дьүһ. туохт. Тиэтэйбит быһыынан түргэн-түргэнник киэҥник дайбаан хаамп. ☉ Шагать торопливо, быстро, широко, размахивая руками
Тиэтэйбит киһи киэбинэн дайбаан, хоролҕон хара айан суолун устун киирэн тайбаахалыы турда. А. Софронов

тарт диэнтэн төхт
көрүҥ. Оҕонньор хааччах аанын үс сиэрдийэтин тардыталаан кэбистэ. Л. Попов
[Булчут] ойуур үс муннугар, куобах хоролҕон суолларыгар айа тардыталыыр. Р. Кулаковскай
Быһыт былаанын оҥорон, харандааһынан уһатытуора тардыталаан элэгэлдьиттэ. М. Доҕордуурап

дьүһ. туохт. Көнөтүк буолбакка эрийэ-буруйа барыталаа. ☉ Виться, извиваться (напр., о т ропинке)
Сатыы дьон, ыҥыыр аттаахтар сылдьар хоролҕон суоллара үрдүк дулҕалаах үрэх сөкүтүн быыһынан мунньараҥныыр. Амма Аччыгыйа
Кудай оҕонньор бу уһун-синньигэс илин-арҕаа мунньараҥнаабыт өрүстэри өрө-таҥнары сыыйбыт, …… уһаты-туора кэмнээбит булчут. Н. Босиков
Сылгы ороҕо дулҕа быыһынан ынах быатын курдук м у нньараҥныыр. В. Яковлев

туохт. Кимниин эмэ биир бириэмэҕэ, биир сиргэ олор уонна доҕордуу, иллээх сыһыаннаах буол. ☉ Быть ровесниками, сверстниками и иметь дружеские, приятельские отношения
Үс ини-бии Үөл талах курдук үөлээннэһэн үөскээн, Байан-тайан, оҕолонон-ойохтонон Олоорторо эбитэ үһү. А. Софронов
Кини үөлээннэһэн үөскээбит ыалын кытта ходуһа хоролҕон суолунан дьиэтигэр сатыы тахсан иһэн сэһэргэһэрин курдук тыл этэр. Амма Аччыгыйа
Давид биһикки бииргэ олорон, бииргэ үөрэнэн үөлээннэспэтэх дьоммут. С. Данилов

даҕ.
1. Мөлтөх харахтаах, ырааҕы кыайан көрбөт. ☉ Плохо видящий на далёкое расстояние, близорукий
Тугу барытын сыһыары тутан көрөр, харалҕан харахтаах, бэрт кыра үөрэхтээх Дьэкиим Угаарап диэн оҕонньор интэринээт салайааччыта. Амма Аччыгыйа
Петя уҥуоҕунан орто, хатыҥыр соҕус, таҕайан көрө сылдьар харалҕан. М. Доҕордуурап
Сиэрин ситэрэн, харалҕаныттан эбитэ дуу, онто да суох кыараҕас хараҕын быһыччы көрөр идэлээҕэ. «ХС»
△ Сырдыкка сатаан көрбөт, хараҥаҕа эрэ үчүгэйдик көрөр (үксүн түүҥҥү сырыылаах көтөрдөр, кыра кыыллар тустарынан). ☉ Не видящий при дневном свете, хорошо видящий в темноте (о птицах, мелких животных, ведущих ночной образ жизни)
«Ыл, ити уйа аннынааҕы мутукка олор: билигин хараҥа, харалҕан көтөр көрүө суоҕа», — диэбит Барыллыа-хатын. Саха фольк. Киниэхэ [Хаххаҥҥа] тириир кыһалҕа — Күнүһүн көрбөт, харалҕан. Баал Хабырыыс
Күнүс адьас харалҕаннар, Онон мэкчиргэлэр Тииккэ кылаан чыпчаалыгар Түһэн олороллор. И. Эртюков
2. Кылар, кыччаҕар (харах туһунан этэргэ). ☉ Косой, косоглазый
Харалҕан хараҕа Хаҥас диэки ханньары тардан, Кылар хараҕа Кырыытынан көрдө. П. Ойуунускай
Сахаар Охонооһойоп эбит. Кини саҥата, кини кыччаҕар, харалҕан хараҕа! Амма Аччыгыйа
Дьаакып Кыычкын харалҕан этэ. Ол да буоллар бэркэ сөбүлээн уһанара. Тускун
3. көсп. Кэскиллээҕи, үүнэр-сайдар кыаҕы өтө көрбөт, туруктаах олоҕу кыайан тэрийбэт. ☉ Недальновидный, лишённый проницательности, близорукий
Маннык кэскили көрбөт харалҕан буолбут салайааччылар атын сирдэргэ бааллара дуу, эбэтэр Үөһээ Бүлүүгэ эрэ маннык дуу? «Кыым»
Эн аҥаардас сатаан дьаһайбатыҥ эрэ содула буолбатах, ону таһынан политическай өттүнэн харалҕаныҥ содула буолар! Г. Николаева (тылб.)
◊ Харалҕан айан суола — хоролҕон айан суола диэн курдук (көр айан)
Мантан инньэ киин сирдэри кытта харалҕан айан суолунан сибээстэстэҕинэ, нэһилиэкпит Кытыы диэн аата хаалан, дьэ үүнэр-сайдар ини. Далан
Алааһы ортотунан тахсар харалҕан айан суолунан массыына өр-өтөр гыммакка бөһүөлэккэ биирдэ баар буолла. Н. Босиков
Дэриэбинэ бэтэрээ өттүнэн соҕурууттан хоту улахан харалҕан айан суола ааһар. «ХС»
ср. бур. харалаган ‘близорукий’

аат.
