Якутские буквы:

Якутский → Якутский

хонуктан

хонуктаа диэнтэн бэй
туһ. Төрдүс сылы чорбохтоох сылынан ааттаабыттара. Ол дьыл олунньу сүүрбэ аҕыс хонук оннугар сүүрбэ тоҕус хонуктанар. КЗА АҮө

хонук

аат.
1. Түүннээх күн, төгүрүк суукка. ☉ День и ночь, сутки
Маныыһыппытын аҕыйах хонукка бурдук үлэтигэр ылбыттара. М. Доҕордуурап
Иккис хонуктарыттан үс түүннээх күнү быһа самыыр түстэ. Н. Павлов
Ол бирикээс туолуута баара эрэ аҕыс хонук хаалла. Эрилик Эристиин
2. Хонор, утуйар кэм, эбэтэр хонор сир. ☉ Ночлег, а также место для ночёвки. Сатыы үс-түөрт көстөөх сиргэ хонукпар тиийэр инибин
□ Аҕата дьиэтигэр олорбот, күнү быһа үлэҕэ сылдьар, киэһэ хонугар эрэ кэлэр. Т. Сметанин
Уот ыла барбыт тэҥэ хонук хоноот төннүбүт. «Чолбон»
♦ Хонуга ааҕыллыбыт (ааҕыллан сытар) — күнэ (күнэ-дьыла) ааҕыллыбыт диэн курдук (көр ааҕылын)
Аччыктаан, хоргуйан, ону тэҥэ ыалдьан элбэх киһи өлбүтүн, хас да киһи мөлтөх туруктааҕын, хонуктара ааҕыллан сыталларын туһунан кэпсэтэ олордулар. «Чолбон»
ср. др.-тюрк. хонаҕ ‘место отдыха, остановки’, тув. конук ‘ночевка’, алт. конок ‘сутки, день’

Якутский → Русский

хонук

1) ночлег || ночлежный; хонукпар кэллим я прибыл на ночлег; хонук дьиэ ночлежный дом; хонук ас ужин; 2) сутки || суточный; нэдиэлэ хонуга дни недели; хонук мас суточный запас дров; биэс хонук ааста прошло пять суток.

Еще переводы:

күндүтүй

күндүтүй (Якутский → Якутский)

туохт. Ордук сыаналаах, күндү буол. ☉ Стать ближе, дороже, приобрести большую ценность, значимость
Бу ыскамыайка эрэйдээх аҕыйах хонуктан бэттэх күндүтүйэн эрэр. С. Ефремов
Үрүҥ күннүү күндүтүйэн, Өрөгөйдөө итии таптал. С. Васильев

таайтар

таайтар (Якутский → Якутский)

таай I диэнтэн дьаһ
туһ. Таабырын диэн тугу эмэни, атын көстүүнү тугунан эмэтинэн сыһыаннаан таайтарар тыл кыра айымньыта ааттанар. Саха фольк. Аҕыйах хонуктан бэттэх туой таайтара саҥарар буолла. А. Софронов
Никита Парфеньевич сурук туһунан дьөрү таайтаран да эппэтэҕэ. Р. Баҕатаайыскай

эбиэттэн

эбиэттэн (Якутский → Якутский)

эбиэттээ диэнтэн бэй
туһ. Биир балык кэнсиэрбэнэн эбиэттэннибит. Н. Габышев
Хас да хонуктан бэттэх эбиэттэнэргэ анаан илдьэ кэлбит куһа сүтэр буолбута. ЯАМ ҮүСС
Бу [көтөрү иитии] сүһүөҕэр турдаҕына, кыһыннары кус-хаас этинэн эбиэттэнэр үһүбүт диэтилэр. ВМП УСС

