туохт. Хонон, сынньанан аас, хонукта аһар. ☉ Попутно отдохнуть, заночевать где-л. Тогойкин, холкута буоллар, манна хонон-өрөөн да барыа эбит. Амма Аччыгыйа

туохт.
1. Ап-хомуһун күүһүнэн санаатын, сүрэҕин сүүйэн, кими эмэни талбыккынан дьаһай. ☉ Околдовывать, завораживать, зачаровывать кого-л. с помощью волшебства, колдовства
Айаҕалыы сатаан Чолбону абылыы сатаатым. Миигин түһээн көрдүн диэн сыттыгын анныгар кистээн сүүтүкпүн, кыптыыйбын уурабын. Туһа суох. И. Гоголев
Ыалдьыбыт кыысчааны хаппахчы иһиттэн ороннору көтөҕөн таһаараллар. Дьон сүрэҕэ бүтүннүүтэ тип-тибигирэс буолар. Биллибэт күүс кинилэри абылыыр. Л. Попов
Кинилэр [оҕонньоттор] илэ сылдьар дэриэтинньиккэ хайа өйдөөх киһи соҕотоҕун табаарыстарыттан быстан хаалыай дии саныыллар. Дэриэтинньик ииртэҕэ, өйүн-санаатын абылаатаҕа. Далан
2. көсп. Таптат, умсугут (хол., олус эйэҕэскинэн, үтүө кэрэ көрүҥҥүнэн). ☉ Очаровывать, пленять (напр., своим обаянием, прекрасным видом)
Таня бэйэтин тутта сылдьар быһыытыгар, тас дьүһүнүгэр туох эрэ киһини абылыыр баар курдуга. Н. Лугинов
Егор туттан-хаптан турара холкута, ыллыыра истиҥэ киһини эрэ абылыах курдук. С. Федотов
Бу сир-дойду иэнигэр эҥин да бэйэлээхтэр үүнэллэр. Хас от салаата, сарбынньаҕа, лочугурас төбөтө хараҕы умсугутан абылыыллар. П. Аввакумов

1. даҕ. Киһиэхэ үчүгэйи эрэ саныыр, оҥорор, үтүө аһыныгас санаалаах. ☉ Сердобольный, сострадательный, отзывчивый
   Оһох итиитинээҕэр хоту дьон барахсаттар бэйэлэрин амарах, итии майгылара, ылбархай, үөрбүткөппүт кэпсэтиилэрэ эн сылайбыккын умуннарар, тоҥмуккун ириэрэр. Н. Заболоцкай
   Эн кинилэргэ [политсыылынайдарга] амарах сыһыаҥҥын умнубаттар. И. Федосеев
   Гошалаах Володя наһаа амарах убайдар. Балтыларын наһаа күндүтүк саныыллар. Н. Лугинов
   △ Ис киирбэх; аһыныгас. ☉ Симпатичный, обаятельный; ласковый, сердечный
   Уостарыгар уостубат амарах мичээрдээх оҕонньотторун мөҕүттэр оонньуулаахтар [саха эмээхситтэрэ]. С. Данилов
   Хобоо кимтэн эрэ амарах, сылаас тылы истиэн баҕарар. И. Гоголев
   Уулааҕынан-хаардааҕынан көрбүт амарах харахтар кини [Сөдүөт] сүрэҕин тэһэ үүттүүр курдуктар. Н. Кондаков
2. аат суолт. Киһиэхэ үчүгэйи эрэ оҥорор, үтүө аһыныгас санаа; аһыныгас уонна иһирэх сыһыан. ☉ Сердобольность, отзывчивость, сострадание
   [Ийэ дойдуом] Эн үчүгэйгин, эн амараххын билбитим, Эппэр-хааммар, сүрэхпэр иҥэрбитим. Л. Попов
   Өксүү барахсан амараҕа, аһыныгаһа, киэҥэ-холкута дэҥҥэ көстөр киһи. Н. Лугинов
   Муударай эмээхсин тугу барытын дириҥник өйдүүрэ бэрт буолан, онуоха эбии сүрэҕэ ырааһа, амараҕа бэрт буолан кыһаллыбат. И. Гоголев
   тюрк. амырак

туохт. эб.
