возвр. от чаастаа =.

побуд. от чаастаа =.

чаастас диэнтэн хай
аата. Миэнэ-эйиэнэ диэн чаастаһыы суох буолуохтаах. Н. Босиков
Уруулара уопсай уруу буолара, «эйиэнэ», «миэнэ» диэн чаастаһыы суоҕа. «ХС»

туохт. Кимиэхэ эмэ тугу эрэ өлүүлээ, чаастаа. ☉ Выделять кому-л. что-л., часть, долю чего-л.
Алаһа дьиэни анабыллыаххын төһө — хачча буолуоҕай, бу дьахтары биэрэҥҥин? ПЭК СЯЯ. Тэҥн. аналлаа

туохт. Кимиэхэ эмэ тугу эмэ анаан чаастаан, ирээттээн биэр. ☉ Выделить кому-л. что-л. в качестве его доли, пая
Дьоннорбор үрүҥ эһэм биирдии миэстэтин өлүүлээтим. И. Федосеев
Эһэни сүлэн баран, кыра кулуһун оттон, кыйматыттан үөлэн сиэтибит уонна биир ыппытыгар эмиэ өлүүлээн биэрдибит. Багдарыын Сүлбэ
Идэһэлэммит киһи хайаан да ыалларыгар өлүүлээн бэрсиэхтээх. П. Ламутскай (тылб.)

аат. Кимиэхэ эмэ тугу эмэ анаан чаастаан, өлүүлээн биэрии. ☉ Наделение кого-л. чем-л. в качестве его доли
Учууталга кыһамньы улаатар буолбутунан сибээстээн, мастарын-отторун бастакы уочарат тиэйэн киллэрэн биэрии, маҕаһыыҥҥа пуонданан атыыланар сэдэх табаардартан кинилэргэ өлүүлээһин, о. д. а. дьаһаллар олохтоох салайааччылар быһаарыыларын көрдүүллэр. «Кыым»

чаастаа диэнтэн холб. туһ. Оҕонньор өлбүтүгэр икки улахан уол баайын чаастаһалларыттан сылтаан иирсибиттэр. Саха сэһ. I
Атыырдар сири чаастаһар курдук уочаратынан хаһааччылар. ОМГ ЭСС
Дьиэҕэ барыны бары кытаанахтык чаастаһаллара: биир күн эбэм …… атыыласпыт аһынан эбиэт бэлэмнииллэрэ, оттон сарсыныгар аһы уонна килиэби эһэм атыылаһара. М. Горькай (тылб.)

аат. Кими, тугу эмэ сөбүлээбэт буолуу; сиилээһин, абааһы көрүү. ☉ Неприязненное отношение к кому-л.; хула, ругань
Эрэҕи-хоһуну этиэх иннинэ иэччэхтээх бэйэтэ имиллэн эҕэрдэ биэрдэ. Эрилик Эристиин
Эрэх-хоһу элбии илигинэ үбүнэн-аһынан өйүөлээ, таҥаһынан-сабынан чаастаа эрэ. Эрилик Эристиин
ср. др.-тюрк. ериг ‘грубый, неприятный, резкий’

туохт.
1. эргэр. Кимиэхэ эмэ тугу эмэ өлүүлээ, чаастаа, анаан биэр. ☉ Оставлять кому-л. долю, часть чего-л., выделять что-л. кому-л.
Сүөһүнү сыл таһаарыаҕы от тиийбэт, дьону өллөйдүөҕү ас тиийбэт кыһалҕата тирээбит. Софр. Данилов
2. поэт. Кимиэхэ эмэ харыстабыллаахтык, өйүүр курдук сыһыаннас. ☉ Относиться к кому-л. бережно, обращаться с кем-л. заботливо, быть к кому-л. внимательным
[Буҕарҕана:] [Туруйа] Уҥуохпун тоһутта, Мүһэбин эчэттэ! Аны хайдах гынан Атын дайдыга барабын! Үтүө дьоннорум, Дьүүллээҥ, өллөйдөөҥ! Суорун Омоллоон
Өлөр киэһэҥ үөмэн кэлбит, Өллөйдүүр мэлийбит. Күн Дьирибинэ
Ааспыты абырыыр амарах бэйэлээх, Өспүтү өллөйдүүр аһыныык сүрэхтээх Дьон-сэргэ. А. Бэрияк
♦ Үрүҥ тыыммын өллөйдөө — өлөрхаалар күҥҥэ өрүһүй, көмүскээн харыһый. ☉ Берегите мою светлую душу, помогите мне в трудный час
Сэттэ бухатыыр ааттаһан-көрдөһөн барбыттар: «Күн буол, ый буол, таҥара буол, үрүҥ тыыммытын өллөйдөө, хара тыыммытын харыстаа!» — диэбиттэр. Саха сэһ. I
[Манчаары:] Үлүгэргэ киллэримэ, үрүҥ тыыммын өллөйдөө! А. Софронов
Быраас бэйэтиттэн хаан ылан кутан, ол киһи үрүҥ тыынын өллөйдөөбүт. Р. Баҕатаайыскай
Үрүҥ тыыммын өллөйдөөбүт бу кимий диэн эргиллэ түспүтүм – рядовой Краснов эбит. ПДА СС

I
аат. Омугунан татаардарга киирсэр киһи. ☉ Татарин
Билэҕин дуо, ити хайа омук киһитэ киирдэ? Татаар дуу, халмыык дуу? Софр. Данилов
Кини Кутугульдинов диэн татаарга сомогуон оҥорторон иһэн, бүтүн сааһы быһа кэриэтэ итириктии сыппыта. Эрилик Эристиин. Эллэй турар бэйэтэ Омоҕойдооххо кэлбит уонна эппит: «Мин татаарбын, сэриилэртэн күрээн кэллим». «ХС»
II
аат. Сүөһү тириитигэр тахсар кыһыылаах баастанар ыарыы. ☉ Парша у скотины
Таһа татаардаах, иһэ кимэгэйдээх баар үһү (тааб.: сүүтүк). Татаар буолбут, тобугун үрдүгэр токуйбут, тамыгын үрдүгэр такыйбыт тый саҕа улахан татаардаах миҥэ биэ турарын көрдө. ПЭК ОНЛЯ II. Омоҕой Баай кутуруга, муоһа суох куочай кугас ынаҕы, биир татаардаах биэни чаастаан …… Эллэйдээҕи олох арааран кэбиһэр. Саха фольк.
♦ Татааргын тарбатыаҥ — киэбирбиккин кэһэтиэхтэрэ диэн саанан этии. ☉ соотв. сбить спесь с кого-л. [Яго:] Атаспын татаарын дьэ тарбаатым ээт
Алыс да сүлүстэ. Хайдах буолар? У. Шекспир (тылб.). Татаар тыллаах таба эппэтин — киһини туох эмэ быһылааҥҥа (былыр, хол., охсуһууга) атаарарга куһаҕан санаалаах тылыттан самныма диэн алҕааһын. ☉ Такими словами в старину провожали кого-л. в дорогу (обычно на войну): пусть тебя не коснутся проклятия недоброжелателей (букв. пусть в тебя не попадут слова тех, у кого паршивый язык)
Татаар тыллаах Таба эппэтин! Саха саныаҕынан Саргыҥ салалыннын! П. Ойуунускай
Охтоохтон охтума, саалаахтан самныма! Уоттаах харахтаах утары көрбөтүн, татаар тыллаах таба эппэтин! Ньургун Боотур
ср. эвенк. татар ‘чесотка’, др.-тюрк. таз ‘парша, плешь’, тазар ‘покрываться паршой’