туохт. Улаханнык кыыһыр. ☉ Сильно сердиться, гневаться
Муус будулҕан байҕал Муннугуттан бууралаата, Кытыытыттан кыыһырда …… Хаан балаһа бааллар Таас хайа чампарыгар Таһымнаан таҕыстылар. П. Ядрихинскай
Үрүҥ Уолан кыыһыран муннун хаана бууралаата, уохтаах санаата ойоҕос өттүттэн ойон тиийэн кэллэ. ПЭК ОНЛЯ I
♦ Муннун хаана бууралаабыт түөлбэ. — атаҕа сири билбэт буола кыыһырда, ииримтийэ кыыһырда. ☉ Приходить в бешенство, быть вне себя от ярости.

туохт. Үөһэ диэки тардыс, харбас (туох эмэ уһуну, үрдүгү этэргэ). ☉ Тянуться ввысь, вытягиваться
Түгэҕэ биллибэт ып-ыраас халлаан диэки куйаадыһа үүммүт баараҕай тииттэр …… хамсаабакка дьөлө таалан сөҥөдүһэн тураллара. Далан
Хомпоруун хотой …… уһуктаах туруук таас бөҕөлөрө куйаадыспыт, Дьааҥы көй салгыҥҥа көс аҥаара чорбойон тахсыбыт эмпэркэй чампарыгар тиийдэ. Д. Апросимов

туохт. Кытыыгынан чампарык курдук тоҥ, мууһунан бүрүлүн. ☉ Замерзать, покрываться льдом по краям
Булгунньах анна чампарыктыйбыт үрдүк сыырдаах күөл. Н. Заболоцкай
Үрүҥ чыллырыыт мууһунан чампарыктыйа турар таас хайа анныгар Мааканы ситэн ылла. А. Бродников
Үс түүн субуруччу ыаллар дьиэ таһыгар уурбут уулара чампарыктыйа тоҥуталыыр хаһыҥнара түстүлэр. М. Доҕордуурап

1. аат., эргэр.
2. Былыргы туос моҕол ураһа бөҕөргөтүү иилэрэ (ураһа курдуута үс: алын курдуу, орто курдуу, үөһээ курдуу. Алын курдуу — ураһа тэллэҕинэн талаҕы эбэтэр титириги иэҕэн оҥоһуллар, үс төгүл ыытыллар. Орто курдуу — үрдүгэр ыыраахтаах баҕаналарынан ыытыллар суоруу мас ии. Баҕана икки арда орон буолар, орон ахсаана тоҕусуон икки. Үөһээ курдуу — ураһа үөһээҥҥи хайаҕаһын бүүрүгэ, чампарыга, ураһа ураҕастарын үөһээ уһуктарын холбуу туттарыыта). ☉ Три опояски, обода древней берестяной юрты (урасы) якутов (нижняя опояска проводится в три ряда тальником или тонкими молодыми лиственницами для укрепления основания урасы. Средняя опояска укрепляется на врытых в землю столбах, которые отделяют 9–12 лавок, расположенных вдоль стен. Верхний круг — опояска деревянного остова якутской берестяной юрты). Төрөтөр оҕо төлкөтө буоллун диэн Сүүрбэ дьөрбө титиригинэн Түгэх курдууну Төгүрүччү түһэрдим. Саха сэһ
   1977
   Кэлэр да үйэлэр кыһыл көмүс кырыылара, моҕол ураһа курдуутун курдук, кэрэлэнэн биллэллэр. Суорун Омоллоон
3. Чороон о. д. а. мас иһити сытыары эргийэ барар киэргэтии ойуута-оһуора. ☉ Горизонтально опоясывающие деревянную утварь (чороны и т. д.) узоры, орнаменты
   Оторой чопчу оһуордаах, ой силик курдуулаах, Отут томторҕолоох, Уоһах арыы оҕунуохтаах Уйгу чороон иһит. С. Зверев
4. сыһ. суолт. Тугу эмэ эргийэ, тула, эргиччи, төгүрүччү. ☉ В обхват
   Космос куйаарыгар тиийдибит, Сири курдуу эргийдибит. С. Тимофеев
   Хуторы тула эргиччи Курдуу турар харабыл. А. Бродников

аат.
