өксөй 1 диэнтэн хай
аата. [Бүлүү өрүс] Өксөйүүтүн батыһа көрдөххө: Таас дьааҥы хайа Тарыҥын уута, чаккыраан түһэн, Күөл Сүлүҥдэҕэ кутуллан баран, Көҥүс үрэх буолан тахсар. Саха нар. ыр.

чаккыраа диэнтэн дьаһ
туһ. Платон Остапович сиэҕиттэн ууну чаккыраппытынан турда. Софр. Данилов
Оҕонньор арыылаах кымыһы оһох холумтаныгар кутан чаккыратар. ФГЕ СТС
Ууну ытыһан ылан тарбахтарым быыһынан чаккыратабын. «ХС»

даҕ. Дириҥэ суох, чычаас, ньалыар (ууну этэргэ). ☉ Мелкий, неглубокий (о воде)
Аҕыс ыйы мэлдьи аан дойдуну үллүйбүт үрүҥ хаар, үрүт күүһэ үгдэрийэн, чалыар уу буолан чаккырыы уһунна. М. Доҕордуурап
Матасыыкыл суол чалыар уутун тоҕута астарар. У. Нуолур

сыһ. Тохтоло суох таммалаан, чаккыраан. ☉ Так, чтобы непрерывно стекало, звонко струилось
Хара көмөрө Хаҥас чанчыгынан Ат бугул саҕа буолан Чаккыраччы таммалыы турар эбит. П. Ядрихинскай
Эрчиллиилэргэ төһөлөөх көлөһүн чаккыраччы сүүрбүтүн …… ким ааҕан ситиэй?! НЕ ТАО
Сүрүн болҕомтобутун көбүөргэ хапсыһыыларга аныырбыт. Көлөһүн-балаһын чаккыраччы сүүрэр. ПП ОА

тыаһы үт. туохт.
1. Уу сатархайдык ыһыллан күүскэ саккырыырын курдук тыаһаа. ☉ Производить лёгкий стрекочущий шум, стрекотать
Өрүһүм уутугар үрэхтэрим уута Дьапталҕа таас быыһынан Таҥнары чаккыраан сардьыгынаатылар. П. Ойуунускай
[Сөмөлүөт кэлбэккэ] күүттэрэн ахан биэрдэ. …… Оччо-бачча көтөн сардьыгынаабыт сөмөлүөт этэ. И. Семёнов
2. кэпс. Дьоһуна суохтук кэл-бар, саҥар; сарыкынай. ☉ Суетиться, издавая стрекочущий шум
Кыыс истэригэркөрөрүгэр сүүрэн сардьыгыныырым сүрэ бэрт! Тохтоотум. «ХС»
ср. бур. шаршаганаха ‘захрустеть; зашуршать; скрипеть’

кытыа мунду (буол) — бүтүннүү хаан-билик буол (охсуһан, бааһыран). ☉ Весь в крови, окровавленный, залитый кровью
Иэлискэ кытыа мунду буолан сытар эбит. — Тыый, өлөрбүттэр дуо? — диэн Коля быһа түһэн ыйытта. — Өлөрбүттэр. Эрилик Эристиин. Куралай Кустук өһө-сааһа сүлүстэнэ умайан, уҥуоҕа кыйыттан кычыгыланан, хаана чаккыраан, бүтүннүү кытыа мунду киһи: «Эппиттэн биир тооромос эт, хааммыттан биир хааппыла хаан хаалыар диэри хадьыктаһыам!» — дии санаан өрө кыбдьыгырыы, эккирии турда. Д. Апросимов
Кытыа хаан көр кыа хаан. Кини төбөтө бүтүннүү кытыа хаан буолан баран, өйө суох олорор этэ. Эрилик Эристиин
Эмискэ буута «ньир» гынна… Уол туймаарталаан ылла. Кытыа хаан буолбут анна. И. Федосеев

