сыһ. Олус хойутаан, кэмниэ кэнэҕэс. ☉ Очень поздно, к концу, на исходе периода времени, ожидания, наконец
Хомнуо-хойут, дьэ уһуктан, Хоһуун булчут өндөйбүтэ. Күннүк Уурастыырап
Күүтэн-күүтэн күүппэт буолбуттарын кэннэ, хомнуохойут, кэмниэ кэнэҕэс Лэс Миисэ дьэ ытта. Н. Босиков
Хомнуо-хойут кэбиниэт аана аһыллар, …… сэбирийбит бытыктаах бааһынай оҕонньоро тахсан кэлэр. С. Руфов

аат., кэпс., эргэр. Карета иннигэр куучар олорор олоҕо. ☉ Козлы (сидение для кучера)
Куучар хомнуо хойут, аттары көлүйэн бүппүтэ; бары каретаҕа олорбуттара. Эмиль …… куоһулаҕа тахсан олорбута, онно ордук холку этэ. И. Тургенев (тылб.)

саҥа алл. сыһыан холб. Саҥарааччы сөбүлээбэт сыһыанын кыыһырыы, хомнуур-сэмэлиир уо. д. а. дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает недовольство говорящего с оттенком раздражения, укора, пренебрежения и т. п. (соотв. эх вы, подумаешь, тоже мне)
Аата оҕолор... Абыраабыккыт аҕыйах, алдьаппыккыт элбэх. П. Ойуунускай
Аата оҕолор, Айманыах сир баппатаҕа?! П. Ойуунускай
Аата оҕолор, ол-бу буолаҥҥын, бачча сааскар дылы акаарыгынан кырыйдаҕыҥ. А. Софронов

дьүһ. туохт. Аҥаар атаххынан тиэрэ үктээн уонна ол өттүгэр түргэн-түргэнник сүдьүйтэлэээн хаамп. ☉ Идти быстро, часто припадая на одну, слегка вывернутую, ногу
Нолуок хомуйааччы кэмниэ-кэнэҕэс, хомнуо-хойут, дьонноро сыгынньахтанан бүтэн эрдэхтэринэ кэлтэрэҥнээн киирдэ. Н. Босиков
Кэлтэрэҥнээн онньор-онньор, …… Оронун булар оҕонньор. С. Тимофеев
Харабыл хаһаагы көһүппэтэх өттүттэн мүччү көтөн, биир соролообут саҥыйахтаах киһи кэлтэрэҥнээн киирдэ. «ХС»

чувство обиды, недовольства; хом буол = обижаться; миэхэ хомнуу санаама не обижайся на меня.

очень поздно; хомнуо-хойут кэлбитэ он пришёл очень поздно (когда всё было кончено).

туохт. Тугу эмэ туохха эмэ эп-сап, холбоо. ☉ Прибавлять, добавлять что-л. к чему-л.
Бүттүүйэп аны билигин Иннокентий Петровиһы була сатыыр. Буоларыбуолбаты холбоон-илбээн араас үҥсүүлэринэн, анонимкаларынан оройуон, өрөспүүбүлүкэ тэрилтэлэрин симэ сытар. М. Ефимов
Хоһоонугар холбоон-илбээн, Хомуруйда, хотто диэҥҥин, Хомнуу саныыр буолума: Хопко-сипкэ өстөөхпүн. Күннүк Уурастыырап
Архыыбым докумуоннарыттан эҥин холбоон-илбээн өссө элбэҕи ахтыам эбитэ буолуо да, аны туран сүрүн кэпсээммититтэн туораан, халыйан хаалыах курдукпут. В. Гаврильева

