побуд. от хорҕомноо =.

сов. что 1. (растратить) хорҕомноо, ыс; расточить наследство нэпилиэс-тибэҕин хорҕомноо; 2. см. расточать 2.

м. хорҕомнооччу, ыскайдаач-чы.

хорҕомноо диэнтэн х-ччы аата
Кини [Т.Е. Сосин] судаарыстыба үбүн хорҕомнооччулар сирэйдэрин саралаабыта. «ХС»

аат. Үбү-аһы, баайы-дуолу туох да көдьү үһэ суох ыһааччы, хорҕомнооччу. ☉ Расточительный человек, мот. Үбү-аһы матайдааччылар кытаанах эппиэккэ тардыллыахтара

туохт. Т у о х д а к ө д ь ү үһэ суох ыһан-тоҕон, хорҕомноон кэбис (хол., харчыны, баайы-дуолу). ☉ Проматывать, разбазаривать, растрачивать, тран жирить (деньги, имущество)
[Ньукулай:] Аҕам [Быыпсай] хааннаах хара көлөһүнүттэн чааспын матайдаатаҕым дии. А. Софронов
[Мэхээс Микиитин] үйэ аҥаарын кэриэтэ үлэлээбит үбэ ханна барыай? Ханна да баран-кэлэн, сынньанан, куруортаан, кэрийэн матайдаабыта суоҕа. В. Гаврильева

аат. Ту ох д а к өдьүүһэ суох ыһыы-тоҕуу, хорҕомноон кэбиһии (хол., харчыны, баайы-дуолу). ☉ Мотовство, расточительство, растрата
Биһиги сороҕор …… үбү матайдааһын суолугар турунабыт: хаартыга, арыгыга, ат атаҕар тутуһууга мэнээк уһаарабыт [харчыны]. Ч КС ОД ь И и. М а т а йдааһын, судаарыстыба баайын-дуолун ыскайдааһын — судаарыстыбаҕа улахан буруйу оҥоруу. «ХС»
Андреасян мунньах ха гостиница иһигэр судаарыстыба үбүн-аһын матайдааһын чахчылара баал ларын туһунан тыл эппит. «Кыым»

туохт. Мээнэ туһата суох ороскуоттамматын курдук кэмнээн, харыстаан тутун. ☉ Беречь, экономить, экономно, бережливо пользоваться чем-л., употреблять что-л. Аһыыр ыһыга, төһө да кини кэмчилээбитин иһин, бүтэр. Н. Якутскай
Кэмчилии сатаабытын үрдүнэн ынаҕар ото, оһоҕор маһа бүтэн барбыт. Софр. Данилов
Дьоннор [былыр] тууһу аһара кэмчилээн тутталлара. И. Данилов
2. көсп. Наһаа хорҕомнообокко, сөбүн көрөн, кэмнээн тугу эмэ гын, оҥор. ☉ Делать что-л. расчетливо, экономно, бережливо
Хайа, кэмчилээбэккэ кэпсиэ. А. Софронов
Дьон болҕомтотун эмиэ кэмчилиэххэ наада. Амма Аччыгыйа
Вера Панова суруйар майгытын биир сүрүн уратытынан кини тылы муҥутуурдук кэмчилээн туттара буолар. Софр. Данилов
Дмитрий Таас тылыөһү кэмчилээн туттар, судургу истииллээх суруйааччы этэ. Д. Таас