айааһаа

айааһаа (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Ыҥыырга, көлүүргэ үөрэт, көлө гынарга бэлэмнээ, сыһыт. ☉ Приучать к седлу или упряжке, объезжать
Чаппа уола аҕыйах хонуктан бэттэх баар-суох баайын, түөртээх сур соноҕоһу, айааһаан дьэргэтэн сылдьар. Амма Аччыгыйа
Остуорас Түмэппий оҕото Лэгиэнтэй, Кунаны айааһаан сир тиэрбит сэгэртэй. С. Васильев
Тап-тап-табакам, Айааһыам эйиигин! Чэчир-72
2. көсп. Кими, тугу эмэ бэйэҕэр бас бэриннэр, тугу эрэ баһылаа. ☉ Приучать, покорять кого-что-л.; овладевать кем-чем-л.; осваивать что-л. Аҕаларбытын кытта Атах тэпсэн тураммыт Айааһаабыппыт Хабыр айаннаах Халлаан харааптарын. Н. Рыкунов
Бу хотугу тыйыс айылҕалаах кыраайы айааһыылларыгар, дойду оҥостоллоругар кыаҕы биэрбит балык диэн — мунду! Багдарыын Сүлбэ
Аам-даам тымныыгын, Анысхан сата тыалгын, Аргыар муус тыыҥҥын Аттыы, «саттыы» айааһыахпыт. Күннүк Уурастыырап
Эмньик аттыы ахсымныыр Эдэр сааһы айааһаан, Аны үлэ саҥалыы, Ааны аста аан бастаан. Р. Баҕатаайыскай

таһымнаа

таһымнаа (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Туох эмэ иһин толорон үөһээ бүүрүгүн үрдүнэн оҕус, таһынан бар (хол., ууну этэргэ). ☉ Переполняться, переливаться через край (напр., о воде)
Ойбон уута таһымнаан халыс гынна, оҕонньор ойон турда. Амма Аччыгыйа
Таммахтар холбостохторуна киэҥ өрүс уутун батарбакка таһымныыр. Эрилик Эристиин
Силбик буолан уонна онно эбии өрүс уута таһымнаан, кумахтары сабан, аҕыйах хонуктан бэттэх балык булда тохтоото. Н. Габышев
2. көсп. Киһи сөптөөх дии саныырыттан ордук элбэх, ордук таһыччы буол. ☉ Превосходить всякую меру, быть чрезмерным
Баһырхай тутуу барҕарыаҕа, Балысхан быйаҥ таһымныаҕа. С. Зверев
Улуу Сайылык улахан көхсө күөл эбитэ үһү, ол күөлгэ анды саарара, кус-хаас бөҕө мустара, балык бөҕө таһымныыра диэн буолар. Багдарыын Сүлбэ
Кыһыйабын — Кырдьык кырыымчыгыттан, «Кыргыс» салҕанарыттан, Сырайа-хараҕа суох Сымыйа таһымныырыттан. «Чолбон»
3. көсп., кэпс. Төһө эрэ таһымнаах буолар гын, ханнык эрэ таһымҥа таһаар. ☉ Вывести что-л. на какой-л. уровень
Дакылаатчыт …… партийнай салалта истиилин, дьоҕурун үрдүк таһымныырга, олох сайдыытын билиҥҥи үрдүк көрдөбүллэригэр дьүөрэлээхтик эппиэттиир буолалларын ситиһэри модьуйда. В. Протодьяконов

ночлег

ночлег (Русский → Якутский)