туохт.
1. Оргууй аҕай, барбах эрэ сүүр, сүүрт, таҕыс (хол., ууну, буруону этэргэ). ☉ Течь очень тихо, едва струиться (напр., о воде, дыме)
Аппаларынан, ходуһаларынан симик сүүрээн сыккыраабыта. С. Васильев
Хомурахтан нэһиилэ чочойон көстөр үөлэстэн буруо сыккырыыр. В. Протодьяконов
Манна дьүүктэ уута сүүрэр уонна хайаттан аллара сыккырыыр. «Кыым»
2. көсп., кэпс. Киһи аһыныах курдук, нэһиилэ сырыт, оннук көһүн. ☉ Выглядеть жалко, иметь жалкий вид
Күһүн киһилэрэ сыыйыллан, дьиэтигэр сыккыраан бараахтыыра, кыһын эмкэ сылдьар сураҕа иһиллэрэ. В. Яковлев
Харыйаан ууттан мэлийэн землянкатыгар бу сыккыраан киирдэ. А. Бродников
♦ Сыккыраан олор кэпс. — кыаҕа, сэниэтэ суох буол (хол., тиийиммэттүгэммэт олохтон). ☉ Испытывать нужду, жить в бедности, еле сводить концы с концами
Ол таайыҥ эрэйдээх нэһиилэ сыккыраан олороохтуур, кинини холбуур сатаммат. А. Софронов
[Бандьыыттар] ыаллары халаабыттара, төрүт даҕаны нэһиилэ сыккыраан олорор нэһилиэнньэ олоҕун өссө ордук огдолуппуттара. И. Аргунов
[Убайдаах саҥаспыт] бэйэлэрэ да инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан сыккыраан олордоллор, биир хомнуур тылы биһиэхэ эппэккэ, систэрин көннөрбөккө үлэлээбиттэрин өйдөөтөхпүнэ, …… үйэм тухары махтанабын. НЕ ТАО. Сыккырыыр (суккуруур) тыына эрэ кэпс. — күүһэ-сэниэтэ эстэн, тыыннаах эрэ. ☉ Еле живой, едва дышит
Айыы Дьураҕастай бухатыыр ап-чарай ситимигэр хам сыстан, сөрөнүллэн баран, сыккырыыр тыына эрэ ордон көбүөхтүү сытар. Суорун Омоллоон
Панов тиэхиньик дьонунаан суол сорун-муҥун көрөн, ырыы бөҕөнү ыран, аччыктааһын бөҕөнү аччыктаан, сыккырыыр тыыннара эрэ Амур өрүс кытылын булбуттара. Н. Якутскай
Бааһырбыт Сивцев хараҥанан туһанан ойуурга түспүт, суолга тахсыбакка, тоҥуу хаарынан куоракка сыккырыыр тыына эрэ тиийэр. В. Чиряев. Ытаан сыккыраа — уһуннук, истибэтэллэр ханнык диэбиттии оргууй аҕай, иһиллэриһиллибэттик ытаа. ☉ Долго и тихо плакать, скрывая слёзы
Саргы сыттыга сытыйыар диэри ытаан сыккыраатар да, хайыай, сыыһаны көннөрүллүбэт. Күрүлгэн
Сиргэ умса түһэ сытан ытаан сыккыраатым, хомойбутум бэрт буолан, адьас оҕолуу марылаччы ытаан бардым. «ХС»
ср. алт., кирг. шыркыра ‘тихо журчать’, кирг. зиркирэ ‘струиться’, ДТС сарк ‘сочиться, вытекать каплями (о жидкости)’