1. Этиллэр предмет хаачыстыбатын, атын бэлиэтин, күүһүн хайҕаан, сөҕөн, бэркиһээн сыаналааһыны көрдөрөр. ☉ Выражает высокую оценку (восторг, восхищение, изумление, иногда ужас) качества, силы проявления признака предмета речи
«Үөрүнньэҥэ, хоргутумтуота диибин диэн!» - Кыыча сэргэ хааман кэпсии истэ. Софр. Данилов
Бу манна маҥнайгы сэрии дьыл кыһыллар кэлэн, үрүҥнэри үүрэллэригэр саа тыаһа диибин диэн биир кэм бап-баһырҕас этэ. Оо дьэ, куттанан да биэрбитим ээ. С. Ефремов
Оо дьэ, суоллара диибин диэн, куруутун аҕыс уон-сүүс килэмиэтир тутан иһэллэр да, киһи хамсаан да көрбөт. Багдарыын Сүлбэ
Барахсан көмүскэһэ диибин диэн. «ХС»
2. Этиллэр предмет дэлэйин сөҕүү былаастаан көрдөрөр. ☉ Выражает удивление, восхищение по поводу множества кого-чего-л.
Кумаара үлүгэр диибин диэн. Софр. Данилов
Билигин хоту дойду холкута, көҥүлэ, түүлээҕэ, үбэ диибин диэн, дьону угуйа-тарда турар. «ХС»

с. I. физ. равновесие, тэҥнэһик; 2. (устойчивость) турук, тирэх; потерять равновесие туруккун хамсат; 3. перен. (спокойствие) холку, холку санаа; душевное равновесие санаа холкута; вывести из равновесия холкутуттан таһаар, тулууруттан таһаар.

туохт.
1. Кумаары үүрэн сапсый, дэйбиирдээ. ☉ Отгонять комаров
Ыл, кэл эрэ, көхсүбүн кумаардаа. Түүнү быһа утуйбакка кумаардаан таҕыстым. — Сүөһүлэр күөх оту үргээн турдурҕаталлар, кумаардаан кутуруктарынан дэйбиирдэнэллэр. «ХС»
2. Тэһииргээ (үксүгэр сүөһү туһунан). ☉ Страдать от укусов комаров (обычно о рогатом скоте)
Сүөһүлэр кумаардаан үүттэрэ тарпыт. — Кыыс …… үөгүлүүүөгүлүү …… оҥочо диэки кытаанах сииктээх кумаҕынан кумаардаабыт табалыы ыстаммыта. Н. Габышев
3. көсп., кэпс. Кимиэхэ-туохха эмэ кыһан, суолта биэр, кими-тугу эмэ аахай (үксүгэр буолб. ф-ҕа, мэлдьэх. этиигэ тут-лар). ☉ Беспокоиться о чем-л., обращать внимание на что-л., придавать значение чему-л. (обычно употр. в отриц. ф. и отриц. оборотах)
Дьаакыбылап Кулуба маҥнай утаа кыра уол күрээбитин соччо кумаардаабатаҕа, сылгылаппатаҕа даҕаны. Н. Якутскай
Дьаҕараан кинээс ойоҕо Долгун Боскуо кыһыл оҕо өллөҕүнэ уҥа-уҥа ытыыра, оттон бу үөрэхтээх, өйдөөх-санаалаах бастыҥа Киэсэ курдук оҕо өлбүтүгэр кумаардаабата даҕаны. Эрилик Эристиин
Буруйданааччы холкута мустубут дьону сөхтөрөр. Кинилэр көрдөхтөрүнэ, киһилэрэ кумаардаабат да курдук туттар. П. Филиппов
ср. тюрк. кумар ‘соблазн, азарт’, кумарлан, комарлан ‘входить в азарт, увлекаться, пристраститься’
♦ Кумаардаан (кымаардаан) <да> көрбөт — туохха да кыһаммат, кими, тугу да болҕомтоҕо ылбат. ☉ Не обращать внимания, не реагировать, не замечать
Ыстапаан туохтан ытыырын түөрэ кэпсээн биэрбитэ. Онуоха бу турар оҕолор кини эрэйигэр-кыһалҕатыгар төрүт да кумаардаан көрбөтөхтөрө. И. Никифоров
Кинини көрсөн баран, киниэхэ да, кини саҥа бостуон көстүүмэр да кумаардаан көрбөтөх Таня өйүттэн арахсан биэрбэтэ. Н. Заболоцкай
[Ян] ийэтэ мөҕөр-этэр тылларыгар кумаардаан да көрбөтө. «Чолбон». Тэҥн. кумаар да сиэбитигэр (ытырбытыгар) холообот

аат.
