страд. от хоҥнорут =.

даҕ., по эт. Үчүгэйдик торолуйбут бөдөҥ, улахан. ☉ Хорошо созревший, ядрёный, налитой (о плодах, зерне, хвое); крупный
Лоһуор туораах. Лоһуор собо.  Ыраах маарга тиийдэххэ, Халлаан күөҕэ толбонноох, Хампыат тэҥэ амтаннаах Бөдөҥ лоһуор сугуннар Бөлкөйдөрө хойуулар. П. Тобуруокап
Хамбаайын дьааһыгар дьэһимиэн бурдук лоһуор көмүс туорааҕа …… таҥнары суккуллар. М. Доҕордуурап
Хомурахха-хаарга тимирбит кунан оҕус лоһуор таастар, хоҥнорута ыстанан, куугунуу ойдулар. Эрилик Эристиин
△ Хойуутук сиппитсилигилээбит. ☉ П ыш н о р а сц в е т ш и й, г у стой (о растениях)
Лоһуор солко мутукча. Лоһуор күөх сэбирдэх.  Унаар киэли дойдукайым Отун-маһын, Оһуорун-дьарҕаатын тупсарыам иһин Оҕуруо-бичик кэриэтэ Лоһуор ыа рҕа буо лан Тоҕуоруйа торолуйан, Туругуран үөскээтим. Саха фольк. Аны лоһуор сибэккилэр үүммэттэр, таллан эриэн лыахтар элиэтии көппөттөр. Г. Нынныров

даҕ.
1. Олус күүстээх, дохсун (хол., тыал). ☉ Обладающий большой силой, мощный, резкий, бурный. Холуон сырыылаах
□ Анныбар холуон сүүрүктээх өрүс будулуйа устар. П. Аввакумов
Куондалай маҥан тумуллар үрдүлэринээҕи хомураҕы-тибиини холуон холорук хоҥнорута ытыйда. Эрилик Эристиин
[Куртуйах улар] Холуон тымныыттан Хотоол сир Хомурах хаарыгар Хорҕойон кыстаабыт. «ХС»
2. көсп. Баламат, толоос, сиэргэ баппат (хол., сыһыан). ☉ Оскорбительно дерзкий, грубый (напр., об отношении одного человека к другому). Холуон майгылаах
□ Айманар эбиппин — ыччат да, орто да көлүөнэ дьон өбүгэ үгэстэригэр холуон сыһыаннаммыттарыттан. Хомус Уйбаан
[Сайыына] наар бэйэтин эрэ иннин саныыр. Бэл, киниэхэ уонна аҕатыгар тымныы, холуон сыһыаннаах. ТТК
Ыччат дьон баҕаларын Ытыктыыры эрэйэбин, Холуон соҕус быһыыларын Хоруотуохпун кэрэйэбин. «ХС»
3. көсп. Бас баттах, сиэри таһынан (тыл-өс туһунан). ☉ Грубый, нелюбезный, неприличный (о речи, выражении)
Оо, дьон, киһи сүрэҕин саамай уйан бааһын холуон тылынан таарыйаргытыттан тоҕо сэрэммэккит буолуой?! Софр. Данилов
Санаа түһэр хоһооннорун Суруйар киһи диэннэр Холуон тыллар хоноллорун Кэпсээтилэр кэлэннэр. С. Тарасов
ср. др.-тюрк. хал ‘безумный, бешеный’, бур. халуун ‘горячий (пламенный)’

дьүһ. туохт. Бөдөҥ көрүҥҥэр сөбө суох кылгас атаххынан түргэнник сүүр. ☉ Бегать быстро на коротких ногах, несоразмерных крупному корпусу. Куралай Кустук куотан дуодаһыйан иһэн сымара тааһы хоҥнору тардан ылан, быраҕан кыыратта. Д. Апросимов

дьүккүлдьүй диэнтэн холб. туһ. Тэбиэннэр орулуу түһэн бараннар, ыарахан тэлиэгэни хоҥнору тардан ыллылар да, уһун моонньулара дьүккүлдьүһэн бардылар. Эрилик Эристиин
Маҥнайгы сыарҕалар сир куоһаҕар биирдиитэ дьүккүлдьүһэн аастылар. Л. Толстой (тылб.)

