харбыалаа диэнтэн төхт
көрүҥ. Биирин саҥардыы туолан эрэр оҕо хоһооно суох тугу эрэ чаачыгырыыр уонна Тогойкин сэҥийэтин харбыалаамахтыыр. Амма Аччыгыйа

чаачыгыраа диэнтэн холб. туһ. Туйаарыма Куону Тоҕус былас нуоҕай суһуоҕуттан Тобулу харбаан ылан, Чаачыгыраппытынан, Часкыппытынан …… Адьарай уола субурус гынан хаалла. П. Ойуунускай
[Мэкчиргэ] кугас тииҥи чаачыгыраппытынан өрө мөҕүһүннэрэн, илдьэн истэҕинэ, …… ытан бурҕаппыттар. ҮөАЧҮ

даҕ. Чуллурҕаан тыаһыыр. ☉ Издающий звуки, похожие на всплески падающих в воду капель
Чуучугуруур туус тумускун Чуллурҕас субай хаанынан сотуохпун, Чуучугуруу-чаачыгырыы тардыый! П. Ойуунускай
[Суор] Чуллурҕас хааҥҥа баҕараҥҥын …… Чуллургуу көтөргө үөрэнниҥ. И. Эртюков

I
чаачыгыраа диэнтэн холб. туһ. Хоптолор, ууну кырсынан кырыйа көтө сылдьан, …… балык оҕотун хабаллар, сорохтор, сыыһа тутаннар, сүр хатаннык чаачыгыраһаллар
Бүөтүр Хоро. Сүүмэх от үрдүгэр икки кып-кыра хаар эбэ оҕолоро тоҥон, ыксаан чаачыгыраһа сыталлара. СҮК
II
даҕ.
1. Чаачыгырыыр тыаһы таһаарар (тыҥырахтаах көтөрдөрү, хол., кыырды этэргэ). ☉ Издающий резкий, пронзительный клёкот (о хищных птицах — напр., о ястребе). Чаачыгырас хотойдор
2. Хатан, тэтимнээх саҥаны таһаарар (хол., күлэн эбэтэр ытаан — үксүгэр оҕону этэргэ). ☉ Пронзительно кричащий, голосящий (напр., смеясь или плача — обычно о детях). Кыһыл оҕо ытыыр чаачыгырас саҥата иһилиннэ
□ Бырабылыанньа бэрэссэдээтэлэ, чаачыгырас саҥалаах кыра оҕонньор, субу бүгүҥҥүттэн да ходуһаҕа ыытыах чинчилээх. У. Нуолур

1. көр дьапталҕа. Таас чох дьаптатын тус-туспа араҥалаан ылыахха сөп
   2
   көр дьапталҕалаах. Аан дойдуга халбаҥнаабат дьапта таас акылаат баар үһү (тааб.: сокуон уонна ыйаах). Чаачыгырыыр хотойдоох, Дьапта таас хайалаах Дьааҥыскайдыыр ийэ-хотун. Саха нар. той. IV
   Күөстүү оргуйар сүүрүктээх хайа үрэхтэрэ алтынньы иккис аҥаарыгар дьапта муус буолаллар. Н. Якутскай

хаадьылаа диэнтэн бэй
туһ. Саҥаран көрө-көрө Дьалыҥнаахтык чаачыгыраата. Элбэх элэктэннэ, Алыс хаадьыланна, Олус оонньууланна. Өксөкүлээх Өлөксөй
Минньигэстик мин ааппын Уларытан ааттаама, Миигин күлэн, кыһытан Хаадьылана оонньоомо. Н. Харлампьева
Хас сырыы аайы хаадьыланар, ити уу-хаар кэпсээнин эгэлгэтэ күн-түүн эбиллэн иһэр. ЛМ А

сыһ.
1. Хатаннык, чаачыгырыыр курдук (саҥар — хол., кыырды этэргэ). ☉ Резко, пронзительно (клекотать — напр., о ястребе)
[Хотой оҕото] маһынан халбарыччы астахха кыыһыран, түүтүн сахсатар …… уонна сүр үлүгэрдик чаачыгыраччы саҥарар. Е. Макаров
2. Хатаннык, тэтимнээхтик (күл, ытаа — хол., оҕону этэргэ). ☉ Пронзительно, звонко (смеяться или плакать — обычно о детях)
Сүөдэр соруйан чаачыгыраччы күлэн өгдөҥөлөөтө. Амма Аччыгыйа
Эдэр соҕус киһи Кинини көрөн баран Чаачыгыраччы күллэ. А-ИМН ОЫЭБЫ