1. Аһаҕас халлаан анныгар ыытыллар элбэх дьонноох оонньуу-көр. ☉ Массовое празднество под открытым небом
И. Строд этэрээтэ кэлбитин норуот ырыаһыттара күөх дьаарбаҥ күүлэйин түһэрэн көрсүбүттэр. С. Зверев
△ От үлэтигэр элбэх дьон мустан, куоталаһыы тэрийэн, төлөбүрэ суох кимиэхэ эмэ үлэлээн биэриилэрэ. ☉ Массовый добровольный неоплачиваемый труд во время сенокосной страды, сопровождаемый угощением со стороны заинтересованного лица (в старину — форма эксплуатации баями своих близких соседей)
Былыргы күүлэй үгүс өттө аат эрэ былдьаһыытыгар тэриллэрэ үһү уонна от охсуутун үчүгэйин-куһаҕанын соччо аахсыбаттара үһү. Саха сэһ. II
Бүгүн манна Никифоров кинээс күүлэйигэр отучча киһи от охсон хотуурдара күн уотугар чаҕылыҥныыллар. М. Доҕордуурап
Амма кытылын быйаҥнаах бастыҥ хочолорун атын нэһилиэктэргэ олохтоох баайдар бас билэллэрэ, сыл аайы бэдэрээтинэн уонна күүлэйинэн оттотон тыһыынчанан сүөһүнү кыстаталлара. Багдарыын Сүлбэ
2. Туһалааҕы тугу да гыммакка көлдьүн, иллэҥ сылдьыы. ☉ Праздное безделье
Онон буоллаҕына үбүнэн аһыысии сырыттаҕа. Туома, бэйэтэ даҕаны күүлэйи таптыыр суола. Н. Неустроев
Үчүгэй дьон быыһыгар харчыны эрэ эккирэтэр, Арыгыны, күүлэйи, содуру таптыыр Куһаҕан дьон эмиэ бааллар, Кинилэри тумнуҥ. И. Гоголев
Биһигини отой үлэлээбэт Күүлэй дьонунан ааттыыллар. С. Данилов
♦ Күүлэй тэбэ сырыт — туһалааҕы тугу да гыммакка, үлэлээбэккэ таах сырыт. ☉ Бить баклуши, гонять лодыря
Киимэ, иккис кылаас үөрэнээччитэ, уруогу көтүтэн күүлэй тэбэ сылдьар курдук санаммат быһыылаах, сирэйэхараҕа ньэмэйэн холкута сүр. П. Аввакумов
Тустаах үлэтэ суох, төрөппүттэрин харчыларыгар күүлэй тэбэр бэдиктэр — эдэр дьоннор бааллар ээ. «ХС»
Баҕар ким эрэ суруйааччылар онно күүлэй тэбэ, чэй иһэ сылдьыбыттара буолуо диэх курдук өйдүөхтэрин сөп. «Кыым»
русск. диал. гу´ляй

даҕ.
