сыһ. Иҥнэри; төбө (үөһээ) өттө хоҥкуйа, токуруйа соҕус. ☉ Наклонно; склонившись
[Оҕонньор] маһын ылан иэҕэччи туруорда. Амма Аччыгыйа
Кини үчүгэй миинээччилии имигэстик атын тохтотто уонна иэҕэччи туттан баран, бууркатыгар иилистибит шпагатын көннөрүннэ. Л. Толстой (тылб.)

көр дьүрүскэн
2
Оо, тайҕам махтан эн миэхэ, Эйиигин саататыы - аналым. Дьүрүһүтэ оонньуубун эйиэхэ Сүүрүк дьүрүлгэн сюитатын. М. Ефимов. Таас хайа эҥсиллэр Уораанын, Хомус намылытар дьүрүлгэнин Хоҥкуйа, сүрэхпэр сөҥөрдөбүн. «ХС»
Дьүрүлгэн дорҕоонун Дуораанын Эбээннии тойукка Холооммун Олуһун дуоһуйдум, Долгуйдум. В. Лебедев (тылб.)

I
дьүһ. туохт.
1. Үөһэнэн намылыйан, санньылыччы иэҕилин (үксүгэр от-мас төбөтүн, сибэккини, бурдук куолаһын этэргэ). ☉ Склониться, согнуться (о растениях)
Сыарҕаларын анныгар сайыҥҥы сибэкки — таҥара кийиитэ нуоҕайа үүнэн тахсыбыт этэ. Л. Попов
Арай чыычаахтар чыыбыгыраһаллар, ойоҕоспутугар мутукча суугунуур, сэбирдэх силигириир, үрдүбүтүгэр тыа баһа нуоҕайа куугунуур. А. Б эрияк. Хойуу бочур сэбирдэх Хоҥкуйа нуоҕайбыт. Күндэ
2. Икки өттүгүнэн наҕыллык иэҕэҥнээ, хаамп, хамсаа. ☉ Покачиваться из стороны в сторону, пошатываться, двигаться плавно, переваливаясь с боку на бок
Эрбэ һини төрдүнэн быһа охсубут курдук Сөдүөччүйэ нуоҕайан охтон иһэн оргууй баҕайы сибигинэйдэ. Амма Аччыгыйа
Маайыс остуолга сытар сиидэс былааты сыыйа тардан ылаат, таһырдьа нуоҕайан таҕыста. П. Аввакумов
ср. бур. нугыха ‘клониться, нагибаться, нагнуться’, уйг. докаймак ‘гнуться, сгибаться’
II
1. аат., эргэр. Бэргэһэ оройуттан намылыйан дугалыы түспүт куорсун эбэтэр түү. ☉ Перо (или пушок), висящее дугой на верхушке, макушке шапки
Буобура истээх бууктаах сонноох, туоһахталаах, нуоҕайдаах дьабака бэргэһэлээх, илин-кэлин кэбиһэрдээх мааны кийиит. Саха фольк. Үүс киис кыыл тириитэ Үрдүк нуоҕай бэргэһэ лээх Үрүҥ Аар тойон диэн баара эбитэ үһү. П. Ойуунускай
Арааһынай илбиргэстээх куба маҥан таҥастаах, нуоҕайдаах бэргэһэлээх …… кэрэ кыргыттар утуу-субуу кэлэннэр биһигини, ыалдьыттары, биир-биир ыҥыран, эргитэн илдьэ баран истилэр. Г. Колесов
2. даҕ. суолт. Хоҥкуйа хамсыыр, намы лыйа түспүт (үксүгэр сэбирдэҕи, лабааны этэргэ). ☉ Гнущийся, клонящийся (напр., о ветке дерева)
Күөх н у о ҕ а й мутукча долгуйа хамсаабыт. Күннүк Уурастыырап
Сиргэ дылы намылыспыт нуоҕай солко лабаалардаах чэгиэн чараҥ саҕатыгар Айыына биһикки сипсиспиппит. Далан
Эн тыаҕа дьаарбайа сылдьыаҕыҥ — Күөх нуоҕай мутукча тыллыаҕа. Баал Хабырыыс
ср. бур. нугалаа, нугалуур ‘изгиб’

равн.-кратн. от хоҥкуй =.