1. Ханна эмэ ыраах сылдьыы, ыраах барыы (үксүгэр улахан сыаллаах-соруктаах, тэриниилээх). ☉ Дальняя поездка, путешествие, путь, дорога (обычно трудная, длительная и хорошо снаряженная). Айаҥҥа тэрин, айаҥҥа хомун
□ Айан аргыстаах, суол доҕордоох (өс хоһ.)
Ыраах айаҥҥа, кутталлаах суолга таптыыр кэргэнин ыытыан төһө да баҕарбатар, Ньургуһун сөбүлэһэригэр эрэ тиийэр. Н. Якутскай
Бэрт эрчимнээх куоластаах дьахтар саҥата араадьыйаланан сөмөлүөттэр айаннарын иһитиннэрэн субурутар. Амма Аччыгыйа
Ыраах айаннартан ыран, сылайан, Төһө да сындалыйан истэрбин, Эн тускунан бу саҥа ырыаларбын Мин алмаас оҕуруолуу тиһэбин. С. Данилов
2. Ыраах барар, сылдьар суол, барыы хайысхата. ☉ Направление движения, путь, дорога
Биһиги айаммытын эмиэ намыһах сэппэрээк талахтаах үрдүк сыыр бүөлүү түһэ сытар. Н. Заболоцкай
3. Барыы, баран иһии түргэнэ. ☉ Темп, скорость пути
Мин урукку айаммар холоотоххо ордук күүскэ көтүөм. Ньургун Боотур
Өйдөөх сүөһүлэр [ыттар] иччилэрэ тиэтэппит саҥатын истэннэр, айаннарын эбэн биэрдилэр. Н. Заболоцкай
Түргэн электровоз барахсан Түрбүйэн-күрбүйэн түспүтэ, Аттанан «дьаамыттан» арахсан, Айана эбиллэн испитэ. Күннүк Уурастыырап
4. көсп. Инники диэки барыы, сайдыы. ☉ Путь развития, продвижение по ступеням развития
Мин иннибэр Киэҥ суол Арыллан-күлүмүрдүү сытар. Ыҥырбытыҥ эн миигин, хомсомуол, Дьолго көтүтэр айаҥҥар. П. Тулааһынап
Күн аайы суол солуур этибит Өспөт дьол айанын аартыгар. С. Данилов
Биһиги уруккулары кытта аат былдьаспаппыт, кинилэр айаннарын салҕаан баран иһэр дьоммут. Амма Аччыгыйа
5. көсп. Көлө атахтарын олбу-солбу үктээн, сүүрүү-хаамыы икки ардынан барыыта. ☉ Медленная рысь (средний аллюр)
Суһал айаннаах ат. СГФ СКТ
Айан сэлии икки ардынан атаралаабыт суола, кылы тарпыт курдук, көбүс-көнөтүк дыргыйа сытар. Л. Попов
♦ Аҕыс арахсыылаах айан хатын — эрэйдээх, оһоллоох-моһоллоох ыарахан уһун айан (айаны улуутутан, айан моһолуттан саллан этии). ☉ Долгая, изнурительная дорога, полная тяжелых испытаний (букв. со многими распутьями госпожа-дорога — следует ехать с большими предосторожностями)
Үрүҥ Уолан убайым түгэҕэ биллибэт күрэ ииҥҥэ тимирэн хаалла, тоҕус мөҕөһүннээх суол оһолугар, аҕыс арахсыылаах айан хатын алдьархайыгар түбэспит. ПЭК ОНЛЯ II. Айан аанын ас — уһун айаҥҥа турун. ☉ Начать долгий путь, отправиться в дальнюю дорогу
Айан аанын аһан, Ахсым суолу тэлэйэн Айа чаачар курдук Ахсаабакка айанныахпыт. С. Зверев
◊ Айан киһитэ — ыраахтан саҥа кэлбит эбэтэр ыраата бараары тэриммит киһи; ыраахтан иһэр киһи. ☉ Только что приехавший или собирающийся в дальнюю дорогу человек; путник
Айан киһитэ киэҥ суолу таптыыр (өс хоһ.). Бу айан киһитэ кинилэр аттыларынан ааһар айан суолун тутан иһэр. Эрилик Эристиин
Айан киһитэ ааспыта буолуо, суол киһитэ тутайбыта буолуо — Айыы амтаннаах аһына аһатыҥ, сөлөгөйүнэн утахтааҥ! Ньургун Боотур. Айан суола — чугас эргининэн буолбакка, ыраата барар суол; ыраахха барар элбэх сырыылаах киэҥ суол. ☉ Большая проезжая дорога, большак
Айан суолугар туора охтубут харыйа курдук киһи (өс хоһ.). Айан суолунан биир маҥан аттаах мааны баҕайы киһи ааһан иһэн, тосту кинилэр диэки туораан, айаннатан мэҥилитэн кэллэ. Күндэ
Суккун Сонноох Суут албын үс оҕуһунан айан суолун устун куораттаан иһэр эбит. Суорун Омоллоон
Сиһин көннөрбүт айан суола Күнүскү сылааны умнан, Сииги бүрүнэн кылбачыйа Сытар сынньанан ахан! Н. Дьяконов. Айан суолун тут — олохтоох кыра суолтан улахан айан суолугар киир; ыраах айаҥҥа турун. ☉ Выходить на большую проезжую дорогу (с узкой местной); держать дальний путь