1. Тоҥмотох, итииттэн сымнаабыт, ньалҕарыйбыт. ☉ Талый
Ириэнэх буору иэччэхтэригэр диэри ибили кэстилэр. П. Ойуунускай
Саҥа түспүт ириэнэх хаар тииттэр мутуктарыттан сиргэ халтарыйан түһэр. Амма Аччыгыйа
Ананий сүбэтинэн ириэнэх буорун наар арҕаа өттүгэр эһэн истилэр. М. Доҕордуурап
Кини чочумча буола-буола кумаҕы булкуйара, ириэнэх өттүн транспортерга быраҕара. ДФС КК
2. көсп., кэпс. Сахалыы билэр, кэпсэтэр. ☉ Знающий якутский язык, умеющий говорить по-якутски
Ириэнэх нуучча. СГФ СКТ
♦ Ириэнэх иҥиирдээх көр иҥиир
Аҕыс саастаах Атыыр сылгы баһын саҕа, Тоҥ иҥиирдээх тоһуппатах, Ириэнэх иҥиирдээх энчирэппэтэх, Хатан иҥиирдээх хампарыппатах Хара хаппар күлүүһүнэн Халыр-илир гыннаран Хатаан кэбиспиттэр эбит. П. Ядрихинскай
Ириэнэх суолун ирдээ, тоҥ суолун тордоо көр ир II. Хайа тоҕойуом, Эн ириэнэх суолгун ирдээн, Эн тоҥ суолгун тордоон, Бу тиийэн кэллибит. Саха фольк. Онон бэлиэтээҥҥин, Тоҥ суолбун тордоон көрөөр, Ириэнэх суолбун ирдээн көрөөр. П. Ойуунускай
Куоппута да, син биир ситиэм, ириэнэх суолун ирдиэм, тоҥ суолун тордуом. В. Протодьяконов
Ириэнэхтэн иҥнибэт, тоҥтон (тоҥ диэнтэн) толлубат көр иҥин. [Тоҥус Манчаарыны куотарга ыҥырар:] Куттаныма! Мин да биллэр киһибин …… Ириэнэхтэн иҥнибэтэх, Тоҥтон толлубатах дьоһун киһи, Тоҥус бэрдэ буолабын, Дьулайыма, толкуйдан! А. Софронов. Ириэнэх хааннаах - аламаҕай, элэккэй майгылаах. ☉ Общительный, обаятельный, доброжелательный
Ириэнэх хааннаах, Элэккэй бэйэлээх, Киһиргэһэ суох кэмэлдьилээх, Кэскиллээх киһи буолар. А. Софронов. Тоҥор-ириэнэҕэр тиий (тириэрт) - төрдүн-төбөтүн булан, тугунханныгын чуолкай быһаар; иккиттэн биирин быһаар. ☉ Доводить что-л. до логического конца; выяснять, уточнять все подробности, во всем дойти до самой сути
Ир суолларын ирдиэм, ириэнэҕэртоҥор тиэрдэн баран хаалыам. Болот Боотур
Киргиэлэй да, холкута эбитэ буоллар, бука, тоҥор-ириэнэҕэр тиийэн баран тэйиэх киһи, холкуос мунньаҕын тэрийээри иһэр буолан, боломуочунайдыын ааһарга тиийдилэр. Д. Таас
Чопчу буруйдааҕы булан дьүүлгэ туруордахха сатаныыһы. Дьөгүөр Дьөгүөрэбис ылыммыт эрэ буоллар тоҥоририэнэҕэр тириэртэ ини. НС ОК
◊ Ириэнэх былыт көр ир II

даҕ.