совм.-взаимн. от хоҥкуй =.

туохт.
1. Кими эмэ уруйдаан, быраһаайдаһан, эбэтэр махтанан, тобуккун бокутан тоҥхой, бокулуоннаа. ☉ Кланяться, делать поклон кому-л. в знак приветствия, прощания или почтения, благодарности
Сэрии тойоно, күн судаарын уруйдаан үстэ сүгүрүйэн баран, кыһыл көмүс бакаалын өрө ууммута үһү. П. Ойуунускай. Тогойкин Ивановтаах Фокин диэки сүгүрүйдэ: «Хайыһар бэлэм, табаарыс капитаннар!» Амма Аччыгыйа. [Маттаҥаа] санаарҕаабыттыы тыһыргыыр көмүлүөк оһоххо сүгүрүйдэ: «Аал уот иччитэ, быраһаай!» И. Гоголев
2. көсп. Кимиэхэ эмэ ытыктабыллаахтык сыһыаннас, кими эмэ олус убаастаа, үчүгэйдик санаа. ☉ Почитать когочто-л., преклоняться перед кем-чем-л., уважительно относиться к кому-чему-л.
Кэрэ кыыс, толуу дьахтар, Эһиэхэ сүгүрүйэбин, Эһиги суоххут буоллар Поэт буолуо суох этим мин. И. Гоголев
Ийэ... Ити тылга бэринэ, сүгүрүйэ, Ыллаан, күнү көрбүппүт. И. Федосеев
Баабыр, өбүгэлэр үгэстэригэр сүгүрүйэр иэһин боруостаабыт киһи быһыытынан, омуһах диэки аргыый, ол эрээри чиҥ-чиҥник хардыылаабытынан барда. Н. Заболоцкай
△ Ханнык эмэ таҥараны эбэтэр туох эмэ үрдүкү күүһү итэҕэй, таҥара курдук ытыктаа. ☉ Почитать что-л. как божество, веровать
Киһи айылҕа сокуоннарын билбэтиттэн сылтаан, туох эрэ үрдүгү булан, онуоха сүгүрүйэ сатыыра. Н. Лугинов
Кырдьаҕастар бары даҕаны сиргэ-уокка наһаа сүгүрүйэллэрэ итиэннэ биһигини сүгүрүйэр буоларбытыгар уһуйаллара. И. Сосин
Саха өбүгэлэрэ чопчу ханнык маска сүгүрүйбүттэрэ буолуой диэн боппуруос үөскүүр. «Чолбон»
3. көсп. Кимтэн эмэ тугу эмэ оҥороругар көрдөс-ааттас. ☉ Просить, упрашивать кого-л. о чём-л.
Бары үөрүүнэн хотойу Баһылыгынан талбыттар, «Сөрүүн сири бул!» — диэн Сүгүрүйэ турбуттар. С. Васильев
«Чэ, кэлэн, хоноһолор, аһааҥ», — диэн Дыгын бэйэтинэн сүгүрүйбүт. Эрилик Эристиин
Улуус тойотторо туох дииллэр, сүгүрүйэн көрүөм. Сарсыҥҥы мунньахха тахсан, Куһаҕан Ньукулай уолун самнараллара сөп этэ. М. Доҕордуурап
♦ Сүһүөхтээх бэйэм сүгүрүйэн <хоолдьуктаах бэйэм хоҥкуйан> эрэбин көр сүһүөх
Эйиэхэ сүһүөхтээх бэйэбит сүгүрүйэ, хоолдьуктаах бэйэбит хоҥкуйа турабыт. Ньургун Боотур
Көрдөһөн сүһүөхтээх бэйэлэрэ сүгүрүйэ тураллар. Амма Аччыгыйа
Үтүө булкунан үтэлээбиккэр хоолдьуктаах бэйэм хоҥкуйан, сүһүөхтээх бэйэм сүгүрүйэн тураммын ахтаах арыынан аһатан эрэбин! И. Семёнов
<Үс бараа хара> күлүгэр сүгүрүй — <үс бараа хара> күлүгэр үҥк диэн курдук (көр күлүк). Күн өркөн ууһун Күүстээх оҕотугар, Үс бараа хара күлүккэр Үстэ сүгүрүйдэҕим буоллун. П. Ойуунускай
Илиибин түөспэр туттан Эн күлүккэр сүгүрүйэбин. И. Гоголев
Үрүҥ аанньалларым, сиэстэрэ кыргыттар, Эһиги үс күлүккүтүгэр сүгүрүйүөм, Эмп сыттаах дьикти дууһаҕытыгар. Н. Босиков
ср. тув. сөгүрүүр ‘поклониться, поклоняться (почитать)’, уйг. жүкүнмэк ‘становиться на колени, преклонить колени’

даҕ.