сущ
хонук

күүстэн

күүстэн (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Туохтан эмэ күүс ыл, эрчим эбин, сэниэлэнэ түс. ☉ Обрести, найти силы, зарядиться энергией
Микиитэ хантан күүстэнэ охсубута буолла, Ваняны аҥаар атаҕынан баһан, Кутуйах диэн сааһырбыт сур атын үрдүгэр эһэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Күүстээх үлэттэн илиһиннэхпинэ, Ийэ буорбун сыттанан сытыам, Ньургун Боотурдуу күр күүстэнэн, Тура эккирээт, тиргиллэн барыам. И. Гоголев
Тыҥа да сыаланнахпына, ахсым иҥиирим киирэн, көнтөс тулуйбат күүстэнэн барыах этим. М. Доҕордуурап
2. Ханнык да өстөөҕү самнарар улахан аармыйалан, аныгылыы сэптэн-сэбиргэллэн. ☉ Иметь большую боеспособную армию, современную технику
Наарта сыарҕаны Дьалты элиттибит, Дирбийэр массыынанан Ньирилиир күүстэннибит. Саха фольк. Сүүрбэһис үйэҕэ космическай аракыаталар эрэ күндэл халлааҥҥа күөрэйбэттэр, атомнай буомбалар күн сирин күл оҥорор күүстэннилэр. И. Аргунов
Биһиги эрабыт иннинээҕи 2800 кэриҥэ сыллаахха Египет судаарыстыбата балачча модун күүстэнэ сылдьыбыта. КФП БАаДИ
3. Кыаҕыр, киэҥ далааһыннан; муҥутуурдук сайын. ☉ Обрести мощь, могущество; иметь широкий размах
Сэбиэскэй былаас күүстэнэригэр, үлэһит норуот олоҕо тупсарыгар мин улахан баҕалаахпын. Н. Якутскай
Дойдубут, уйгута чэлгийэн, сибэкки симэннэ, Хонуктан хонукка барҕаран, баараҕай күүстэннэ. А. Абаҕыыныскай
Предприятиелэр судаарыстыбаннай былааны толорууларыгар ростовчаннар бачыымнара сүҥкэннээх дьайар күүстэннилэр. «К»

бэттэх

бэттэх (Якутский → Якутский)

  1. сыһ. Бу диэки өттө, чугас өттө; чугас, манна. ☉ На этой стороне; сюда, близко, ближе
    [Эписиэр:] Бырааттар, эһиги кэлиҥ эрэ бэттэх. Эһиги Сэпсики уонна остуорас Охоноос диэни билэҕит дуо? Күндэ
    «Бэттэх кэл!.. Ити устуулга олор!» — мин киниэхэ тимир-тамыр курдук эттим. Н. Якутскай. Егор Артемьевич толоостук кыыһыран көбдьүөрэ түстэ: «Ира, кэл эрэ бэттэх! Тоҕо мэлдьи кыыһыраҕын?!» А. Федоров
  2. сыһ. дьөһ. суолт.
  3. Миэстэ, хайысха суолталаах ааттары таһаарыы түһүккэ салайан, хайааһын бэтэрээ өттүгэр буоларын, саҕаламмыт кыраныыссатын көрдөрөр. ☉ Управляет исходным падежом существительных с пространственным значением (употребляется при обозначении предмета, по ту (противоположную относительно говорящего) сторону которого распространяется действие). Куораттан бэттэх кими да көрсүбэтим
    □ Охотскайтан бэттэх табалары-аттары биир сыарҕаҕа тиэллэн киирдим. Амма Аччыгыйа
    Ити оттон бэттэх лэппэгэр баттахтаах кыыһы көрөҕүн дуо? Иккиһэ ачыкылаах. Н. Лугинов
  4. Бириэмэ суолталаах ааттары кытта хайааһын саҕаламмыт уонна билиҥҥэ дылы буолар кэмин ыйарга туттуллар, аат тыллары, солбуйар ааттары, ааттыйбыт даҕааһыннары, аат туохтуурдары таһаарыы түһүккэ салайар. ☉ Употребляется при обозначении начала временного периода, продолжающегося до момента речи, управляет исходным падежом существительных, местоимений, субстантивированных прилагательных и причастий
    Алта уонус сыллартан бэттэх саха литературатын атын бырааттыы литературалары кытта хардарыта сибээһэ биллэрдик кэҥээтэ. ОГГ СМ
    Чаппа уола аҕыйах хонуктан бэттэх баар-суох баайын, түөртээх соноҕоһу, айааһаан дьэргэтэн сылдьар. Амма Аччыгыйа
    Итинтэн бэттэх нарыммыт Илэ бааччы уларыйда. Күннүк Уурастыырап
    Кини саҥардыыттан бэттэх күн аайы, арыт өрүүөрүү даҕаны, сонун истэ сугулааҥҥа барар. А. Бэрияк
    Лааппытын, табаарын, ыскылааттаах аһын өрөпкүөм былдьыаҕыттан бэттэх Сараапап атыыһыт дьиэтиттэн быкпакка олордо. Н. Якутскай
    Бу оҕонньор ыалдьыаҕыттан бэттэх олох өй-мэй буолан хаалла. И. Данилов
күкүр