1. Ардахтан, күн уотуттан хаххалыыр, туохха эмэ сыһыары эбэтэр икки-түөрт туруору баҕана үрдүнэн оҥоһуллар хахха, чаампы, чампарык. ☉ Навес, козырёк (крыша на весу или на столбах)
Истээх сонун таһааран дьиэтин чарапчытыгар ыйаата. Амма Аччыгыйа
Таака оҕонньор, атыттан түспэккэ эрэ, балаҕан чарапчытын тоҥсуйан тобугуратта. Р. Кулаковскай
Дьиэбит аанын үрдүнэн чарапчы анныгар саһан туран тобураҕы ытыспыт иһигэр түһэрээри илиибит адаарыҥнас. С. Маисов
2. Хайа туруору сыырыгар, сирэйигэр баар оҥхой үөһээҥҥи сабарайдыыр кырыыта. ☉ Закраина, выступающая на склоне горы, или верхняя кромка углубления в скале, карниз
Суорба таас чарапчытыгар хаардаах бугул саҕа уйа туттан төрүү сытар аарыма хотой өрө көттө. И. Гоголев
Суланньа суоһар тойоннуун көрсүһүөхтээх очуоһун кимистигэс хаспаҕын чарапчытыгар …… бүгэн сыппытым. Н. Абыйчанин
Балааккам хайа чарапчытын анныгар турара. Д. Дефо (тылб.)
3. Көмүлүөк оһох үрдүнэн иһит уурар, тугу эмэ куурдар долбуур эбэтэр хаптаһын оҥоһуу. ☉ Полка или доска над отверстием камелька для посуды и сушки чего-л.
Быргый дьиэтин дуомун титирик чарапчылаах сутуруо оһох уота сырдатан күлүмүрдэтэ турбута. Күндэ
Ылдьаа көмүлүөк чарапчытыттан испиискэ хаатын булан ылла. И. Гоголев. Дьиэ-уот тэрилин, иһит-хомуос ааттара: сэргэ, баҕана, талкы, орон, хамса, чарапчы, чороон… «ХС»
4. барыпчы диэн курдук. Оҕонньор чарапчытын кэппит
5. Сүүскэ кэтиллэр кыһыл көмүс киэргэл. ☉ Золотое украшение, надеваемое на лоб, налобник
Үрүҥ сукуна сонун кэппит, мэтээлин, куортугун иилиммит, көмүс чарапчытын килэччи бааммыт, оруоскатын туппут. Суорун Омоллоон
[Суоһалдьыйа Толбонноох:] Дьоллоох этим мин даҕаны: Үрдүк сүүспэр кыһыл көмүс Чарапчыны анньынарым. П. Тобуруокап
Иккис сэргэҕэ — хаппар, көмүс чарапчы, кыалык, хатат, дэйбиир. «ХС»
6. түөлбэ. Таба инники кэйэр муоһа. ☉ Надглазничные отростки рогов у оленя
Үөр таба ортотуттан сүүрэн иһээччини чарапчытыттан туттарар. «Чолбон»
Кырдьаҕас уонна аттанар атыырдар кэйэр чарапчыларын уонна сүрүн муостарын сарбыйаллар. ССП ЫН
♦ Чарапчылаах көрүөҕэ, бэргэһэ- лээх истиэҕэ түөлбэ. — сэрэн, туттун: быһыыгын-майгыгын, тэбэнэккин, чугас дьонуҥ буолуохтааҕар, көрүө суох көрүөҕэ, истиэ суох истиэҕэ диэн этии. ☉ Ничего ни от кого скрыть нельзя, все всё узнают (букв. увидит и тот, у кого налобник, услышит и тот, на ком шапка).