1. Туга да суох аҥаардас бэйэтинэн эрэ; кураанах; сыгынньах. ☉ Пустой (без ничего); голый (лишённый чего-л.)
Бу сарсыарда туран үүтэ суох сулумах хара чэйи испитэ. Н. Якутскай
Үөһэттэн сулумах тииттэр өҥөйөн тураллар. Н. Габышев
[Өлбүт] оҕото сулумах матараас үрдүгэр маҥан бырастыынанан саба тардыллан, бу наскыйа сытаахтыыр эбит. В. Яковлев
Соччо улахана суох, сулумах соҕус кэбиниэт. «Кыым»
2. Туох да таһаҕаһа эбэтэр боҕуута суох. ☉ Передвигающийся, идущий без поклажи, без груза, налегке
«Көрбөккүн дуо, [борохуоттар] сулумах иһэр буолбаттар дуо?» — диир Гудзинскай. Н. Якутскай
Ол эн, сулумах киһи, ыркый ойуурдарынан, үрэх сөкүлэринэн быһыта көттөҕүҥ дии. Амма Аччыгыйа
Тэлиэгэ аттаах, таһаҕастаах уонна сулумах дьон борохуот кэлэрин көһүтэллэр. Д. Таас
△ Көлүллүбэтэх, ыҥыырдамматах (ат, оҕус). ☉ Неосёдланный, незапряжённый (о коне, быке)
Наҕылтан уон аты сулумах сиэтэн кэллилэр. Амма Аччыгыйа
Түөрт миинэр табалаахпын. Биир табам сулумах. И. Гоголев
Табаарыстар, хайа бу диэки сулумах оҕус иһэр. ХКК
3. Дьиэтэ-уота, оҕото-уруута суох соҕотох. ☉ Неженатый (незамужняя), холостой (холостая)
Сэрбэкэ кэргэнэ суох сулумах сылдьар киһи. И. Гоголев
Биэс этээс тухары холостуой, сахалыы тупсаран эттэххэ, улаҕаҕа уктар, ойоҕоско олордор ойох-доҕор диэнэ суох уу сулумах эр дьон симиллэн олорор дьиэлэрэ этэ. Э. Соколов
Сүөһүтэ суох, сулумах дьахтар Саакырыма Өлөксөөндөрө диэн баар. Н. Павлов
△ Аҥаардас, соҕотох. ☉ Одинокий, одиночный
Иннигэр ыыппыт сулумах хайыһара …… супту сурулаан иһэн, бөлкөй талах сүгэн турар хаарын көҥү көтөн ааһаат, умса хойуостанан сытар эбит. Амма Аччыгыйа
Хонуу ортотугар сулумах мас, Холорук мускуйан хоҥкуйа үүнэр. Эллэй
Кыһыҥҥы сулумах кубаҕай күн былыттан кылбайан таҕыста. Н. Габышев
4. көсп. Эбиитэ, киэргэтиитэ суох бэйэтинэн эрэ бэриллэр, судургу. ☉ Бедный, скудный (напр., о литературе); голый (напр., о схеме)
Уус-уран өттүнэн сулумах соҕус эрээри, поэма ыччат оччотооҕу тыын боппуруоһун таарыйта. «ХС»
Тус бэйэтигэр эрэ бэлиэ майгыта суох герой тыыннаах киһи буолан көстүбэт, сулумах схемаҕа кубулуйар. ВГМ НСПТ
«Тогойкин прототиба — Терёшкин» диэн ааттаан эрэ кэбиһии олус сулумах, судургу, туһата да кыра. «ХС»
◊ Сулумах ох (кустук) көр ох
Даҕанча тайахха ыкса кэлэн баран саамай сууһарыылаах сулумах кустугун ылан, сүрэҕин туһа манан буолаарай диэн баран ыппыта. Далан
[Хотойдор] сулумах ох чуураадыйар суһалынааҕар уонунан ордук түргэнник көтөн күпсүйэн испиттэрэ. Д. Апросимов

I
туохт.
