м. 1. (часть шкуры) халыҥ тирии (сүөһү самыылаах арҕаһын тириитэ); 2. (подстилка) чаппараах (ыҥыыр от киэргэл сабыыта).

туохт. Ат самыытыгар чаппараахта уур. ☉ Покрывать чепраком, попоной (лошадь)
Чуоҕур аты көмүс кычымынан кычымнаабыттар, көмүс чаппарааҕынан чаппараахтаабыттар. ПЭК ОНЛЯ II
Ааттаах ат соноҕоспун Сайбарыыннаах самыытыгар Чаппараахтаан кэбиспиттэр. С. Зверев
Уонтан тахса аты былыргылыы көмүс ыҥыырдаан, чаппараахтаан, кычымнаан симээбиттэр. А. Бродников

аҕал диэнтэн бэй
туһ. Кини отун үксүн тыаҕа кистээтэ, сорҕотун ыаллар кыбыыларыгар тиэйдэ, бэйэтигэр бэрт кыраны аҕалынна. Амма Аччыгыйа
Ааттаах омуктар Ааттаахтары кытта Адьырыһар санааны аҕалыммыттар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сарсын, сарсын сарсыарда Аллаах аппын аҕалыныам, Аарыктаахай үүннүөҕүм, Албаратын тардыаҕым, Чаппарааҕын ууруоҕум. Саха нар. ыр. II

таҥнары диэнтэн хат.-күүһүр. Батастарын таҥнарыта анньан кэбистилэр. ПЭК СЯЯ
Бу сир уһуллан тахсыбыт орой саалыттан, харамдьы ат чаппарааҕын таҥнарыта ыйаталаабыт курдук, сиэрэй солко сэбирдэхтээх; тойот киһи кымыс иһэр, томторҕолоох ойуулаах чороон айаҕын таҥнарыта туппут курдук, лоһуор көмүс туорахтаах …… аҕыс салаалаах Аал Луук Мас айгырыы үүнэн турар эбит. Суорун Омоллоон

1. аат. Хаан уруу, олох чугаһынан аймах. ☉ Кровные родственники
   Уруу-хаан суох күтүрэбин. Күннүк Уурастыырап
   [Хоодуотап:] Эйиэхэ ньылаҥнаабыт, эйиэхэ уруу-хаан буолбут киһи талбытынан сылдьар. С. Ефремов
2. даҕ. суолт. Хаан уруу, олох чугаһынан аймахтыы (дьон). ☉ Состоящие в кровном родстве
   Куттаммыт сирэйдээх-харахтаах оҕолор чугас уруу-хаан дьонноруттан арахпаттар. Багдарыын Сүлбэ
   Чаппараах тас өттүнээҕи көҕүөрдэр аймах-билэ, уруу-хаан дьон туһунан сэһэргииллэр диэн ааттыыллар. НБФ-МУу СОБ

туохт.
1. Акка үүнүн кэтэрт. ☉ Надевать узду, взнуздывать коня
[Маҥан аттарын] Көмүс ыҥыырынан ыҥыырдаабыттар, көмүс үүнүнэн үүннээбиттэр, көмүс суларынан сулардаабыттар. Саха фольк. Сарсын-сарсын сарсыарда Аллаах аппын аҕалыныам, Аарыктааҕай үүннүөҕүм, Чаппарааҕын ууруоҕум. Саха нар. ыр. I
Аппын түргэнник үүннээтим, холунун чиҥэттим уонна, эмиэ итирик дьону ортотунан ааһымаары, эргийэ көтүтэн, ойуурга тэптэрдим. А. Куприн (тылб.)
2. көсп. Туох эмэ күүһүн мөлтөтөн бэйэн илиигэр, хонтуруолгар ыл. ☉ Успокаивать, умерять силу проявления чего-л., брать под контроль
Быһыт быһан үрэхпитин үүннээн Манна гидростанция туттубут. А. Абаҕыыныскай

аат., эргэр. Кийиит малын-салын ыҥыырдан барарыгар анаан күтүөт аҕата кийиит аҕатыгар бэлэхтээбит мааны тэрээһиннээх ата (аттара). ☉ Дар конным скотом от отца жениха отцу невесты: лошади, осёдланные в богатую сбрую, на которых невеста везёт свою кладь
Бу сир уһуллан тахсыбыт орой саалыттан, харамньы чаппарааҕын таҥнарыта ыйаталаабыт курдук, сиэрэй солко сэбирдэхтээх …… аҕыс салаалаах Аал Луук мас айгырыы үүнэн турар эбит. Суорун Омоллоон
ср. монг. харамэк ‘оплата за услугу’