Күһүнүгэр Аркашалыын, тус-туһунан чаастарга түбэһэн, уһун айан суолун туппуппут. П. Аввакумов. Айан талыы — дьахтар оҕолоноругар бастакы улахан талыыта. ☉ Первые продолжительные родовые схватки
Ийэм эрэйдээххэ, Айан талыыны Арҕаһынан киллэрэн, Абытайдатан барбыттааҕым. Өксөкүлээх Өлөксөй
Айан талыыта номнуо аара суолга ааһан, хороҥ …… талыыта кургумун иһинэн куппутунан барбыта. Н. Заболоцкай. Айан тыала — кылгас кэмҥэ күрүскүрүс кэлэн ааһар сирилэс тыал. ☉ Порывистый ветер
Оһох уота ыкса түүн Улам өһөн барара, Ураатыгар айан тыала Улуйбахтаан ааһара. Күннүк Уурастыырап
Ол иһин аргыстаһабын айан тыалын, Санаабын байытабын саҥа сирдэринэн. С. Данилов
Айан тыалыгар көтөхтөрөн Арыт тиэтэйэ, бытаара, Хоту сөрүүкүү көттөхтөрө Кавказ чараас былыттара. И. Эртюков. Айан хааһа (куһа, көтөрө) — соҕурууттан айаннаан иһэр, эбэтэр соҕуруу айаннаан иһэр хаас (кус, көтөр). ☉ Птицы, улетающие на юг или прилетающие с юга (перелетные птицы)
Саас онно харалдьык тахсара, Үрэх хааһыгар ньургуһун үүнэрэ, Ааһар этилэр айан хаастара, Оннук усталлара оҕо саас күннэрэ. С. Данилов
Арыы элээнин иэнигэр Айан кустара аарыыллар, Оһуор сибэкки симэҕэр Ойуур лыахтар оонньууллар. И. Чаҕылҕан
Сынньаныахпыт этэ диэн сорохтор соҕурууттан хоту, оттон сорохтор хотуттан соҕуруу көтөллөр. Адьас айан көтөрүн курдук баҕайыларбыт. И. Данилов. Айан харыллата кэпс., күл.-ооннь. — эрдээх үтүө айанньыт, айаҥҥа үөрүйэх, сатабыллаах киһи. ☉ Человек, привычный к дороге, сноровистый (букв. дорожный сокол)
Хата, айан харыллата буолуо эбиккин ээ, миигиннээҕэр баҕас ордуккун, оҕонньор кыыс эрэйдээбэккэ иһэриттэн үөрэрин эттэ. А. Сыромятникова. Айаҥҥа (айан суолургар) тур (турун) — ыраах барар быһыынан тэринэн айаҥҥын саҕалаа. ☉ Отправляться в далекий путь, начать свое путешествие
Кини айаныгар саҥардыы турбут быһыылаах, сылайбатах, эрчимнээхтик сыыйыта тэбэн сырдырҕата турбут. Амма Аччыгыйа
Улахан аартык устунан Угуйар айаҥҥа турдум. С. Руфов
Буурҕалаах буомнары нөҥүөлээн түсүһэн, Суолталаах киэҥ айан суолугар туруннуҥ. Күннүк Уурастыырап. <Тоҕус кулугулаах> дорҕоон (дорҕоонноох) айан суола — киэҥник биллэр, сураҕырар, ыраах барар, элбэх киһи сылдьар суола (толорутун фольк. улуутутан, киэргэтэн этии). ☉ Широко известная, оживленная проезжая дорога (украшающий эпитет в фольк.)
Дорҕоон айан суолугар Араас киһи түмсүбүт. А. Абаҕыыныскай
Дорҕоонноох айаҥҥа Турдаҕым диэн буоллун, Сүүрүккэ, долгуҥҥа Сүктэрдэ олоҕум. Дьуон Дьаҥылы
Амаан-дьамаан айаным алдьархайа Тоҕус кулугулаах Дорҕоон айан суолун Содула сутатан, Элэм эстэн, Былам быстан …… Аан дойдубуттан …… ааттаспытым. С. Зверев
Тибилгэн айан суола көр хоролҕон айан суола. Киэҥ алааһы ортотунан ааһар тибилгэн айан суолун кытыытыгар аарыма тиит үүнэн турарын көрбүккүт дуо? Софр. Данилов. Тэргэн айан суола — суоллартан эрэ бары өттүнэн уһулуччу чорбойор суол (киэҥинэн, сырыытынан, оҥоһуутунан дэхситинэн эҥин). ☉ Самая оживленная большая и лучшая трактовая дорога
Исай аҕатын пааматынньыга Дьокуускайтан Покровскайдыыр тэргэн айан суолугар турар. «ХС». Ходьороҥ айан — түргэн, сиэлии-сүүрүү былаастаах суһал, тиэтэл сырыы, хаамыы. ☉ Быстрый, между бегом и рысью, торопливый ход
Оннооҕор тротуарынан сылдьар сатыы дьон биир кэм ходьороҥ айанынан хаамсаллар. Н. Якутскай
Холлороон айан суола көр холлороон. Манна төттөрү-таары сыбдырыһан, холлороон айан суолун таһаарыммыттар. Амма Аччыгыйа. Хоролҕон айан суола — киэҥ-куоҥ, сылдьыһыылаах, дэхси көнө суол. ☉ Оживленная утоптанная широкая прямая дорога
Үөһэ аҕыйахта атыллаатар эрэ хоролҕон айан суолугар киирэр. М. Чооруоһап
ср. тюрк.-монг. айан, айаҥ ‘путь’, ‘путешествие’

аат.