туормастан диэнтэн хай
аата. Массыына миэстэтиттэн хоҥноругар эбэтэр туормастаныытыгар биир тэҥэ суох хамсыыр. ПАВ Ф-7
Утуйуох иннинэ өйүнэн үлэлээһин …… мэйии килиэккэлэрин олус күүрдэн, туормастаныытын мэһэйдээн, улахан тардыылык буолар. ППА СЭЫа

биирдэм тыас туохт. Туохха эмэ таарыллан, охсуллан «хачыр» диэн тыаһаан ыл. ☉ Хрустнуть, треснуть, зашуршать
Семён Ильич, тугу да саҥарбакка, үөмэр курдук туттан хайыһарыгар тиийдэ уонна хачыр гына хоҥнору тардан ылла. Амма Аччыгыйа
Ойуурга абырҕал хачыр гыммыта. Н. Габышев

I
туохт. Туохха эмэ батары сааллыбыты, олордуллубуту төттөрү таһаар, уһулу охсон ыл, араар. ☉ Вынимать, выдёргивать что-л., вбитое во что-л. или насаженное на что-л. Тоһоҕону туур.
□ Бэрт уһуннук астаһан баһымньытын угун төрдүн туурда. М. Доҕордуурап
△ Тугу эмэ логлу, хоҥнору оҕус. ☉ Сбивать что-л. с чего-л.
Муоспун баҕар тоһуттуннар, Туйахпын баҕар туурдуннар. С. Васильев
Муустаах буурҕабынан Муннугун-уоскун тууруом, Чачыгырас дьыбарынан Чаҥкычаххын чаҥкытыам. К. Туйаарыскай
♦ Тоһоҕо туурар оҕо көр тоһоҕо. Дьэ, бу тоһоҕо туурар оҕобут буоллаҕа буолуо
ср. тув. турар ‘выдрать, вырвать, выдернуть’
II
аат. Туох эмэ түһүмэҕэ (хол., күрэх, тэрээһин). ☉ Тур (напр., соревнования, какого-л. мероприятия). Бастакы туурга кыайан таҕыстылар. Европаҕа айан туура
□ Вронскай Киитини кытта вальс хас да туурун барда. Л. Толстой (тылб.)

1. аат.
2. көр бурҕалдьы, дьүккүйэр. Буулаҕатын кэппитинэн үөскээбит Буор Маҕалай аҕалаах, Муҥурун булларбатах Муҥнаах Суналыкы ийэлээх Мөчүйэр өттүк, Мөҥүрүүр Бөҕө. П. Ойуунускай
   Күөс Көкөөнөй оҕус оннугар буулаҕаны бэйэтэ кэппит, хара сиргэ турар сыарҕаны хоҥнору тардан ылбыт. «ББ»
3. көсп. Модун күүс, муҥура биллибэт күүс. ☉ Могучая, неимоверная, безмерная сила. Бу орто туруу дойдуга буулаҕатын булларбатах күн сирин күүстээх бухатыыра Ньургун Боотур өстөөхтөрүн өһөртөөтө. Болот Боотур
   Буулаҕа мускуһан, араас албас аптарыгар, үгүс дьиибэ кубулҕаттарыгар үөрэннэҕинэ, үрдүк ойуур курдук өһөх хаан үктэллэнэн хаалыах бэйэтэ буоллаҕа. Ньургун Боотур
   Буулаҕаҕын эрийэр Бухатыыр көстүөҕэ Аҥардастыы аатырар Айыы-кэйии буолар. П. Ойуунускай
4. даҕ. суолт. Улахан, модун күүстээх; модун, суон, киппэ. ☉ Очень сильный, могучий; крепко сложенный, мощный, богатырский. Бу буулаҕа моонньубутугар Бурҕалдьы буолан кэтиллибит, Сүгэһэр буолан Сүгүллүбүт сүгүлээни Арай аһардаҕына Аһарыах этэ Дьулуруйар Ньургун Боотур обургу. П. Ойуунускай
   Элбэхтэр да эбит эҥин араас сүүтүк саҕа кыра буолан баран, сүдү тулуурдаахтар, буурҕа тыалы, модун тымныыны булгурутар буулаҕа бухатыырдар! Амма Аччыгыйа. Кырдьык да баттаммыт-атаҕастаммыт иннигэр буулаҕа санааланан охсуһартан ордук туох сырдык баар буолуой! А. Федоров