туохт.
1. Тыаһаан-ууһаан, саҥа таһааран тулалыыр эйгэ нуһараҥын, чуумпутун долгут. ☉ Своим шумом, голосом нарушать тишину, безмятежность окружающего мира
Арай хаһан эмэ тоҥон турар чуумпуну сур бөрө улуйуута, хагдаҥ эһэ хаһыыта эрэ аймыыр. Л. Попов
Аччык оҕо ытаһыыта, Ала ынах маҕырыыта Алаас иһин аймаата. Эллэй
Алдьархайга түбэспиттэрин биллэрэн, кини көй салгыны аймаабыта биир да ыстаансыйаҕа тиийбэккэ, ким да кулгааҕар иһиллибэккэ хаалбыта. Амма Аччыгыйа
2. Ыс; үргүт, үрүө-тараа ыыт (хол., сүөһүнү). ☉ Разгонять, рассеивать; пугать (напр., скот)
Тыый, эһэ иннэ сыттаҕа дуу? Аны табаны аймыа! Н. Заболоцкай
Атын булчуттар кэлэн аймаабатах буоллахтарына, баҕар, кыылга түбэһиэм диэн [Сэргээчээн] бөҕөх соҕус истэ. Болот Боотур
Тутуу маһын толуута онно үүнэр. Ол эрээри Сатыров оҕонньор тыа кыылын аймыахтара диэн онно маһы кэртэрбэт. И. Федосеев
3. Саамылаа, төттөрү-таары кут; иһитихомуоһу өрө-таҥнары тут. ☉ Переливать, разливать; перемешивать
Сэттэ сири иһиттэн Сэймээн-сэймээн Аҕыс саар ыаҕастан Аймаан-аймаан [арыылаатылар]. П. Ойуунускай
4. көсп. Олус хорҕомноон барат, ыскайдаа, матайдаа (хол., үбү-аһы, баайыдуолу). ☉ Растрачивать, разбазаривать, проматывать (напр., деньги, имущество). Аҕатын баайын аймаабыт
□ Бары киһи баайын-тотун аймыыр хаарты, добунуо, лотуо, дуобат диэннэр дэлэй бардылар. Эрилик Эристиин
Мин эһигини, хара көлөһүммүнэн муспут баайбын-топпун аймаабыттары, алаһа дьиэбин алдьаппыттары, кыраатаҕым буоллун! Н. Якутскай
5. көсп. Холку, сиэрдээх туругу кэһэн, долгуйууну, куттаныыны, сүпсүлгэни таһаар (үксүгэр олох, санаа эҥин туһунан). ☉ Взбудораживать, тревожить, вносить беспокойство, разлад, чувство страха
Биир куһаҕан киһи бүтүн бөһүөлэги аймыыр. Амма Аччыгыйа
Хайа, бэйэҕит сөбүлэһэн тупсуоххут буолаарай? Арахсан, олоҕу аймыыр хайаҕытыгар даҕаны барса суох буолуо. А. Софронов
Арыт киһи уһуну-киэҥи саныы барбакка, дууһаны аймыыр дьэбир тыллары быраҕаттанан кэбиһээччи. Кустук
♦ Аҕыс улууһу аймаан фольк. — киэҥ айдаанынан, элбэх сүпсүлгэни тардан. ☉ С большим шумом, вызвав большое беспокойство, тревогу
Аҕыс улууһу аймаан туран, Араас өҥнөөхтөн талан ылан, Тоҕус улууһу тоҕо хаамтаран, Толбонноох түүлээҕи толору тиэйэн [Халҕан дьиэли аспыттар эбит]. С. Зверев. Атыйахтаах уу курдук аймаатылар (аймыы тэбистилэр) фольк. — Орто дойду олоҕун бүтүннүүтүн долгуттулар, киһи-сүөһү олороруттан аһардылар (олоҥхоҕо бухатыырдар охсуһуулара дуоланын хоһуйар көһөр олук сороҕо). ☉ Привели в смятение, расстроили земную жизнь (часть формулы, живописующей грандиозность богатырского боя)
Орто аан ийэ дойдуну тордуйалаах уу курдук долгуччу үктүөтүлэр, атыйахтаах уу курдук аймыы тэбистилэр. Ньургун Боотур