1. Тугу эмэни кырган, кыдыйан суох оҥорон кэбис, эс. ☉ Уничтожать, истреблять кого-что-л.
Тойон үөрэ торҕоттор Баандаларын бараары Туруннубут доҕоттоор! Баттаммыты быыһаары Ыстыыктары ыллыбыт. Эллэй
Сайын устата оҕолор чугастааҕы бурдук бааһынатын тулатыгар баар моҕотойдору бултаан бараабыттара. Н. Якутскай
2. Харса суох туттан бүтэрэн кэбис, суох гын (хол., харчыны, баайы). ☉ Безрассудно расходовать, растранжирить (напр., деньги, состояние)
Уларыйыам диэн уугун бараама, барыам диэн маскын бараама (өс хоһ.). Айанныыргар аһы, бараргар маһы бараама (өс хоһ.). Мин аҕам балтараа сүүс сүөһүлээх этэ. Барытын бараабытым. Билигин балтараа ытым да суох. Амма Аччыгыйа
«Уолгун буой, кумааҕытын бараата»,– диэн баран ийэтэ Ефим ойууларын остуолга аҕалан үллэччи ууран кэбистэ. А. Сыромятникова
3. Күнү-дьылы сүтэр, бириэмэни ыыт (үксүгэр туһата суох, халтайга). ☉ Тратить время на что-л. (обычно зря, непродуктивно)
Ньургуһун уонна Лоокуут сааскы ылааҥы күннэри борооскулары миинэ сатыырга барыыллара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Мутугунан быраҕар Муҥур кылгас үйэҕин Көдьүүһэ суох ыытаҕын Көргө-нарга барыыгын. Баал Хабырыыс
Оҕонньоро көрүдьүөстээх тылларынан күнүн-дьылын бараан кэлбит. М. Доҕордуурап
4. Хайа эмэ сиргэ баһыттан атаҕар диэри сырыт, кэрийэн бүтэр. ☉ Обойти, объездить вдоль и поперек какую-л. местность, побывав во всех ее уголках
Хата, эйигин көрдөөн сири-дойдуну бараатым дии. Н. Заболоцкай
Учуутал И. Гаврильев илиитигэр фотоаппараттаах өрөспүүбүлүкэ оройуоннарын барытын бараабыт. «ЭК»
Булду эккирэтэммин араас бадарааны-дьэбэрэни, хонууну-сири барыыр этим. «Кыым»
◊ Хаһыат (хаһыат-хаһыат) сирэйин бараа көр хаһыат
Арай аҕыйах сыллааҕыта икки үрүҥ эһэ Орто Халымаҕа мэнээктээннэр, айдаан бөҕөнү тардыбыттара, хаһыат сирэйин бараабыттара. И. Федосеев
Сопхуос дириэктэрэ Даллаҥныырап саҕалаабыт бачыымын туһунан суруйан хаһыат-хаһыат сирэйин бараата. В. Ойуурускай
Холкуос аатырда, хаһыат сирэйин бараата, араадьыйанан хайҕанна. Г. Нынныров
II
аат. Ким эмэ тэҥ саастыылааҕа (тард. сыһыар-х тут-лар). ☉ Человек одинакового возраста с кем-л., сверстник (обычно употр. в притяж. ф.)