1. Киэҥ, улахан айан суола; сүрүн суол. ☉ Большая проезжая дорога, тракт; столбовая дорога. Айан аартыга. Аартыкка киир
□ Аартык ааттаах, суол сурахтаах (өс ном.)
Аллара дьурулуйан киирбит солооһуннаах киэҥ аартык устун хас да аттаах киһи хаамтаран сукулдьутан киирдилэр. А. Бэрияк
Бу соломмут, оҥоһуллубут суолу олохтоохтор «Аккыырай аартыга» диэн ааттыыр буолбуттара. Н. Якутскай
Киэҥ тайҕа дьиэллигэстэнэн, Киирии-тахсыы дэхсилэнэн, Улахан суол оҥоһулунна, Оройуон аартыга аһылынна. С. Васильев
2. Хапчааннарынан, намыһах сирдэринэн хайаны дабайан уҥуордуур айан суола. ☉ Горный перевал
Үрдүк аартык үрдүттэн Өрүс нөҥүө ыраахтан, Үрүлүйэ дьэргэйэн, Үгүс элбэх үрүҥ көмүс Хоруоҥканы тиспиттии, Куорат уота күлүмнүүр. Күннүк Уурастыырап
Сылайа быһыытыйбыта сонно тута ааһан, хайыһарын сүгэн, бу намыһах аартыгын өрө хааман тахсан, уҥуоргу алыыга таҥнары дьулурутта. Болот Боотур
Уол үрдүк аартыктан туут хайыһарынан анньынан кэбистэ. «ХС»
3. Улахан, киэҥ айан суолун төрдө. ☉ Въезд на проезжую дорогу, тракт. Аартык төрдө. Куораттыыр аартык. Бүлүү аартыга
□ Биһиги олохпут — кинилэр суолларын аартыга. Софр. Данилов
Ньурбаны Саха сиринээҕи салгын суолун арҕааҥҥы аартыга диэн ааттыыллар. И. Данилов
Били тахсан барыахтаах аартыктарын төрдүн диэки ытыалаһыы хат хойдо түһээт, олох уурайбыта. Болот Боотур
4. Кымырдаҕас уйатыгар киирэр, тахсар хайаҕастар. ☉ Отверстия в муравейнике для входа и выхода муравьев
Кымырдаҕас уйатын таһыгар сэдэх уонна аартыктарын аана бүөлээх буоллаҕына, ардах күүтүллэр. «Кыым»
5. Хайа эмэ диэки барар, айанныыр хайысха. ☉ Направление движения, маршрут
Аартыкпытын оруобуна тутуһан иһэр эбиппит, аҕыйах хонугунан Күһүүргэ тиийиэхпит. Е. Неймохов
Халлаан-космос аартыгын Гагарин маҥнай аспытын — Илэ-чахчы долгуйан, Ис сүрэхтэн биһириибин. Күннүк Уурастыырап
Аҕаҥ тааһын анныгар Атахтаһан сыппатыҥ, Кыргыс хааннаах аартыгар кыламаҥҥын саппытыҥ. П. Тулааһынап
6. көсп. Инники үүнэр-сайдар хайысха; үүнүү-сайдыы суола (үксүн публ., поэз. тут-лар). ☉ Столбовой путь развития, движения вперед; открывающаяся перспектива (обычно употр. в публ., поэз.). Эдэр Эллэй поэтическай талаана сылтан сыл ситэн-хотон, айар үлэ киэҥ аартыгар тахсыбыта. Софр. Данилов
Аны кини иннигэр эйэлээх айар үлэ аартыга нэлэһийбитэ. П. Филиппов
Оройуоҥҥа биллэриллибит култуура эстэпиэтэтигэр кыттан, биригээдэнэн күрэхтэһииттэн саҕалаан, Найахы сельскэй кулуубун самодеятельнай артыыстара киэҥ аартыкка тахсыбыттара. «Кыым»
♦ Аартыгы арҕар — араас суолларынан, аартыктарынан киэҥник тэлэһийэ сырыт; киэҥ сиринэн, ыраах суолларынан тэлэһийэ сылдьан тугу эрэ дьаныйан көрдөө. ☉ Много ездить по широким дальним и ближним дорогам; много ездить по дорогам в упорных (обычно тщетных) поисках кого-чего-л.