туохт.
1. Таас курдук кытаатан хаал (хол., суол, чигди). ☉ Отвердеть как камень (напр., о дороге, дворе)
Аны хотону сааҕынан сыбыыр үйэ ааһан эрэр. Барыта устукатуурка. Сиигирдэҕин аайы эбии таастыйан бөҕөргөөн иһиэхтээх. Э. Соколов
Аат эрэ харата сиэллэрэн таастыйбыт чигди арҕаһыгар дуу, туундара быыһа таалаҕа дуу тахсан кэллилэр. С. Курилов (тылб.)
2. Таас буола кытаатан хаал (былыргы харамай бэйэтин, уҥуоҕун, үүнээйи туһунан). ☉ Окаменеть (о древних ископаемых, извлекаемых из недр земли)
Тыһыынчанан сылга ирбэт тоҥҥо тыыннаах курдук сүдү мааманнар дөйүөрэ, таастыйа сыталлар. И. Федосеев
[Хайа боруодаларыгар] ракушкалары уонна муора араас организмнарын таастыйбыт дьардьамаларын булаллар. МНА ФГ
3. Оҕото ситэ кыайан эмпэккэ, ыаныллыбакка кытаат, иһэн ыарый (сүөһү, кыыл синньин туһунан). ☉ Отвердевать, опухать от застоя молока (о вымени зверей и скота)
Сорох тыһылар синньилэрэ иһэн, таастыйан ыалдьааччылар. АВЛ ССКИи
Төрөөтүн кытта үчүгэйдик ыамматах, массаастамматах ынах сиринэ таастыйан хаалааччы. «ХС». Кыыл таастыйбыт синньин массаастыырга сороҕор улааппыт, тэтиэнэх кыыл оҕолорун тилийэллэр. АВЛ ССКИИ / / Аалларан ыарый (киһи уорганыгар туус мунньустуутуттан). ☉ Чувствовать боли во внутренних органах (напр., в почке из-за отложения солей)
Аҕыйах ууну иһэр киһи бүөрэ, кыайан сайҕамматах туус олорон хаалан, таастыйыаҕын сөп. Г. Угаров
4. көсп. Дөйүөрбүт курдук, кытаатан кыһаммат көрүҥнээх буол (киһи бэйэтин, сирэйин быһыытын туһунан). ☉ Принять отчуждённый вид, оцепенеть (о человеке, выражении его лица)
Альбина таастыйбыт курдук, хараҥа муннугу одууласпытынан олорон хаалла. Л. Толстой (тылб.)
Причалга бирикээсчик үөхсэр, кырыыр-таныйар саҥата иһиллэр, куруусчуттар бары таастыйа уоһуйан, саҥата суох олороллор. М. Прилежаева (тылб.)
△ Туохха да кыһаммат буола көһүй, өлүгүр (өлбүт киһи, кини хараҕын туһунан). ☉ Коченеть, остывать (о трупе); стекленеть (о глазах умершего)
Таастыйбыт харахтара сырдаан эрэр халлааны хомнообуттуу одуулаһаллар. Е. Неймохов
Бокуонньук билигин хайабытыгар да кыһаммат көрүҥнээх таастыйан сыттаҕа. П. Аввакумов
Аһын саҕатын диэкиттэн хаан таҥнары субуруйбут, саһархайдыҥы хараҕа хайыы-үйэ таастыйбыт этэ. «ХС»
△ Дьиппиний, ыараа, тымный (сүрэх туһунан). ☉ Черстветь, становиться бесчувственным, равнодушным (о сердце)
Киһи сылаас, сымнаҕас тылга наадыйар, суох буоллаҕына, киһи сүрэҕэ таастыйар, тыына тымныйар. Амма Аччыгыйа
Эмиэ санаам ыараан, эмиэ сүрэҕим таастыйан, мин уһугуннум. С. Гольдерова
Мин аһыыны көрөн таастыйан хаалбыт сүрэҕим сылаанньыйан сыламныыра (түүн оҕотун сыллаатаҕына). М. Шолохов (тылб.)