ср. бур. һарапша ‘сарай’, һарапши ‘навес, наглазник (околыш) шамана’, монг. сарабчи ‘навес, козырёк’, тунг. сарапчи ‘очки (от снега)’

1. аат.
2. Тугунан эмэ уратыланан саҕаланан барар сир (хол., туундара). ☉ Географическая зона (напр., тундра)
   [ССРС] хоту диэки өттүгэр ойуур тыата суох, муохтарынан, лабыкталарынан бүрүллүбүт уорааннаах салгыннаах туундара балаһата эҥсиллэн барар. ИИФ ИДЫК
   Монголия территориятынан ирбэт тоҥ балаһата ааһар. «ХС»
   Орто Азияҕа, Кавказка, Хара буордаах балаһаҕа, Казахстаҥҥа эҥин хайа чыпчаалын, өрүстэр, үрэхтэр бастарын «баш» диэн ааттыыллар. Багдарыын Сүлбэ
   △ Биир күдьүс наарданан көстөр кэрискэлэр (хол., хайалар, тыалар кэккэлэрэ). ☉ Отдельный протяженный участок чего-л. (напр., лесов, гор)
   Тыа балаһалара үүнэн улаатан барбыттарын кэнниттэн Иван бөһүөлэги көҕөрдүүгэ ылсыспыта. «Кыым»
   Онтон былыргы тыллаах дьахтар ытарҕатын илбиргэһин курдук сэлибирии мөхсөр сэбирдэхтээх тэтиҥ мастар халыҥ балаһаларын уҥуордаата. Амма Аччыгыйа
   Уолбас алаас барахсан Баһан ылар үүнүүлээх Манчаарыта, өлөҥө – Балаһанан долгулдьуйан, Баарыстана сыппыта. Күннүк Уурастыырап
   Биллэ хараҥаран барда, арҕаа саҕахха эрэ бэрт синньигэс балаһа быһах биитин курдук кытарымтыйа ырдьайан көстөр. «ХС»
3. көсп. Туох эмэ намырыы-намырыы күрүс-күрүс күүһүрэн кэлиитэ (хол., тыал). ☉ Периодическое, кратковременное усиление чего-л. (напр., ветра)
   Сиккиэр тыал балаһата сирдьигинэччи үрэн ааспыта. И. Федосеев
   Чэбдик салгын балаһата өрө тарааммыт хара баттахпын үрэллэҥнэтэн ааһар. П. Аввакумов
   Буруо былыт суола өһөҕүрэ устара. Тыал оҕустаҕына быыл былаастаах ип-итии ол буруо балаһата үрдүлэринэн ааһара. Д. Кустуров
4. көсп. Туох эмэ уратылаах бэлиэ кэм. ☉ Промежуток времени, отличающийся чем-л. значительным
   Петербурга буолбут стачкалар Россия историятыгар саҥа балаһаны – народнай революция бэлэмнэниитин балаһатын аспыттара. «Ленин с.». Биһиги иннибитигэр олох ордук үрдүк дьулуурдаах, киэҥ далааһыннаах саҥа балаһата арыллан эрэр! А. Бэрияк
5. авиа. Сөмөлүөт түһэригэр, көтөрүгэр анал оҥоһуулаах площадка. ☉ Полоса взлета и посадки на аэродроме
   Сайын устата уопуттаах бульдозеристар сөмөлүөтү көтүтэр-түһэрэр саҥа балаһаны астардылар, дэхсилээтилэр. «ХС»
   Бэкээ оҕонньор түннүгүнэн кыыһа тахсан сөмөлүөт түһэр балаһатын диэки сүүрэрин сайыһа көрөн хаалла. «ХС»
6. полигр. Бэчээттэммит биир страница. ☉ Страница в печатном издании, полоса