Тогойкин ыраахтан көрөн эрэ билэр киһитэ, сааһынан аҕатын бараата Маркин эҕэрдэлээтэ. Амма Аччыгыйа
Завуч Захар Алексеевич сааһынан эмиэ дириэктэр бараата киһи. Н. Лугинов
[Өрүүсэ] оҕолору тула көрдө. Бука бары кини бараата саастаахтар быһыылаах. А. Сыромятникова
△ Атын кимиэхэтуохха эмэ тугунан эмэ тэҥ, маарынныыр ким-туох эмэ. ☉ Равный другому, равноценный с другим; ровня
[Маарыйа] син бэйэтин барааларын булан, таҥара да дьиэтэ буоллар, ынаҕы ыйыталаһар, оҕону сураһар. Бэс Дьарааһын
Кугасчаан [кунан аата] бэйэтин барааларыгар мордьойон, лобуй курдук атаҕын туомунан буору хаһа-хаһа, күрдьүөттүүр үгэстээх. Н. Заболоцкай
◊ Бараа <хара> быччыҥнаах фольк. – тиити үөрэҕэстээбит курдук суон, модун быччыҥнардаах (бухатыыр туһунан). ☉ С мускулами, подобными обрубкам большого дерева (обычно о богатыре)
Мин уолум бараа хара быччыҥнаах, халыҥ ньыгыл баппаҕайдаах, күүстээххэ көрүҥнээх, быһыйга быһыылаах, бухатыырга холобурдаах киһи буолуо дии саныыбын. Ньургун Боотур
Бараа быччыҥнаах, Ньыгыл борбуйдаах [бухатыыр киһи]. Суорун Омоллоон
Күөбараа көр күө-дьаа. Субуруччу тардыллыбыт хас да остуоллаах хоско түөрт киһи төбүрүөннээн олорон тугу эрэ күө-бараа кэпсэтэллэр. Софр. Данилов
Уолаттар күө-бараа кэпсэтэ олороллор. «ХС»
Үс бараа хара күлүк көр күлүк. Аан-Алахчын хотуну Үс бараа хара күлүгэр Үҥэн-сүктэн тураннар, Алгыс этитэн, Аартык тэлэттэрэн Алаһа бараан дьиэлэриттэн Аттаналлара эбитэ үһү. П. Ойуунускай
Дьэ, бу убаккайбыт! [Ньургун Боотур] Эйиэхэ сүһүөхтээх бэйэбит сүгүрүйэ, Хоолдьуктаах бэйэбит хоҥкуйа Үс бараа хара күлүккэр Үҥэн сүөдэлдьийэн эрэбин. Ньургун Боотур
Аар тайҕа Аарыма кырдьаҕаһа, Хара тыа халыҥ кыыла Хагдаҥ эһэ-тойон эһэм, Үс хара бараа күлүккэр Сүгүрүйдэҕим буоллун! Н. Ефремов

I
сыһыан т.
1. Бигэргэтэр эппиэти, көннөрү эбэтэр күүскэ бигэргэтиини, ардыгар, эмоциональнай биитэр түмүктүүр, толкуйдуур дэгэттээх көрдөрөр (оннук, чахчы оннук). ☉ Выражает подтверждение, утверждение, иногда с оттенком размышления, вывода или эмоционального отношения (да)
Даа, даа, киниттэн, суос-соҕотох киниттэн! Софр. Данилов
Даа, кыайан быһаарыллыбакка турар проблема элбэх! В. Яковлев
Даа! Чахчы талааннаах киһи этэ. Г. Угаров
Хаһан эрэ мин төрөөбүт Волгабынан эмиэ болуотунан эрэ усталлара, даа, оннук этэ. П. Филиппов
Даа, мин манна үлэлиибин. «ХС»
- Байбаас уола Сүөдэркэ диэн этэ дуо? - Даа, даа... Федор Стручков. «ХС»
Даа, чахчы кыһыл көмүс эбит. «ХС»
2. кэпс. Ыйытыыга, көрдөһүүгэ көҥүллээһини, сөбүлэһиини көрдөрөр. ☉ Выражает разрешение, согласие при ответе на вопрос или реакции на просьбу собеседника. Даа, ыл. Даа, киириҥ. - Киинэҕэ барабын дуо? - Даа. - Итини аахпытыҥ дуо? - Даа
3. Тугу эмэ эмискэ өйдөөн кэлиини көрдөрөр (өстүбэһи, арба). ☉ Выражает неожиданное воспоминание о чем-л. (да, кстати)
Даа, өссө харчыта ыытар үһүгүн. Даа, кулуба, миэхэ билиэттэ аҕал эрэ. Барыах-кэлиэх санаа киирдэ. Н. Неустроев
Даа, Оленьканы кытта көрсүһэн баран барыахха баар эбит. Амма Аччыгыйа
4. Бигэргэтэр эппиэти көрдүүр дьаныһан ыйытыыны бэлиэтиир (ээ?). ☉ Выражает настойчивый вопрос
Эн эмиэ билбэтэҕиҥ, даа? Кырдьыккын эт, сымыйа биэдэмэс, даа? «ХС»
5. Саҥарааччы толкуйга түһүүтүн, эргитэ санаан баран түмүктүүр хабааннаахтык этиитин көрдөрөр. ☉ Выражает раздумье говорящего с оттенком заключения
Даа... Хобдох түмүккэ кэлбит киһи эбиккин. Софр. Данилов
Даа, дьэ дьыала итинник. Г. Угаров
Даа, оҕо саас ырата уонна олох, ардыгар, бэйэбэйэлэригэр маарыннаспат да буолар эбиттэр. «ХС»
II
эб.