1. Сабардама кыра, киэҥэ-куоҥа, холкута суох. ☉ Тесный (о помещении)
Кыараҕас баҕайы дьиэҕэ олус үгүс киһи ыга симсэн, таһыттан киирдэххэ ыарахан сыт саба биэрэр. Күннүк Уурастыырап
Кыараҕас хоруопка угаммыт, Кинини биһиги сүкпүппүт, Үс арсыын усталаах дьаамаҕа Доҕорбут уҥуоҕун көмпүппүт. Эллэй
Таһаҕаспытын, сааларбытын сүгэн, өрө хааман тахсаммыт, сыыры эмти хаһан оҥостуммут кыараҕас үүтээни буллубут. Амма Аччыгыйа
2. Синньигэс, ситэ кэтитэ, киэҥэ суох, икки өттүттэн ордук кыһарыйтарар. ☉ Узкий, неширокий
[Тогойкин] олбуор кыараҕас кэлииккэ ааныгар ойон тиийэн, аһа баттаата. Амма Аччыгыйа
Таас сир кыараҕас үрэҕэ босхо да былыттан кыынньан барааччы. Н. Заболоцкай
Биһиги сотору били кыараҕас, орох курдук суолбутун туораан, дулҕалаах, араас аҥхалаат сирдэринэн киирэн-тахсан истибит. «ХС»
3. Кыра, ыга тутар, сөп түбэспэт (үксүн киһи таҥнар таҥаһын туһунан). ☉ Тесный, жмущий, стесняющий движения, слишком плотно прилегающий, узкий (обычно об одежде и обуви)
Яков бу уоттуйан хаалбыт уонна олус кыараҕас таҥаһы сэрэнэн, тиирэ киэптээн кэппитэ, холуокка курдук, кэдирги ылан кэбистэ. Н. Заболоцкай
Кыһынын буоллаҕына кыараҕас хомуутунан хабарҕабын ыга туттаран тыыммын хаайара, моонньубун быстарара. М. Доҕордуурап
4. Киэҥ, арылхай буолбатах, быһыччы көрбүт курдук (харах туһунан). ☉ Узкий, неширокий (о глазах)
Кыараҕас соҕус сытыыкан харахтарын сүр сэргэхтик чэрэличчи көрөн кэбиспит. Амма Аччыгыйа
Кини болооччу курдук сүүстээх, тараҕай төбөлөөх, кыра уҥуохтаах, кыараҕас харахтаах. Н. Якутскай
Кыараҕас харахтарын тэрбэтэ-тэрбэтэ, Илларион Давыдов чаҕаарыйа түстэ. М. Доҕордуурап
5. көсп. Тиийиммэт-түгэммэт, кыһалҕалаах, арыычча олорор. ☉ Бедный, малоимущий, нуждающийся (о человеке); неурожайный, полный лишений (год)
Ойуунускай дьадаҥы, кыараҕас ыалга төрөөбүтэ. Суорун Омоллоон
Онуоха эбии уот кураан Оту, бурдугу умаппыта. Кыһын ыган кэлиитигэр Кыһалҕа бөҕө улааппыта. Ол эрээри биһи аҕа ууһа Оннук кыараҕас дьылларга …… Улахан күөллэрдээх буоламмыт Улууһу ордук санатарбыт: Илимнээн, куйуурдаан эбинэрбит, Туулаан, муҥхалаан туһанарбыт. Болот Боотур
6. көсп. Кыра ычалаах, чычаас билиилээх, кыранан муҥурданар, тутах. ☉ Имеющий небольшие познания, узкий кругозор, узкие интересы
Сылгы, ынах сүөһү Сылдьар ыырын саҕа Сылдьыбыт сырыым Сытала суох кыараҕас эбит, оһоҕос тоторунан кэмнэнэр Олоҕум уйгута олус да дьоҕус эбит. С. Зверев
Урукку өттүгэр биһиги, культура үлэһиттэрэ, туохха барытыгар бэйэбит эрэ сүүрэрбит-көтөрбүт. Онон үлэбит да ис хоһооно чычаас, кыараҕас, …… наар оонньууну-көрү, үҥкүүнү эрэ тэрийии курдук буолара. И. Артамонов
Устудьуоннар малааһыҥҥа ыллыыллар, табахтыыллар, кыараҕас өйдөөх-санаалаах дьоннору үөҕэллэр. И. Тургенев (тылб.)