Мин аан дойду аартыктарын арҕарабын Эн эрэ, эн эрэ дьолуҥ туһа диэммин, Арыт... Арыт мин хахай хаана хааннанабын Эн эрэ, эн эрэ соргугун көмүскээммин. С. Данилов. Аартыгы арый — 1) саҥа аартыгы тэлэн (солоон, дэхсилээн эҥиннээн) суолу таһаар. ☉ Проложить новую широкую дорогу
Ону [хорҕолдьуну] хостуурга тохсус мэндиэмэн оҥоһуллуохтаах эбит. Суол солуур, аартык арыйар дьон наада буолтар. С. Федотов; 2) ыраах, уһун унньуктаах суолга тур, айаҥҥын саҕалаа. ☉ Начать долгий изнурительный путь, отправиться в долгий путь
[Оннук оҕо] Улуу дойдуларынан урбачыйыа, Киэҥ сирдэринэн тэлэкэччийиэ, Амырыын аартыктары арыйыа. Өксөкүлээх Өлөксөй
Паровоз обургу Айаҥҥа турунан Аҕыс хараҕалаах Аартыгы арыйда, Тоҕус кулугулаах суолу тобулла. С. Васильев
[Чачыгыр Таас ойуун] уйаара-кэйээрэ биллибэт уһун аартыгы арыйбыт, айаннаан-айаннаан, дьон көнчөйө көһүйбүттэрин кэннэ, ананан барбыт сиригэр тиийэн охсуолаан чабырҕатан барбыт. П. Ойуунускай
Аартыгы ас көр аартыгы арый. Бу аҕыйах сыл иһигэр сис тыалары сиҥнэри солооммут, сүүһүнэн айан аартыктарын астыбыт. Амма Аччыгыйа
«Илин өттүбүн ибирдээмэҥ, иэдээҥҥэ охсумаҥ! Аартыкпын аһыҥ, суолбун тобулуҥ!» — диэтэҕэ [ойуун]. П. Ойуунускай
Охсуһуулаах ахсым сыллар Аартык аһан, буому туораан, Аарыгыран аастылар. С. Данилов. Аартыгы дабай — ким, туох эрэ туһа диэн дьүккүөрдээхтик, сыралаһан үлэлээ, элбэхтик кэл-бар. ☉ Напряженно трудиться, много ездить, добиваясь чего-л. (напр., в интересах простых людей)
Оо, барахсан, үлэһит дьон туһугар киэҥ сырыыны сылдьыбыт, аргыардаах аартыктары дабайбыт киһи эбит ээ. А. Кривошапкин (тылб.). Аартыгы тобул — саҥа аартыгы таһаар; урут сылдьыбатах аартыктарынан аан бастаан айаннаа. ☉ Проложить новую широкую дорогу; впервые отправляться ранее нехоженными (тобою) дорогами
Үһүс уол мохсоҕол буолан, Өрө көтөн таҕыста. Оттон аҕата аартык тобула, Арҕаа айаннаата. Эллэй
Аартыгы тэлэй көр аартыгы тобул. [Доҕордуулар] Сэрии аартыгын тэлэйэн Ыраатан иһэллэрэ. Баал Хабырыыс. Аартык-аартык ахсын (аайы) албан ааттаммыт — олус киэҥник сураҕырбыт, аата-суола ханна баҕарар иһиллибит, уос номоҕо буолбут. ☉ Широко прославленный, ставший известным каждому далеко за пределами своего обитания
Аартык-аартык ахсын Албан ааттаммыт киһи Илэ бэйэбинэн, чахчы дьүһүммүнэн Илбис эҥээрдэнэн иэнигийдим курдук. П. Ойуунускай
Арыылаах саламааттанан, Сөҥ сүөгэй сүдүрүүннэнэн Мин Сахам сирэ барахсан Аартык-аартык аайы Албан Ааттанан аарыгырда. С. Зверев. Аартыкка баппат албан аат фольк. — аатсуол, арбаныы муҥутуурун хоһуйан этии. ☉ Слава, переполнившая все дороги, кричащая на всех перекрестках (формульное описание высшей славы или непомерного самовосхваления). Аартыкка баппат Албан ааппын, Суолга баппат Суо модун сурахпын Кэлэр үйэҕэ, Кэнэҕэски дьылга Ким эмэ бэйэлээх кэскиллиэҕэй. Саха фольк. Аартыкка баппатах акаары фольк. — акаарыны үөҕэн, киниттэн кэлэйэн хоһуйан этии. ☉ Глупец, какого свет не видывал; дурак, известный на всех перекрестках (описательная формула-характеристика глупца)
Ити далга баппатах далаҕа, ити дьиэҕэ баппатах дьэллик, ити аартыкка баппатах акаары эйигин атаҕастаата. П. Ойуунускай
◊ Аараан аартык — үгүс сырыылаах, кэлиилээх-барыылаах, дьалхааннаах үөс аартык. ☉ Оживленная магистральная дорога, трасса
Мин үйэм улуу хорук тымырдара буолан, Айгысталлар аараан аартыктар. С. Данилов
Ыһыахтар кэннилэриттэн аараан аартыктар, дорҕоон суоллар эмиэ бүтэ оһон, бүүрэ үүнэн хаалаллар. «Чолбон». Аартык аана (айаҕа) — аартык хайа хапчааныгар, дьиэллигэһигэр киирэр, онтон тахсар сирэ; аартык саҕаланыыта. ☉ Вход перевала в ущелье и выход его из ущелья; подъем (начало) дороги, перевала на гору и спуск с горы; начало пути
Аан ийэ дойдубутуттан тахсаммын Аартык аанын арыйбытым. П. Ойуунускай
Чэбдик эриэн бургунас Ахтаах арыытынан Аһатан эрэбин, Аартыгыҥ аанын ас, Аан алаһаны тэлэй! С. Зверев