I
эргэр.
1. Итэҕэл быһыытынан, улахан абааһы бурууһаатаҕына дьалбыйарга анаан ураты түүлээх-өҥнөөх сүөһүнэн толук биэрии (хол., чоккуруос харахтаах маҥаас сылгыны, күөх эбириэн ынах сүөһүнү). ☉ Языческая кровавая жертва скотом особой масти, приносимая шаманом для умилостивления гнева верхних или нижних злых духов
Түөрэҥэй ойуун күөх эбириэн борооскуну кэрэх тутунна. Күндэ
Кэрэххэ анаммыт биэ баайыллыбыта үһүс хонуга туолуута Харатаайаптаах дьиэлэригэр үс ойуун кэллэ. Н. Якутскай
Уоһах кугас сылгыны кэрэх туттан ыйаабыт. С. Зверев
Мэлдьэннээх Тумустаах, чоккуруос харахтаах, сэттэ сиринэн биллэҕэ кытарымтыйбыт кыталык элэмэс сылгыны булан, өлөрөн кэрэхтэ ыйааҥ. Р. Кулаковскай
△ Кэрэххэ туттулларга анаммыт сүөһү. ☉ Скотина, предназначенная для жертвы духам, жертвенное животное
Кэрэххэ дылы арбаама (өс ном.). Улахан олгуйдарга кэрэх биэ этин буһаран лыксыталлар. Н. Якутскай
2. Кэрэххэ ыйыырга анаммыт сүөһү тириитэ. ☉ Шкура жертвенного животного
Кэрэх ыйаа.  Итиннэ кэрэх тириитэ буолан турарга кэлбэтэҕиҥ — суут сирэйин көрө, сууттана кэлбитиҥ. П. Ойуунускай
3. Кэрэххэ туттуллубут сүөһү тириитэ бастары, туйахтары, кутуруктары бииргэ сүлэн ыйаммыт маһа. ☉ Дерево, на которое вешали шкуру жертвенного животного, снятую вместе с головой, копытами и хвостом
— Ону [тиити] эн кэрдэн биэриэҥ дуо? — Тыый, кэбис, доҕор, ол кэрэҕи дуо? Амма Аччыгыйа
Ол кэрэхтэри аннынан өтөх диэки ааһан эрдэхпинэ, дүҥүр тыаһа өрө бирилии түстэ. В. Чиряев
Былыр ойууннар «абааһыны үүрэн-түрүйэн» кыыраннар бэлэх биэрбит мастара кэрэх диэн ааттанара. ПИС КК
♦ <Икки, сэттэ> кэрэх этиттэн маппыт — туохха да тиксибэт, барытыттан матар табыллымтыата суох киһи туһунан. ☉ О крайне невезучем, неудачливом человеке (букв. он обделен мясом от (двух, семи) жертвенных животных). Кэрэх аһын курдук тут — олус хорҕомноон, ыскайдаан, матайдаан тутун (хол., аһы-үөлү: кэрэх этин сонно тута аһаан-сиэн кэбиһиллэриттэн таһааран этии). ☉ Безрассудно, расточительно тратить (продукты питания; букв. тратить как жертвенную пищу — мясо жертвенного животного следовало расходовать быстро, тут же). Кэрэх биэрээри (сиэри, ыйаары) гынаҕын дуо? — туох наадалаах (сыһыаннаах) буолан туоһуластыҥ? (кыбыстыылаах суолу баламаттык ыйытар киһини чаҕытаары этии). ☉ букв. хочешь дать (съесть, вешать) жертвенное животное? (так говорится для острастки бесцеремонно вмешивающемуся в чужое деликатное дело). Кэрэххэ дылы арбаама — кырдьыгынан-сымыйанан наһаа хайҕаама, арбаама (ойуун кэрэххэ туттуллар сүөһүнү абааһыны амарахсытаары наһаа хайҕаан кэпсиир эбит). ☉ Не расхваливай кого-л. безмерно (подобно тому как расхваливает шаман жертвенное животное, чтобы расположить духов).
ср. бур. кэрэк ‘жертва, совершаемая при участии шамана’
II
сыһыан эб. Этиллэр санаа наадалааҕын уонна ханнык эрэ дьайыыга усулуобуйа буоларын көрдөрөр. ☉ Выражает отношение говорящего к высказываемой мысли как достаточному условию для быстрого наступления какого-л. действия или его результата
Аатын ааттыах эрэ кэрэх. Илэ бэйэтинэн бу кэллэ. Софр. Данилов
Эн түөрүйэҕинэн, ыалдьыбыт дьон охсуулаахтык үлэлиэхтэрин эрэ кэрэх, оччоҕо үтүөрэн хаалыахтаахтар. И. Гоголев