күкүр (Якутский → Якутский)

I
түөлбэ. долборук диэн курдук
Хараанай эмээхсин ынаҕын хотонугар босхо ыытта. Күкүрүгэр толору оту симнэ. И. Гоголев
Хас да хонуктан бэттэх ынаҕа арбы-сарбы туттубутун, муннун күкүргэ анньан туран ытыырын эмээхсин бэлиэтии көрбүтэ. В. Иванов
Оту хотоҥҥо тыраахтар үтэн киллэрэр, ол транспортер устун борооскулар аһыыр күкүрдэригэр эриэдэхси тарҕанар. ИКДь
бур. хүхчүр, монг. хөхүүр ‘бурдюк’
II
даҕ. Улахан, сүүнэ. ☉ Массивный, огромный
Икки күкүр таас кынаттаах барылыыр бар өксөкү кыыл баар үһү (тааб.: бырдах). Үс күннүк сиртэн күндээрэн көстөр, бухатыырдары мунньан хаайдахха кыайан-хотон алдьаппат күкүр таас ампаары оҥорбуттар эбит. Ньургун Боотур
Күкүр тайҕа Күөгэс гынан, Көмнөх хаарын Көҥү ыһан, Күн диэки Күөгэйэ үүммүтэ. С. Васильев
◊ Күкүр таас — улахан кэлим таас, сымара таас. ☉ Большой массивный камень, каменная глыба
[Сибэкки:] Күөнтээн саба баттыы сатыыр Күкүр таастыын мөккүспүтүм. М. Ефимов. [Муора долгунун] Күүрдэн таһааран, Көтөҕөн аҕалан Күкүр таастарга Күндээрдэ ыһыахтыыр. В. Лебедев (тылб.). Күкүр <таас> хайа аат., поэт. — туруору үрдүк хайа. ☉ Высокая отвесная гора. Күлүбүрүү тахсыбыт, Күөрэйэ ойбут күнүм Күкүр хайа кэннигэр Күндээрбитинэн киирдэ. Саха нар. той. IV
[Бүлүү өрүс] Туоратынан барыа диэн Күкүр таас хайанан күөйүүлэммит. Саха нар. ыр. Күкүр хайа күлүгүнэн Күндү маҥан күн Күөрэйэ көтөн, Сарбынньахтаах сардаҥата Сараадыйа тахсыа. А. Софронов
III
тыаһы үт. т. Тугу эмэни күүскэ аалыыттан тахсар кыычырҕас тыас (хол., тимири бөдөҥ игиинэн). ☉ Звук, похожий на скрежет (напр., производимый толстым напильником при опиливании железа).
ср. кирг. күтүр ‘звукоподражание хрусту’, казах., осм. күтүр-күтүр ‘сильно, с шумом’

түөрт

түөрт (Якутский → Якутский)

