммэтэх көстүүмнээх, харталаммыт сирэйдээх, аа-дьуо саҥалаах киһи тыа учуутала ээ. Н. Кондаков
Харталаспыт моҕохтоох сааһырбыт хирург дьахтар үрдүбэр нөрүйэн ааста. Түһүлгэҕэ т. [Сергучёв] кубархай иэдэстэрин мыччырыстаҕастара харталаһан, хойдон ылаллар. В. Яковлев
ср. каракалп. катлам ‘пласт’

к э п с. Ана л үрдү к үөрэхтээх эмчит, быраас. ☉ Врач, доктор
Оройуон үлэһиттэрин кытта биир сиэстэрэлээх эдэр хирург луохтуур кэлсибит. Амма Аччыгыйа
[Маайыс:] Хайа, хаһан үөрэххин бүтэрэҕин, луохтуур буолаҕын? Быйыл кыһын бүтэрэбин. Луохтуур буолбаппын, б и э л с э р б у олуом этэ. С. Ефремов
Оо, дьэ, үөрэх улаатан, луохтуурдар аны киһи баһын быһан кэбиһэн баран, оһорор ньыманы булбут буоллахтара. Эрилик Эристиин

аат. Ханнык эмэ убаҕаска (үксүгэр ууга) атын убаҕас эбэтэр туох эмэ булкуллубута. ☉ Раствор
Хирург илиитин өр наһатыырынай испиир суурадаһыныгар булкуйар. А. Фёдоров
Кырыарбыт түннүк тааһын мууһун туус хойуу суурадаһынынан сууйан хоҥнороллор. Дьиэ к. Лена уһун уктаах суоккатын биэдэрэлээх испиэскэ суурадаһыныгар уган ылаат, түннүк үрдүн сууралаан элэҥнэтэр. «ХС»
◊ Тот суурадаһын хим. — температуратын уларыппатахха киниэхэ булкуллубут туох эмэ салгыы кыайан суураллыбат суурадаһына. ☉ Плотный раствор
Суурадаһыны мэлдьи булкуйа-булкуйа, сүүрбэ кыраадыска диэри ититтэхпитинэ, сүүрбэ кыраадыска сөптөөх тот суурадаһыны ылыахпыт. КДМ Х
Туус тот суурадаһынын бүлүүһэҕэ эбэтэр дириҥ тэриэлкэҕэ кутан баран, сылаас сиргэ туруоруҥ. СМН АҮө

туохт.
1. Ыйыстан испитиҥ барбакка күөмэйгэр туран хаал, моһуогур. ☉ Испытывать затруднения при глотании, давиться
Хирург Г.Д. Ыларов тоһоҕоҕо харбыт оҕону, уустук эпэрээссийэни ситиһиилээхтик оҥорон, быыһыыр. Р. Баҕатаайыскай
Арай биирдэ Хачча Сэмэн уҥуохха харан ыксал бөҕө буолла. Хомус Уйбаан
Бөдөҥ гына кырбаммыт эти, хойуу гына булкуллубут аһылыгы сиэтэҕинэ, нуорка оҕото харыан сөп. ПГН НХҮөС
2. кэпс. Улаханнык долгуйан, айманан, саҥаран иһэн бөтөн хаал, сатаан саҥарыма. ☉ Начав говорить, вдруг замолчать от сильного волнения, чувствуя, ощущая ком в горле
Микиитэ хомолтотугар харан, ыгылыйан олорон, хабылык хабан ыһыахтанна. Амма Аччыгыйа
Киһитэ икки хараҕын уутун сотто-сотто, аат эрэ харата, иһин түгэҕэр, «убайым»… диэн иһэн эмиэ харан хаалла. П. Филиппов
Бэрт өр хараҕым уутугар харан, кыайан кэпсээбэккэ олорбутум. «ХС»
3. Биир сиргэ мунньуллан хаайтаран, тохтоон хаал (хол., көмүөл мууһун туһунан). ☉ Задержаться в движении от скопления большого количества движущихся предметов (напр., о заторе льда)
Өлүөнэҕэ муус харбыта. Үөс Улахан арыы ыалларыгар куттал суоһаабыта. С. Дадаскинов
Дьокуускайга кутталы үөскэтэр сир — Хаҥалас тумула. Бу тумулга муус хардаҕына, куораппытыгар куттал суоһуур. «Кыым»
Хаҥыл өрүс Тиит Үрэх төрдүттэн үөһээ өттө харан турар. «Чолбон»
4. Иҥнэн тохтоо, бобулун, туран хаал (хол., туох эмэ оҥоһук хамсатан үлэлэтэр ис тутулун туһунан). ☉ Лишиться возможности двигаться, заклинить, застрять
Егор Килович ыга кыыһырбыта тута биллэр. Били кылабачыгас кыһыл паапка «молнията» харбытын бокуойа суох илгиэлиир. Н. Лугинов
Кыргыһара ыарахан буолбут. Аны туран бүлүмүөтэ харан хаалбыт, ыппат буолбут. В. Протодьяконов
Сэрэнэн ииппэттэн буулдьа бинтиэпкэ уоһун ханаалыгар харан хаалар түбэлтэлэрэ баар буолар. ТСКБ
ср. др.-тюрк. хар ‘поперхнуться, подавиться’

1) лёгкий (по весу); чэпчэки ыйааһыннаах куул лёгкий мешок; 2) лёгкий, легко перевариваемый (о пище); 3) лёгкий, доступный; чэпчэки уруок лёгкий урок; 4) лёгкий, развлекательный; чэпчэки музыка лёгкая музыка; 5) лёгкий, неопасный; чэпчэки баас лёгкая рана; 6) легкомысленный, несерьёзный; чэпчэки киһи легкомысленный человек; 7) перен. дешёвый; чэпчэки табаар дешёвый товар # чэпчэки илиилээх лёгкая рука (о хирурге, удачно проводящем операции); чэпчэки кавалерия лёгкая кавалерия; чэпчэки промышленность лёгкая промышленность.