Ат барахсан …… аартык айаҕын устун, кустук ох курдук сиэлэ сирилээн, кутуруга куугунаан, таҥнары сыыйыллан испитэ. П. Ойуунускай. Аартык ийэ хотун — аартыгы ытыктаан, киниэхэ сүгүрүйэн хоһуйан ааттааһын. ☉ Почтительное, церемонное обращение, называние широкой дальней дороги (букв. Госпожа-матерь дорога)
Тоҕус тоҕойдоох Толомон маҥан суолу Тобулан кэлэн турабын, Аҕыс адаардаах Аартык ийэ хотуну Арыйан кэлэн турабын. П. Ойуунускай. Аартык иччитэ миф. — былыргы итэҕэлинэн аартыгы дьаһайар, ааттастахха, бэлэх-туһах биэрдэххэ этэҥҥэ сырытыннарыан, араҥаччылыан сөптөөх күүстээх улуутуҥу иччи. ☉ Дух большой дороги (сильный, грозный, к-рого для благополучия дороги следует умилостивить алгысомзаклинаниями и поднесением подарков, к-рые обычно навешивались на деревьях у въезда на перевал, дорогу)
Аартык иччитин ыллаабыт киһи ырыатын кыайбата. Олус түргэнник ыллаата. Бу ырыа чиҥ, хатан, дириҥ, илбистээх, улуутуҥу соҕус буолуох тустаах. П. Ойуунускай
Олоҥхо бухатыырдарын айаннарын аартык иччилэрэ курдат билэ олороллорун курдук, Дабдарыйа Настааччыйа Мачайар Баһылайдаах Дьокуускайтан иһэллэрин эрдэттэн истэн, кэтэһэн олорбут. Эрчимэн
Аартык иччитэ өлөрдүм диэн үөрэн, өтүөстэнэн иһэн өлбөтөҕүн билэн, үөгүлээбитинэн өтөрү түһүөр диэри уһун тыыныы быстыҥа ааста. Д. Апросимов. Аҕыс хараҕалаах аартык — уһун сындалҕаннаах айан суолун улуутутан хоһуйан этии. ☉ Долгая изнурительная дорога (букв. широкая дорога с восемью засовами — поэт. образное описание)
Паровоз обургу Айаҥҥа турунан, Аҕыс хараҕалаах Аартыгы арыйда, Тоҕус кулугулаах Суолу тобулла. С. Васильев. (Аан дойду) (аҕыс) адаардаах аартык (аартыга) — эрэйдээх, эриирдээх аартык (уһун унньуктаах суолу, олох муҥутуур ыарахаттарын хоһуйар кубулуйбат уустук эпитет). ☉ Многотрудный путь; тяжелые жизненные невзгоды (сложный постоянный эпитет-формула)
Ол курдук уол оҕо соргута Аан дойду адаардаах аартыга, Үс төгүл саадаҕын уол устан, Үс төгүл курданан дьоллонор. С. Данилов
Туруу дойду дьоллоох ньуурун, Аҕыс адаардаах аартыгын Атахпынан арыйаммын, Тоҕус тоҕойдоох суолун Тобукпунан тоҕо кэһэммин Дойду оҕото Дорогуунап Ньукулай дэппитим. П. Ойуунускай. Айаан (айаан-наах) аартык — киэҥ-куоҥ, ыраах нэлэһийбит суол. ☉ Широкая, просторная идущая вдаль прямая дорога; жизненный простор
Надя кэлэр олохтон Дьолу эрэ көһүтэр, Кыракый ыыр олохтон Айаан аартык аанын тэлэр эрэйдээҕин кини билэр. П. Тобуруокап. Айгыр-силик аартык фольк. — аартыгы ытыктаан, киэргэтэн хоһуйан этии. ☉ Широкая важная красавица-дорога (почтительно-церемонное формульное название дороги)
Хатыҥ мас сатанахтаах, Сэттэ сыарҕа Кэккэлии сүүрэр Айгыр-силик аартыгын Алҕанан тахсан иһэбин. Саха фольк. Айыыһыт хотун алгыстаах (аламай дугуй) аартыга көр иэйэхсит хотун илбиргэстээх аартыга. Айыы Уруйдаан удаҕан айаҥ-дайаҥ эккирээн, Айыыһыт хотун алгыстаах аламай дугуй аартыгын арыйа туойан, ахталыйан кэллим. Эрилик Эристиин. Айыы тыргылла аартык — элбэх киһи айманар, уҕараабат тыастаах-уустаах аартык. ☉ Шумная, оживленная дорога (букв. прямая дорога с добрыми людьми и духами)
Сахалар элбэх киһи айманар, аарыгырар аартыгын «айыы тыргылла аартыга» диэн тупсаран ааттыыллар. К. Уткин. Айыы чамалҕан аартык — сырдык-кэрэ, эйэҕэс, удаҕан дьахталлар сылдьар аартыктара. ☉ Прекрасная, светлая (приветливая) дорога (по к-рой ездят женщины, удаганки-шаманки)
Хара сылгыны Хабарҕатын хайа баттаан, Ханньаччы уурбут курдук, Айыы чамалҕан аартыгы Арыйар күнүм буолла. М. Тимофеев. Алгыстаах аартык — үтүө өттүнэн тосхойор, абыраллаах аартык. ☉ Спасительный, добрый, благополучный путь (постоянный эпитет)
Арассыыйа эбэ хотун Айхаллаах олоҕун алдьатаары Алгыстаах аартыгын сабаары Өлүүнү үөскэппиттэрэ, хааны халыппыттара. С. Зверев. Хотун эдьиийим! Алгыстаах аартыккын Арыйан кулу, Силбиктээх аартыккын силэйэн кулу. Саха фольк. Алдьархайдаах аартык — өлүүлээх-сүтүүлээх, оһоллоох аартык. ☉ Гибельная, бедственная дорога (постоянный эпитет)