тыаһы үт. туохт.
1. Үөһэттэн ыһыллан түс, тоҕун (туох эмэ бытархай, кытаанах, хол., буор туһунан), эбэтэр үөһэттэн сылдьырыйан түс; буору кытта түс. ☉ Сыпаться сверху или сползать, соскальзывать сверху сплошным потоком, лавиной (о чем-л. мелком и твердом); скатиться вместе с лавиной
Түөрт этиҥ түспүтүн курдук, тыас тыаһа дэлбэритэ барда, ийэ буор сирэ доргуйан титирии түстэ. Санаатыгар балаҕанын даҥа сирэйигэр куккуруу тоҕунна. П. Ойуунускай
Микиитэ тыына хаайтарарга дылы гынна, балаҕаныттан таҥнары куккураан түстэ. Амма Аччыгыйа
Балаҕан үрдүн буора тохтон куккураата, хаппыт буор киһи таныытын кычыгылатар гына өрө бурҕайда. ӨӨККҮ
2. Үөһэттэн саккыраан түс; мэһэйдээх, чычаас сиргэ сүүрэн чаккыраа, чырылаа. ☉ Стекать, струиться сверху, журча; течь по каменистому дну, вдоль каменных берегов, издавая характерное журчание
Үрүччэ таас эмпэрэттэн таҥнары куккуруур уонна тыһыынчанан таммах буолан ыһыллар. И. Данилов. Кумахтаах чаарга, чычааска Куккуруур сүүрүк эттэ: — «Утаппытыҥ буолуо куйааска, Бу баар тымныы уу, кэл бэттэх!» Баал Хабырыыс
Өрүс таастаах биэрэктэрин сайар сүүрүк сыыгыныы куккуруур курдук тыас, икки кулгаахпар үйэ тухары иҥэн, дьиэтийэн хаалбыта. Н. Абыйчанин

I
аат. Күөлгэ үөскүүр сырдык өрөҕөлөөх хараҥа систээх кыра балык. ☉ Гольян озёрный
Уоһук ытыыытыы тымтай түгэҕин одуулаһар: аҕыйах мунду уонна быччыкы эрэ баар. Н. Якутскай
Доропуун оҕонньор, били эспит тууларын хат сөргүтэн мунду бөҕөтүн хостоон эрэрдии субуйа-суккуйа олордо. Н. Заболоцкай
Күөлтэн ч у г а с , булгунньах тэллэҕэр кулуһуну күөдьүччү оттон, мундуну үөлэн, чэй өрү нэн аһаары олорбуппут. Н. Габышев
♦ Кытыа мунду (буол) көр кытыа. Куралай Кустук дьэ эбии өһөҕө үллэн, өһө-сааһа умайан, хаана чаккыраан, бүтүннүү кытыа мунду б у о л а н …… охсуһуу киэнэ содуомнааҕар утаппыттыы баҕаран, өрө кыбдьыгырыы турда. Д. Апросимов. Мунду булумах (буол) — булкуллан, тугу да күттүөннээҕи быһаарбат, оҥорбот курдук буол. ☉ Запутаться в мыслях, быть сбитым с толку
Тиэхээс төбөтүн иһэ мунду булумах. Өр утуйбакка сытан, сарсыҥҥы муҥха дьонун санаан таҕыста. Н. Босиков
«Күнүскүбүн ыан баран тии йиэм», — диэбит ийэтин саҥата иһил лэргэ дылы гынар. Устунан сыбах сыбыы турар дьахталлар көһүннүлэр. Барыта мунду булумах. Н. Босиков
Мунду миинин курдук — барбатах балык миинин курдук диэн курдук (көр балык). Бырабылыанньа дьиэтин иһэ ыы-быччары. Мунду миинин курдук будулуччу көрбүт, кыпкыһыл сирэйдээх холуочук дьон тэлбиҥнэһэллэр. П. Егоров
Улуу д ь ы л обургу мунду миинин курдук Буһуруктуйан киирэн барда. С. Зверев
Иккиэйэх хаалан бараннар бы рааттыылар үп-үрүҥ тумаҥҥа бү рүттэрэн, күннэрин көрбөккө, мунду миинин курдук бүдүө-бадыа иһигэр сылдьан бултаатылар. «ХС». Мунду сырыыта — олус түргэн, суһал кэлии-барыы, сыыдам сырыы. ☉ Стремительное движение вза двперёд
Оччолорго эдэр-сэнэх буоламмыт сырыыбыт мунду сырыыта буолар. В. Иванов
ср. эвенк. пунну ‘гольян’
II
аат. Туох эмэ тимир сэп алдьанан, кэбирээн эрэр сирин бөҕөргөтөргө сыһыарыллар абырах, самалык. ☉ Планка или пластинка, железка, припаянная для скрепления двух частей ч его-л. металлического
Мунду уур. ПЭК СЯЯ
Хотуур төбөтүгэр тимир ууһа мунду уурбут. СГФ СКТ