7. Аҕыйах нэһилиэнньэлээх, чиэски сытар, барыыта-кэлиитэ суох (сир). ☉ Малонаселенный, расположенный вдали от центра (о местности)
[Куола:] Эһиги манна кыараҕас сиргэ булкуһа олорор буолаҥҥыт, кыра, мээнэ да хаалыах дьыалалары, үрэн-тэбэн барар үгэстээххит. А. Софронов
Витя ыраах, кыараҕас сиргэ, быыкаа пиэрмэ аттыгар үөскээбит буолан, ол баҕата сорох ардына арыый омуннаахтык уонна соһумардык киирэн ылар. Н. Заболоцкай
♦ Кыараҕаска киир — кыһалҕаҕа ыллар, олуйтар, күчүмэҕэй балаһыанньаҕын ыарат. ☉ Оказаться в нужде, попасть в трудное положение
Баайдааҕы да баранаак оҥорорум, Тоту да торҕон ыытарым, Кылааттааҕы да Кыараҕаска киллэрэрим. С. Зверев
Холкуос бэрэссэдээтэлэ сэрииттэн кэлбит, саас ортолоох, турбут-олорбут үскэл киһи кыараҕаска киирэн сылдьар. Айталын
Сиэн эбэтэ аймаммытыттан өссө кыараҕаска киирдэ. ЧКС ЫаЫЫ. Кыараҕас көҕүстээх — ыгым, кыраттан да кыыһырар, ордуос киһи. ☉ Нетерпеливый, вспыльчивый, раздражительный
Суола үрэх — кыра үрэх. Ол гынан баран кыараҕас көҕүстээх киһи ордук тэбиэс-өһүргэс буоларыгар дылы, кини сааскытыгар олус омуннура дэбилийэн ааһар үрэх. Амма Аччыгыйа
Миигин өһүргэскин, кыараҕас көҕүстээххин, солуута суох буолуталыыгын диэн сэмэлиирэ. СГС ӨСҮДь
◊ Кыараҕас аһаҕас дорҕоон тыл үөр. — бу дорҕоону саҥарыыга тыл үрдүктүк көтөҕүллэр, айах кыратык атар, уос төгүрүйэн кыттар. Маннык дорҕооннор саха тылыгар түөртэр: ы, и, у, ү. ☉ Узкий гласный
Кыараҕас аһаҕас дорҕооннор кыра тыастаах буолаллар. ПНЕ СТ
Сыһыарыы аһаҕас дорҕооно наар киэҥ эбэтэр наар кыараҕас буолар. КИИ СТ-2

туохт.
1. Баран, сыҕарыйан, тарҕанан ханна, туохха эмэ кэл. ☉ Идя, двигаясь в каком-л. направлении, достигнуть чего-л., дойти
Кинилэр тыа саҕатыгар тиийбиттэр. Суорун Омоллоон
[Суор] ханна эрэ ыраах тиийэн түстэ быһыылаах. Амма Аччыгыйа
Ырыам миэнэ ыраах тиийдин. Күннүк Уурастыырап
Салгыны сатарыйан сөмөлүөт мотуорун тыаһа бу тиийэн кэлбитэ. Н. Якутскай
Холбуйатыгар уот тиийэн хаппаҕын сиэн буруолата сытар. Т. Сметанин
△ Туһааннааҕын бул (кимиэхэ, туохха эмэ туһаайан саҥарбытыҥ, эппитиҥ). ☉ Доходить до адресата (о благопожелании, проклятии)
Мин алгыһым эйиэхэ тиийдин! Н. Лугинов
«Эн эрэйдээх кырыыһыҥ син-биир тиийиэ суоҕа», — диэтэ кини. М. Доҕордуурап
Никандрга ити тыл тиийдэ быһыылаах, саҥата суох хараҥаҕа мэлис гынан хаалла. А. Кривошапкин (тылб.). / / Өйгөр оҥорон көрөн эбэтэр түһээн ханна эрэ баар буолан хаал. ☉ Оказаться, очутиться где-л. (в мыслях, во сне)
Им-дьим ортотугар Микиитэ …… кинигэтин ааҕан, атын дойдуларга-дьоннорго тиийэн олорор. Амма Аччыгыйа
Ааҕааччыам, тиийиэх биһиги Муустаах муора биэрэгэр, Кыайыы иһин силлиэлиин Бар дьон тустар сиригэр. С. Данилов