Ньирэй оҕо барахсан Ньиккирэччи ытаабытынан Аҕыс адаардаах Алдьархайдаах аартык устун Ат буолан батыччахтаата. П. Ойуунускай. Алдьархайдаах аартыкка хааннаах хайгыаны Экээйилиир күммүт буолла. Саха фольк. Амырыын аартык — суостаах-суодаллаах, кутталлаах аартык. ☉ Опасная, грозная дорога (постоянный эпитет)
Амырыын аартыктар, Сүдү үрэхтэр, Улуу муоралар иччилэригэр Аал уотунан Айахтаан аһатан Алгыыр саҥнаахтар эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Аныардаах аартык көр аргыардаах аартык. Иһэр кини соҕотоҕун; тобулар эрэйдээх суолун, арыйар аныардаах аартыгын. М. Горькай (тылб.). Араҕас маҥан аартык фольк. — олоҥхоҕо Үөһээ дойдуга ыттар аартык. ☉ Небесная дорога, ведущая в Верхний мир (в олонхо)
Аҕыс сиринэн алалаах андалы моҕой эриллэн түспүтүн курдук араҕас маҥан аартык анараа уһугар үллэн турар эбит. И. Гоголев. Аргыардаах аартык — тымныы тыаллаах, эриирдээх-мускуурдаах аартык. ☉ Трудный путь со студеными ветрами; дорога, сопряженная с тяжелыми испытаниями
Аччыгый уол борбуйун көтөҕөн, Аргыардаах аартык көмнөҕүн силэйэн, Дьуолкалаах суолу тосхойдо, Туруору дабааны дабайда. С. Васильев
Тиийбитим мин Берлин куоракка, Аргыардаах аартыгы тэлэрим, Өстөөхтөн куттанан турбакка, Өлүүгэ утары киирэрим. П. Тулааһынап. Атааннаах (атааннаахмөҥүөннээх) аартык — охсуһуулаахэтиһиилээх, утарсыылаах аартык (олох). ☉ Путь, дорога (жизнь), сопряженная с тяжелой борьбой, противоречиями
Киһи аймах историятын атааннаах аартыгар утарыта иҥнистибит биһиги сидьиҥ фашистары кытта. Туораһар, аасыһар сирбит суох. Амма Аччыгыйа
Ол сыллар, холбут этин хойуннаран, Биһигини таһаарбыттара олох суолугар, Охсуһуулаах олох модун бараан Атааннаах-мөҥүөннээх айаным аартыгар. С. Данилов. Дорҕоонноох аартык — киэҥник биллэр, сураҕырар аартык. ☉ Знаменитая, широко известная дорога
Урукку оҥкубар холоммот, Уһун суол дорҕоонноох аартыгын туппутум. Күннүк Уурастыырап. Дөргөм дэлэгэй аартык — бухатыырдар сылдьар буомнаахмоһоллоох киэҥ аартыктара. ☉ Широкая, но тяжелая с многочисленными препятствиями богатырская эпическая дорога, которую преодолевают только самые могучие
[Ньургун Боотур] Аҕыс адаардаах Дөргөм дэлэгэй аартыгы Төлө тэбэн кэлбит буоллаҕына — Үөһээ дойду көлдьүттэрэ Үтүөхтэһэр буолаайаҕыт. П. Ойуунускай. <Дьулусханнаах> дьолуо <маҥан> аартык фольк. — олоҥхоҕо Үөһээ эбэтэр Аллараа дойдуга тиэрдэр эбэтэр күн сириттэн таһаарар аартык. ☉ Дорога в преисподнюю или Верхний мир; дорога, выводящая из подсолнечного мира (в олонхо)
Үлүскэннээх үчүгэй Үрүҥ дьолуо маҥан аартык Үгээрийэн көстүбүтүн Бата көрөн бардахха Унаҕай дуорсун дойду Унааран-манааран барда дуо! Саха фольк. Төһө-хачча айаннаабытын билбэтэ да, айыы сириттэн арахсан барда, күн дойдутуттан тэлэһийэн барда, тимир дьолуо аартык таҥнары дьулуһуйан түспүтүн устун баран истэ. Саха фольк. Санаатынан сүүрэр дьулусханнаах дьолуо маҥан аартыктара маннык эбитэ ини дии саныыгын. М. Доҕордуурап. Иэйэхсит хотун илбиргэстээх (Айыыһыт хотун салбырҕастаах) аартыга фольк. — төрүүрү араҥаччылыыр Айыыһыт суолун-ииһин хоһуйан киэргэтэн этии. ☉ Путь-дорога Иэйэхситэ (Айыысыта), покровительниц рожениц (постоянный сложный украшающий эпитет богинь)