1. сыһ. Көҥү, көҥүрү, хоҥнору, уһулу. ☉ Так, чтобы оторвалось, вырвалось, разорвалось, распоролось, развалилось
   Кыыһыран, Атыыр туран Атыыр оҕуһу муннуга тэппит — илин тииһин көтүрү тэппит. Саха фольк. Аржаков бэргэһэни ылан хам-кум тутан көрдө, онтон оройун сиигинэн быһаҕынан көтүрү баттаабытыгар түөрт муннуктуу сууламмыт кумааҕы тахсан кэллэ. П. Филиппов
   Сарылыы-сарылыы түннүгү көтүрү анньан дьиэҕэ көтөн түстүлэр. «ХС»
2. Сорох туохтуурдары кытта уустук, силлиспит суолталаах холбоһуктары эбэтэр холбуу тыллары үөскэтэр, алдьатыы өйдөбүллээх хайааһын араас көрүҥнэрин көрдөрөр. ☉ В сочетании с некоторыми глаголами образует составные слова со слитными значениями, обозначающие конкретные виды действия с общим понятийным смыслом «разрушить, разорвать, порвать, проломить, вырвать; рваться, отламываться»
   Көтүрү ас, көтүрү бар, көтүрү баттаа, көтүрү көт, көтүрү көтүт, көтүрү оҕус, көтүрү сыс, көтүрү тарт, көтүрү түс, көтүрү үктээ, көтүрү харбаа, көтүрү ыстан. — Күтүөт киһи хайырҕастаах хаппахчыны аһа баттаан ойуулаах орон үрдүгэр олоро түһэн эрдэҕинэ — оронун улаҕатыттан түөрт холлоҕос көтүрү ыстанан барда. ПЭК ОНЛЯ I
   Иннибит диэкиттэн эмискэ хаар көтүрү барда да, оҕус мэйиитин саҕа кып-кыһыл көстө түстэ. Далан
   [Новгородов] остуол үрдүгэр ыстанан тахсабын диэн ыстаанын тимэҕин көтүрү түһэн кэбистэ. Эрилик Эристиин
   Тойон Болот аҕатын сонун саҕатыгар түһэн илгиэлиибин диэн, эргэ таҥас муҥнааҕы көтүрү тардан кэбистэ. Н. Заболоцкай
   ♦ Көтүрү сытый — ким эмэ күүтүллүбэтэх өттүттэн туох эрэ омнуолааҕы оҥорорун сиилээн, сүөргүлээн этии (хол., толоостук күнүүлээһиҥҥэ). ☉ Осуждение неожиданной выходки кого-л. (напр., проявления неуместной ревности)
   Күтүр өстөөх, доҕорбун эрэниминэбин, кырдьык, биирдэ күнүүлээн көтүрү сытыйбытым баар этэ. Амма Аччыгыйа
   [Бииктэр:] Дьуур, түүҥҥү уоруйах курдук, кыыскын уоран ылбытынан, күтүөтүргээн көтүрү сытыйан олороҕун дуу? Суорун Омоллоон
   Көтүрү сытыйан... Уочараты силэйэн ылбатах баҕайым ини. «ХС»