Мин Москваны киинэҕэ көрдөхпүнэ, түүнүгэр түһээн онно тиийбит буолабын. М. Доҕордуурап
2. Хайа эмэ кэмҥэ, туох эмэ түгэҥҥэ диэри тыыннаах буол, баар буол. ☉ Проживать, доживать до какого-л. срока, времени, события
Сайыҥҥа эрэ тиийдэрбит, оҕобут айаҕын үлэлээн дуу, бултаан балыгынан дуу төлүө этибит. Н. Якутскай
Оҕом онтон ыла турбакка көҕүс ыарыы буолан, муҥ бөҕөнү көрөн, үһүс сылыгар тиийэн өлбүтэ. Эрилик Эристиин
Дьиҥэ бачча сааспар тиийиэм, олоҕу олоруом, ону-маны көрүөм диэн санаабат этим. В. Протодьяконов
3. Ханнык эмэ кэриҥи сит, ханнык эмэ кэриҥҥэ тэҥнэһэр буол. ☉ Достигать какого-л. определённого предела, доходить до какого-л. уровня
Уонча сааспар тиийиибэр ийэм өлөн хаалбыта. Эрилик Эристиин
Батальоҥҥа тиийэр ахсааннаах бартыһааннар этэрээттэрэ аармыйа ыстаабыгар соһуччу саба түһүүнү оҥордулар. Т. Сметанин
Бэрбээкэйдэригэр тиийэр хара дьууппалаах, кылгас сонноох дьахталлар. Н. Габышев. / / Туох эмэ түмүктээх буол, тугунан эмэ түмүктэнэр буол. ☉ Достигать какого-л. результата, иметь что-л. в результате
[Пётр Белолюбскай:] Оок-сии! Ол мин балтым эрэйдээх туох буруйдааҕар, туох аньыытыгар бу айылаах саакка-суукка тиийдэҕэй? П. Ойуунускай
Этиһиигэ тиийдилэр, Иҥин-дьүһүн дэһистилэр, Илгитиһэн кэбистилэр. П. Тобуруокап
Күрээн, суол оймооҥҥут, Күлүүс хаайыытыгар тиийиэххит. С. Васильев. / / Кимиэхэ эмэ тэҥнэс, тэҥнээх буол (үксүн буолб. ф-ҕа тутлар). ☉ Равняться на кого-л., сравниваться с кем-л. (обычно употр. в отриц. ф)
Эйиэхэ тиийэр кийиит биһиги аймахха суох. Далан
«Бу уол ийэтигэр тиийиэ дуо», — диэн таарыйа миигин хомуруйан ылаллара. И. Гоголев
[Дьахталлар] бары туох эрэ итэҕэстээх, Оксанаҕа дьүһүннүүн, быһыылыын-тутуулуун тиийбэккэ дылы этилэр. Суорун Омоллоон
4. Туох эмэ нааданы, көрдөбүлү ситэри толуйар ахсааннаах, кээмэйдээх, кыахтаах буол. ☉ Быть достаточным, иметься в необходимой мере, в нужном количестве
«Быйыл оппут да тиийээ ини», — диэтэ Доромоон, дэлэгэй киһи быһыытынан үөрэ-көтө. Күндэ
Үрэх суолугар киирэн баран, Микиитэ ой дуораана тарҕанарын кэрэхсээн, күүһэ тиийэринэн улаханнык ыллыы истэ. Амма Аччыгыйа
[Петя:] Саха өрөспүүбүлүкэтэ сүөһүнэн олорор ааттаахпыт, ол да буоллар арыыбыт, эппит тиийбэт. С. Ефремов
5. Тугу эмэ хайаан да оҥорорго күһэлин. ☉ Быть вынужденным сделать, совершить что-л. «Чэ, сатыы барарбытыгар тиийэбит», — диэбитэ кини. Суорун Омоллоон
Тойон суоһуттан-суодалыттан төһө да толлубутун иһин, Бурхалей аккаастанарга тиийдэ. Эрилик Эристиин
Сергей мух-мах барбыта, ол эрээри кэпсииригэр тиийбитэ. В. Гаврильева
6. кэпс. Өйгөр киирдин, өйдөө. ☉ Проникать в сознание, вызывать отклик, доходить