Сылаас салгын тыыннанан, Итии тыал илдьиттэнэн, Күөх унаар урсуннанан, Өҥүрүк куйаас үктэллэнэн Иэйэхсит хотун илбиргэстээх аартыга тэлэллэрин кытта илэ бааччы харахтыыр. Эрчимэн. Айыыһыт хотун Салбырҕастаах аартыга арылынна. Саха фольк. Кураанах куктуй хотун аартыга миф. — Аллараа дойдуга олохтоох Арсан Дуолай дойдутугар киллэрэр хопто кыыл дэлбиргэлээх аартык. ☉ Дорога с жертвенной чайкой, ведущая в Нижний мир, в страну Арсан Дуолая. Кээхтийэ хаан хотун аартыга миф. — үөһээ халлааҥҥа олохтоох Улуутуйар Улуу Тойон дойдутугар тиэрдэр, арҕаа халлаан аннынан, муус Кудулу байҕал соҕуруу өттүнэн барар кэҕэ дэлбиргэлээх аартык. ☉ Дорога под западным небом с южной стороны «Ледяного моря» с жертвенной кукушкой, ведущая в Верхний мир, в страну Улуу Тойона (Великого господина). Муус Күҥкүйэ аартык миф. — Аллараа дойду өлөр өлүү абын өрө көбүтэ турар, Өлүү Чөркөчүөк төрдүгэр киллэрэр, соҕуруу халлаан аннынан, улуу хайалар улаҕа өттүлэринэн барар кырдьаҕас, кырыалаах аартык. ☉ Дорога под южным небом, за великими хребтами, старая, заиндевевшая, с ледяным дыханием, ведущая в Нижний мир (в страну великих бедствий и всесильных чар). Ойуун аартыга миф. — ойуун кыырар кэмигэр үөһээ абааһыларга дабайар, эбэтэр аллараа абааһыларга түһэр суола. ☉ Путьдорога, по которой шаман отправляется к верхним или нижним духам во время камлания
Кини [Төкөйө ойуун] суолаииһэ ламут ойуунун аартыгын курдук буккуурдаах быһыылаах. С. Курилов (тылб.). Сиэллээх сиэги маҕан аартык миф. — олохтоох Үрүҥ Аар Тойон дойдутугар тиэрдэр, илин халлаан аннынан, итии байҕаллар анараа өттүлэринэн Иэйэхсит Ийэ хотун илэ бэйэтинэн киирэр аартыга. ☉ Дорога под восточным небом, за теплыми морями, украшенная конскими волосами, ведущая в Верхний мир, по которой нисходит госпожа Иэйэхсит
Иэйэхсит ийэ Хотун Сиэллээх Сиэги маҥан аартыгынан Сиэллэрэ-кутуруктара Силлиэ буолан ытылынна. П. Ойуунускай. Тайалҕан аартык — кыраман ыраахха барар уһун суол. ☉ Дальняя изнурительная дорога
[Ийэ кус:] Кыраман айаҥҥа турарга Кынаккыт бэлэм дуо? Тайалҕан аартыгы тутарга Дабыдалгыт күүстээх дуо? И. Эртюков. Тэргэн аартык — муҥутуур улахан, улуу аартык. ☉ Величественная магистральная дорога
Оскуола тиэргэниттэн Күөх ыллыктар сыыйыллаллар, Ыллыктар суол буолаллар, Алтан оттоох суоллар тэргэн аартык буолан тигинииллэр. И. Гоголев
Саха буолбут ааппытынан Сарсыҥҥыны тоһуйабыт, — Үүнүү тэргэн аартыгынан Өрүү үөһэ дьулуһабыт. Күннүк Уурастыырап
Сорохтору ааспыт сэрии онно-манна тириэрпитэ, тэргэн аартыгы тэллэрбитэ. Ф. Софронов
Итинник айылгылаах поэт хайаан даҕаны, ким даҕаны хаһан даҕаны көрбөтөх тэргэн аартыктарын арыйыахтаах. «ХС». Хаан аартык (аартык-хаан) фольк. — унньуктаах уһун аартык; өлүүлээх-сүтүүлээх аартык (аартыгы улуутутан ааттааһын). ☉ Гибельная, грозная дорога; изнурительная дорога (эпитет почитания, возвеличивания)
Хайыта баттаммыт хабарҕа курдук Былыргы хаан аартык тайҕаттан таҥнары Кумахтаах дьуоҕаҕа дьурулуу турбут. Эллэй
Хас сылга сэрии толоонунан, хабарҕа хаан аартыгынан, Айаннаан, кыргыһан кыайан [бу кэллибит]. И. Эртюков
Соҕотоҕун тойон буолан, суол-хаан хотуну тоҕо солоон, аартык-хаан хотуну арыйан, айаннаан барбыта үһү. П. Ойуунускай. Хаан-дьаргыл аартык миф. — үөһэ диэки тахсар өлүү-сүтүү, оһол-алдьархай эҥээрдээх, ооҕуй оҕус бадараанныыр иһикбадылҕах, уоттуу салыыр үөрбэ уһуктаах сымара таас, муҥура суох күүстээх ынырык дьүһүннээх сиэмэх иччилээх аартык. ☉ Самая страшная кровавая дорога в Верхний мир, устланная жертвами, с непроходимой топью, раскаленными камнями, охраняемая безобразным прожорливым духом неимоверной силы. [Куралай Кустук] хаан дьаргыл аартыгынан хаамарын устатыгар эт уллуҥахтара уоттуу дьаралыйаннар, сиикэй этинэн хааман, иҥиирдэрэ килбэстилэр. Д. Апросимов
Харылҕан аартык көр хоролҕон аартык. Хаһааҥҥы эрэ Харылҕан аартыгы Күрдьүгэс күрүөтэ Саба үүммүт. С. Данилов. Хоролҕон аартык — элбэхтик сылдьыллан үчүгэйдик дэхсилэммит киэҥ-куоҥ аартык. ☉ Хорошо утоптанная, гладкая широкая дорога. Чэлгиэннээх аартык — курдары охсор тыбыс-тымныы тыаллаах аартык. ☉ Дорога, открытая всем ветрам; студеная дорога с пронизывающими ветрами
Чэлгиэннээх аартыгы тэлбитиҥ, Тэлэйэн, тэлитэ тэппитиҥ. Күннүк Уурастыырап
ср. тюрк. артыг ‘перевал, дорога по горным долинам, ущельям’