1. Истэн баран хос ыйытыыны үксүгэр дьиктиргээһин, соһуйуу, сөбүлээбэт, кыыһырар, үөрэр уо. д. а. дэгэттээх көрдөрөр (икки эбэтэр хас да киһи кэпсэтиитигэр тут-лар). ☉ Выражает вопрос при переспрашивании, часто с оттенком удивления, неодобрения, негодования, радости и т. п. (употр. в диалоге)
«Мундербекпын даа? Абдуркулла өллө даа?» - диэн оҕонньордоох эмээхсин сарылаһа хааллылар. Эрилик Эристиин
«Куораттыыбын даа?!»- Сүөдэр Хомуоһап кыламмытынан, төлөпүөн туруупкатын Хабырыыс илиититтэн мүччү тардан ылла. Амма Аччыгыйа
Холбоһор буоллубут даа?! Дьиэбит хаппахчылаах буолар даа?! Т. Сметанин
2. Туохтуур соруйар киэбин кытта саҥарааччы көрдөһөн соруйуутун, көрдөһүүлээх бопсуутун, көрдөһүүтүн, ааттаһыытын көрдөрөр. ☉ Употребляясь с глаголами в форме повелительного наклонения, выражает повеление с просьбой, запрещение с просьбой, просьбу, мольбу говорящего
Саҥастарым, туруҥ даа, Саргыгытын тутаахтааҥ! Эллэй
Лука, кэлэ оҕус даа! Амма Аччыгыйа
Тыый! Аҕаа! Ыалдьыма даа! Өргөй! С. Данилов
Кинигэ тылынан саҥарыма даа! Т. Сметанин
3. Саҥарааччы этиллэр предмеккэ, кэпсэтэр киһитигэр сөбүлээбэт сыһыанын, сэмэлиир, сирэр, сөбүлээбэт, сэниир уо. д. а. дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает отрицательное отношение говорящего к предмету речи, собеседнику с оттенками укора, осуждения, неодобрения, пренебрежения и т. п. Аата эттэххин даа! Үөрэх даҕаны, эмп даҕаны хос тутааһын буоллахтара дии. П. Ойуунускай
«Оо, киирбэккин даа!» - Охоноос саҥа аллайа түстэ. Амма Аччыгыйа
Бай, доҕор, эттэххин даа! Софр. Данилов
Оокком дьүһүнүн даа! «ХС»
4. Саҥарааччы араас ис туругун (аһыныытын-аһыйыытын, абаккатын-уордайыытын, муҥнаныытын-муҥатыйыытын, куттаныытын-куойуутун, баҕарыытын-ымсыырыытын, сөҕүүтүнүөрүүтүн уо. д. а.) иэйиилээхтик күүһүрдэн көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное усиление внутреннего психологического состояния говорящего (жалость и сожаление, негодование и гнев, сетование и жалобу, желание и душевную тягу, восхищение и радость и т. п.)
Хаарыан баайбыт хааллаҕын даа! Төннүөҕүҥ! Саха фольк. Ии, оҕобун даа, оҕобун! Суорун Омоллоон
Оо, итэҕэс аналламмыт абатын даа, суорума соруктаммыт сорун даа! Софр. Данилов
Сүрүн даа, иччитэх сир үрдэ, Күөх мастар хоҥкуйа куурбуттар. И. Эртюков
Уой, уой, куттаннахпын даа! С. Ефремов

сов. төҥкөй, бөкчөй (о человеке); иҥнэй, хоҥкуй; ветки наклонились лабаалар хоҥкуспуттар.