аат., лит., тыл үөр. Предмети, көстүүнү, өҥ-дьүһүн, бэлиэ, хаачыстыба биэрэн, харахтарыыстыкалаан чаҕылхайдык быһаарар тыл. ☉ Образное, художественное определение, эпитет
[Эллэй] эпиитэттэрэ …… хоһоону эрчимнээх, тэттик уонна чаҕылхай оҥороллор. Софр. Данилов. Хотойу маннык эпиитэттэринэн хоһуйаллар: чуучугуруур туус тумус, чаачыгырыыр таас таҥалай, бүрүө харах, бүтэй мүлгүн, төгүрүк түрбүү кынат, атара кутурук, алтан сабарай, ала мондоҕой… КНЗ СПДьНь
Тэнийбит эпиитэттэр, кэрэ мындыр ойуулааһыннар биһиги олоҥхобутугар дэлэйдэр: аҕыс иилээхсаҕалаах, атааннаах-мөҥүөннээх айгырсилик аан ийэ дойду… аламай маҥан күн. СТ С

1. ытыр диэнтэн дьаһ. туһ. Чүөчээски биир куртуйаҕы бэйэтэ тутан, иккиһин Түргэҥҥэ [ыт аата] ытыртарда уонна бара турда. Суорун Омоллоон
   Мэкчиргэ кырынааһы харбаан ылаат, чаачыгырыы түһэн баран ыһыктан кэбистэ, бадаҕа, атаҕын ытыртарда. Е. Макаров
2. Тугунан эмэ (хол., чыскынан) тугу эмэ ыга туттар. ☉ Захватывать, защемлять, держать что-л. чем-л. (напр., клещами)
   Маайа тигэн иһэр таҥаһын массыынаҕа ытыртаран кэбиһэн баран, уолун ылан аһата олордо. Эрилик Эристиин
   Дьиэлээх киһи сыпсыны ылан, оһохтон кытарбыт чоҕу ытыртаран таһааран, хамсалаах табаҕар таарыйда. Ф. Захаров
   Уус тимири улахан чыскынан ытыртаран ылан кыстыкка уурда. «Чолбон»

1. аат.
2. Киһини албынныыр албас, албаһырыы, албыдыйыы. ☉ Хитрость, притворство, уловка, обман
   [Өргөстөй:] Көрөҕүн дуо, нэһиилэ хаамабын (доҕолоҥнообута буолар). [Төрөнтөй:] Куттас кубулҕатын бары көрөбүт. И. Гоголев
   Дьэ, ити кучуйар кубулҕата, …… оҕо өйүн сүүйэн, ньымааттаан илдьэ бараары! Н. Лугинов
3. фольк. Дьүһүн кубулуйан хаалыы, дьиктитик атыҥҥа кубулуйан хаалыы. ☉ Чудесное превращение, перевоплощение
   Мин бэйэлээх Албаспын алкыйан, Хомуһуммун хомунан, Кубулҕаппын куудьунан, — Чучугуруур туус тумус, Чаачыгырыыр таас таҥалай …… [хотой кыыл буоламмын көттүм]. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Абааһы уолун кубулҕата — уот буолан киириитэ эмиэ дьиэктээх буолла. П. Ойуунускай. Ойуун албаһын алкынан, хомуһунун, кубулҕатын куудьунан хомпоруун хотой буолан …… [өрө кыырайан тахсар]. Эрчимэн
4. көсп. Туох эмэ эмискэ уларыйыытатэлэрийиитэ (үксүгэр айылҕа куһаҕан өттүнэн уларыйыытын туһунан). ☉ Внезапное неблагоприятное изменение, перемена (о явлениях природы)
   Биһиги олохпут айылҕа араас кубулҕатыттан тутаахтаах буолуо суохтаах. Амма Аччыгыйа
   Кулун тутар үүннэ да, били номоххо киирбит кубулҕата өссө биллэ илик. ЯАМ СД
5. даҕ. суолт. Тугу эмэ ситиһэргэ ис санаатын кистиир, албын-көлдьүн суолу тутуһар. ☉ Скрывающий свое истинное намерение
   Араас кубулҕат албаһынан Пестряковтар кэлэктиип үгүс өттүн хайа эрэ кэмҥэ бэйэлэрин диэки охторуохтарын сөп. КНЗ ОТК
   Уодаһыннаах, бассыыбай, кубулҕат …… дьону кытта доҕордоһуу хара маҥнайгыттан түөрэккэй төлкөлөөх. ПБН КДьСО