   Хаһыат биир нүөмэрэ оҥоһулларыгар аҕыс сүүс тыһыынча буукубаны талыахха наада. Олор наардаһан устуруокалар, холуоҥкалар, балаһалар буолан дыргыһаллар. «Кыым»
   Биирдэ кини миэхэ фестиваль күннэригэр тахсыбыт «Узбекистан комсомолеһа» хаһыат төрдүс балаһатын ыйан көрдөрбүтэ. И. Федосеев
   Кэнники кэмҥэ хаһыат тыа сирин маяктара бэртээхэй бачыымнарын көрдөрүүгэ бүтүн балаһалары биэрдэ. «Кыым»
7. даҕ. суолт. Биир күдьүс, кэлим. ☉ Полосной, сплошной
   Бу нэлэһийэр киэҥ куйаар мууһа-хаара Хотугу Муус Кудулу Байҕалга устуоҕа, оччоҕо манна дорҕоонноох долгуннар кэтит балаһа халҕаһалара будулла оргуйуо. «ХС»
   Муус будулҕан байҕал Анныттан аймаһыйда, Хаан балаһа бааллара Таас хайа чампарыгар Таһымнаан таҕыстылар. П. Ядрихинскай
   Бүлүү өрүс долгуннурбут. Балаһа алкыырдар кытыл кумаҕын өрүкүппэхтээн ыардык кырбыыллар. И. Гоголев
   Сарсын-сарсын сарсыарда Маҥан сарыал күннэрбит Балаһа Сибиир үрдүнэн Банаарданан көстүүтэ, Маайбыт күнэ үүнээхтээн Бастыҥ үөрүү барҕарыа. Е. Иванова
   ◊ Балаһа долгун – күрүс-күрүс биэрэккэ охсуллар күүстээх, кэтит долгун. ☉ Бьющие о берег сильные, большие волны
   Соһуччу биир улахан балаһа долгун тыыны ойоҕоско охсон кибилиннэрдэ. И. Гоголев
   Үргүбүт үөр сылгылыы Үрэллэ, аймана сырсар Үллэр балаһа долгуннаах Үлүскэннээх долгун сүүрүктээх Үс үөстээх Өлүөхүмэлиир эбэккэм! С. Васильев
   Балаһа долгун борохуоту баарсаҕа сыҕайар, баарса түү мээчиктии тэйээт, борохуот ойоҕоһугар охсуллар. Н. Абыйчанин. Балаһа тимир – металл (ылтаһын) эллэммит кэрчигэ. ☉ Пластинка кованого железа
   Баабый тутуулаахтар Балаһа тимир күрдьэҕинэн Бугул-бугул саҕа Буору күрдьэн муспуттар. С. Васильев
   Барҕа баһыыба, эйиэхэ, Балаһа тимир куйахтаах, Бастыҥ-мааны метро! С. Васильев. Балаһа тыал – кылгас кэмҥэ олус күүһүрэн ылар тыал. ☉ Кратковременный порыв сильного ветра, шквал
   Привалов төлөпүөнүнэн генералы кытта кэпсэтэ олордоҕуна күүстээх балаһа тыал түһэр. Н. Якутскай
   Арҕааттан күрүскүрүс балаһа тыал үрэр. «Кыым»
   Күүстээх балаһа тыал түһэн дэриэбинэ уулуссаларын буорун-сыыһын өрүкүтэр. «ХС». Балаһа уот – күүстээх сэриини (хол., олоҥхоҕо бухатыырдар охсуһууларын) ойуулааһын. ☉ Шквал огня в сражениях (напр., в олонхо между богатырями)
   Бараҥҥын, баараҕай охсуһуу Балаһа уотугар киирбитиҥ, Баринов генерал сэриитин Бастыҥнаах саллаата буолбутуҥ. Күннүк Уурастыырап
   Онтон Улуу нуучча Уордаах орудиета Уулбут болгуонан уһуутаата, Балаһа уотунан тибииртээтэ. С. Васильев