төһө ахс. аат.
1. 4 сыыппараны, чыыһыланы, ахсааны бэлиэтиир тыл. ☉ Слово, обозначающее число, цифру 4
Түөрт оҕо биир бэргэһэлээх үһү (тааб.: остуол). Сылгы түөрт ойоҕоһун кэһиилэнэн баран, Манчаары ийэтиттэн көрдөспүт. МНН
Кинилэр түөрт эрэ ый бииргэ олорбуттара. «ХС»
2. кэпс. Тардыы сыһыарыыланан «түөртээх, түөрт саастаах» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В притяжательной форме употребляется в значении «четыре года кому-л., четырёхлетний»
Чаппа уола, аҕыйах хонуктан бэттэх, түөртээх сур соноҕоһу айааһаан дьэргэтэн сылдьар. Амма Аччыгыйа
Улахан оҕом биэстээх, иккиһим түөрдэ. Эрилик Эристиин
Били, мин түөртээх доруобум көмөлөстө. И. Сосин
3. Оскуолаҕа «лаппа үчүгэй» («туйгуннааҕар» эрэ намыһах) билиини бэлиэтиир сыана. ☉ Школьная отметка успеваемости, означающая «хорошо», четвёрка. Оҕото уруһуйугар түөрдү ылбыт
□ Ол да буоллар өйтөн суруйуубун түөркэ суруйбут этим. Софр. Данилов
♦ Анды түөрт харах буолар — анды (атын да кус) саарар, түүлэнэр кэмигэр ыраахтан түөрт харахтаах курдук көстөр. ☉ Во время линьки у турпанов (у других уток тоже) издалека кажется, что у них четыре глаза
Анды түөрт харах буолтун истэн баран, сайыҥҥы от үлэтигэр киирэрим уонна алааһым ходуһатын саха хотуурунан аҕыйах күн тоҕо дайбаан кэбиһэрим. В. Протодьяконов
Түөрт атах буол көр атах. Арамаан мэйиитэ эргийэн охтон түстэ, онтон түөрт атах буолан туран иһэн, эмиэ кыайан уйуттубата. Ф. Софронов. Түөрт атах түс — муҥ кыраайгынан сүүр (ат туһунан). ☉ Пускаться вскачь (о лошади). Кини уксубут ата бастакынан түөрт атах түстэ. Түөрт үтүгэн миф. — Аллараа дойду, аат. ☉ Подземный мир, преисподняя
Түөрт үтүгэнинэн Түгэхтэммитэ үһү. П. Ойуунускай. Түөрт үүтэ-аана бүөлэммит — ханна да барар-кэлэр сирэ суох буолбут. ☉ соотв. быть загнанным в угол. Түөрт үүтүм-ааным бүөлэннэ быһыылаах диэн, олус ыксаабыт. Түөрт харахтаах хааннаах хара ыт үөхс. — хара түөкүн, сиргидэх. ☉ Негодяй, подлец, гадина (одно из отборных якутских ругательств). Түөрт харахтаах хара хааннаах хара ыт, ханна сылдьара буолуой? Үс (түөрт) саха — үс саха диэн курдук (көр саха). Үс саха үөскүү, түөрт саха төрүү илигинэ. Саха фольк.
◊ Түөрт илии хаһалаах — түөрт тарбах халыҥа хаһалаах. ☉ С брюшным жиром толщиной в четыре пальца. Сахалар сылгы көтөҕүн-эмиһин быһаарар сүрүн бэлиэлэрэ: түөрт илии хаһалаах. Түөрт муннук мат. — түөрт туочуканы холбуур сурааһыннартан турар фигура. ☉ Четырёхугольник. Оҕолоор, түөрт муннук иэнин быһаарыҥ
□ Түөрт муннук ойуулаах симэхтэри …… килэгир сирэйдээх тимиринэн охсон таһаараллар. НБФ-МУу ОТАТ. Түөрт сүүс — 1) сүүһү түөртэ ылбыт саҕа ахсаан. ☉ Четыреста. Түөрт сүүстэн тахса ахсааннаах нэһилиэнньэ; 2) кэпс. Түөрт солкуобай. ☉ Четыре рубля. Түөрт сүүһү иэс биэрбит. Түөрт уон — отуттан уонунан ордук ахсаан. ☉ Сорок
Түөрт уон буут тахсыбыта дуу? Күндэ
Тыа солооһунугар Түөрт уонча киһини туруорары ситистэ. М. Доҕордуурап
др.-тюрк., тюрк. төрт, дөрт