— Киһи сотору өссө атын планеталарга көтүөҕэ. — Һы, ол эйиэхэ субу тиийдэ дуо? Өр айаннаабыт доҕор. Н. Лугинов
Кэмэндээн ити этиитэ Сидор Бакланов өйүгэр тиийдэ быһыылаах. Н. Якутскай
♦ Аҥаар да атаҕар тиийбэт көр аҥаар
Ананий аҥаар да атаҕар тиийбэт эрээри, Ананийдаан сииллэр. М. Доҕордуурап
Илиитэ тиийбэт көр илии. Биһиги сорох биллэр-көстөр прозаиктарбыт уонна поэттарбыт суруйууларыгар тылбаасчыттар илиилэрэ букатын да тиийбэт. «ХС»
Мин илиим тиийбэтэ суох курдук саныырым да. «ХС»
Илиитэ тиийдэ көр илии. Илиитэ тиийдэ да уол иирбит курдук буолла. Амма Аччыгыйа
Эмиэ илиитэ сурукка тиийдэ. Н. Габышев
Хомунардыы тэринэн, сэбин-сэбиргэлин сыҕарыталаата, өтүйэлээх балтатыгар кытта илиитэ тиийдэ. «ХС»
Муннуҥ тыаһа муораҕа тиий көр мурун. Сылайбыт дьон утуйан хайыы-үйэ муннуларын тыаһа муораҕа тиийдэ. И. Никифоров
Өлөксөөстөөх утуйан муннуларын тыаһа муораҕа тиийдэ. Г. Нынныров
Муҥур уһукка тиий (киир) көр муҥур. Муҥу-сору көрөммүт, Муҥур уһугар тиийэммит …… Иэскэкүүскэ киирэрбит, Иҥиир тараһа буоларбыт. С. Васильев
Муҥур уһукка тиийэн, эдьиийэ эрдэ төрөөбүт уонна хойут төрүүр уулаах ынахтары солбуһуннара сылдьан көлүйэргэ дьаһал биэрбитэ. Н. Босиков. Санаата тиий- бэт — санаатыгар да кыайбат, сиппэтхоппот. ☉ Даже в мыслях не мочь достигнуть чего-л.
Бу хаһан бар дьоҥҥо дьоллоох олох күнэ тахсыах бэйэтэй? Санаатахпына санаам тиийбэт, өйдөөтөхпүнэ өйүм хоппот. Суорун Омоллоон
Бу күөл хомуһа, лаҥхата кус оҕотугар кириэппэс тэҥнээҕэ, хайа да бэйэлээх сааһыт санаата тиийбэтэ, оннооҕор сиэмэх көтөр кынаттаах бииһэ сатаан бултаспаттар. С. Никифоров
Санаата тиийэр көр санаа II. [Хаалдьыт:] «Уруккуттан санаам тиийэрэ гынан баран, оҕолоро сириксэнэ бэрт дииллэриттэн чаҕыйан олорбутум», — диэхтиир. А. Софронов
Тиийбэт тирии, тарпат тараһа буол көр тарт. Былыргы олоххо элбэх оҕолоох саха киһитэ быстар дьадаҥы, тиийбэт тирии, тарпат тараһа буолан …… олороохтуура. В. Протодьяконов
Дьоннор ити курдук артыалга киирэн байантайан эрэллэр, оттон кинилэр буоллахтарына сыл аайы тиийбэт тирии, тарпат тараһа буола олороллор. АДП КБ. Тиис-тыҥырах тиийэринэн — төһө кыалларынан, кыах баарынан. ☉ Насколько хватит сил. Быйыл соҕотоҕун оттоон, тиис-тыҥырах тиийэринэн муҥнанна. Тоҥор-ириэнэҕэр тиий — тугу эмэ тиһэҕэр тиийэ быһаар. ☉ Доводить что-л. до логического конца
Киргиэлэй холкута эбитэ буоллар тоҥоририэнэҕэр тиийэн баран уурайыах киһи, холкуос мунньаҕын тэрийээри иһэр буолан, ааһарга тиэтэйдэ. Д. Таас
ср. др.-тюрк. тег ‘доходить до чего-л., достигать чего-л., прийти к чему-л.’, алт. тий ‘касаться, трогать, попадать’