сыһыан т.
1. Саҥарааччы сөҕөрмахтайар, хайгыыр-сирэр, саллар-бэркиһиир эмоциональнай сыһыанын күүһүрдэр. ☉ Выражает усиление восхищения и других положительных или отрицательных видов эмоционально-экспрессивного отношения говорящего
Эчи күтүр улаханын, доҕор! Суорун Омоллоон
[Саҥа үүнэн кылыбыраһан эрэр хатыҥчааннар] эчи көнөлөрүн, чэгиэннэрин! Далан. Киил оҕонньор күтүөтүн батыһа көрөн хаалла: «Эчи чэпчэкитин, кыанарын оҕоккотун!» Н. Лугинов
2. Этиллэр санааны күүһүрдэн, бэлиэтээн биэриини көрдөрөр. ☉ Выражает усиление, выделение говорящим выразительности высказываемой мысли
Эчи, күнү быһа тэлбиҥниирбиттэн уҥуоҕасүһүөҕэ да суох буолан хааллым. Суорун Омоллоон
Эчи киһитин муннун тыаһа улаханын — икки сүллэр этиҥ этэн эрэрин курдук. Болот Боотур
[Варвара:] Били Мэхээлэ Уйбаанабыс бүгүн тоҕо хойутаатаҕай? Эчи сырыылара, үлэлэрэ да элбэҕэ бэрт быһыылаах. С. Ефремов
3. Саҥарааччы сөбүлээбэт сыһыанын сэмэлээн, хаарыйан этиини көрдөрөр. ☉ Выражает неодобрительное отношение говорящего к предмету речи с оттенком укора, замечания
Эчи, эдэр киһи эрээри, утуйдаҕыҥ баҕас тугун кытаанаҕай! Амма Аччыгыйа
Эчии! Сүптүр оҕолор, ити оҕонньор да сириксэннээх буолтуҥ баар ээ. Эрилик Эристиин
[Хобороос:] Бу уол оҕо буолан баран, тыллаах дьахтар курдук, эчи саҥардаҕа элбэҕин. С. Ефремов
△ Сөбүлээбэт сыһыаны хомноон, түгэх түһэн биллэриини көрдөрөр. ☉ Выражает неодобрительное отношение говорящего к содержанию высказывания с оттенком обиды, недовольства
Эчи, киниэхэ эрэ бары сүрэх тэбиитэ. П. Ойуунускай
Эчи, кыһыыта да бэрт. Билиҥҥиттэн, сиртэн көстө илигиттэн. Эгэ итинтикэҥ улааттын, уҥуоҕа кытааттын. Суорун Омоллоон
Эчи, ол үөрэхтээх дьахтар биһигинньик үөрэҕэ суох холкуостаахтары киһи диэ дуо? С. Ефремов
△ Сөбүлээбэт сыһыаны сиилээн, үгэргээн, күлэн биэриини көрдөрөр. ☉ Выражает неодобрительное отношение говорящего к содержанию высказывания с оттенком осуждения, иронии
Баай Хара Хаан уолун, кийииттэрин оронун анныгар саһыаран сытар дьону, эчи, кэпсэтиэхтэрэ да дии санаабатаҕым. Саха фольк. «Эчи, киһи аны сиргэ үктэнэрин да куттанар», — диэн эмээхсин эҕэ-дьэҕэ буолла. П. Ойуунускай
Эчи суох, аны кэлэн хамначчыттаныам дуо? Н. Якутскай
4. Этиллэр санаа баар быһыыга-майгыга сөбүлэммэт, куһаҕан эбиилик буолбутун курдук сыаналааһыны көрдөрөр (эбиитигэр, кыһалҕатыгар диэҥҥэ чугас). ☉ Выражает то, что высказываемая мысль оценивается говорящим как нежелательная (а к тому же)
Аны аһаппаттар диэн тыл-өс барыаҕа, эчи, күнтүүн ахсын дьон-сэргэ сүрдэнэн иһэллэр. П. Ойуунускай
Эчи, кини ол курдук быһыыланар буоллаҕына, биһигинньиктэр сатаан да ыал буолуохпут суох. Н. Неустроев
Эчи, сэгэриэм, аны ойууннаата диэн туох алдьархайыгар тиксэрэллэр, кэбис-кэбис. Күндэ
ср. эвенк. эчин, эсин, ачин ‘нет’