аат. Көлөнү миинэргэ, ындыы ыҥыырдарга арҕаһыгар ууруллар туспа оҥоһуулаах олох. ☉ Часть сбруи — сиденье, укрепляемое для езды на спине животного, седло
Оһуордаах чаппараах хоҥхочохтоох, Симэхтээх дэпсэ тэллэхтээх, Кутуу көмүс хоҥсуоччулаах, Кырылас оһуор кытыылаах Кычымнаах ыҥыыр киэргэллээх, Үрүҥ көмүс үллүктээх Үүт маҥан аттар. С. Зверев
Ыҥыырга олорор Сүөдэр эмиэ хайдах эрэ уоста-симиттэ быһыытыйда. Амма Аччыгыйа
Сүөдэр ыҥыырыгар оҕотун кууһан олордо, кэргэнэ сыттык ботуоҕа мэҥэһиннэ. И. Гоголев
◊ Ыҥыыр ат (таба) — ыҥыырдаммыт, ыҥыырдаах ат, таба. ☉ Осёдланная лошадь, осёдланный олень
Сайын аайы окко киириэх иннинэ Бииктэр биэссэр, Уйбаан учуутал ыҥыыр атынан куораттыыллар. Амма Аччыгыйа
Ыал дьиэтин таһыгар хас да ыҥыыр аттар баайыллан тураллар. Эрилик Эристиин
Биһиги ыҥыыр табаларынан аймахтарбытыгар көһөн испиппит. А. Кривошапкин (тылб.)
ср. тув. ыҥҕыр ‘коровье седло’, казах. ыҥыршак ‘бычье седло’, уйг. егэр ‘седло’

I
1. аат.
1. Туох эмэ токура, токуруйуута. ☉ Выгиб, изгиб чего-л.
Туруйалаах хочото, онон-манан бүгүйэх буола-буола, уһаан-кэҥээн бара турар. В. Протодьяконов
Тиийиэхтээх сирдэригэр улам чугаһаатахтарын аайы, Айдар суол хас биирдии бүгүйэҕин, түһүүтүн-тахсыытын ааҕа билэ олордо. Н. Лугинов
«Кинини көрдөххүнэ үс бүгүйэх буола тоҥхоҥнуугун...» — диидии Трошка ылтаһын куруускатыгар чэй кутунна. Н. Якутскай
2. эргэр. Чаппараах киэргэлэ: уһуктара токуруйар, биир эмэ өттүгэр ойо быһыылаах үрүҥ көмүс уһун синньигэс чараас лоскуйа. ☉ Серебряное украшение (на чепраке) в виде продолговатой полоски, закругленной по концам и с вырезкой на одной из сторон.
3. эргэр. Дьахтар үрүҥ көмүс киэргэлин көрүҥэ. ☉ Серебряные женские украшения.
2. даҕ. суолт. Биир эбэтэр хас да сиринэн токурдаах, өҕүллүүлээх, бөкчөгөрдөөх. ☉ Согнутый в одном или нескольких местах, извилистый, горбатый
Кытаанах кыһын этэ. Күөрэ-лаҥкы муоста, тымныынан аргыйа турар бүгүйэх истиэнэ, эргэ оһох. Н. Лугинов
Сиэллээхэп Бүрүө чилиэннэрин үлэтигэр Бүгүйэх бэлиэлэри кэккэлэттэ. С. Васильев
Будулҕаннаах муус байҕал Иччитэ буолбут Тоҕус бүгүйэх систээх, Кэй тубут көлөлөөх Тимир Чохчордоон дьаалы Уоран-талаан ылан, Түүнүктээх түрмэтигэр Түҥкүнэтэн түһэрбит эбит. П. Ядрихинскай
II
аат. Үөн-көйүүр көрүҥэ: хааны уулуур, икки кынаттаах, иһэ туора дьураалардаах (ыамата куйукта сүөһү, кыыл тириитин анныгар паразиттаан үөскүүр). ☉ Овод
«Бүгүйэх түөкүн...» — оҕонньор [Сүөдэр Хомуоһап] охсумахтыыра улам түргэтээн истэ. Амма Аччыгыйа. Тэҥн. тигээйи

I
туохт., кэпс. Туохтан эмэ олус мөлтөө, буорай; кыаммат буол (доруобуйаҕынан эбэтэр олоххор). ☉ Становиться слабее, хуже; сдавать, дряхлеть (по состоянию здоровья или в силу жизненных обстоятельств)
Бу тоорохой эти ыйыстан кэбис. Сэрии аргыһа - уот кураан олус бииһээтэ. Кыра дьон барахсаттар хоргуйан, дьаарайан эрэллэр. М. Доҕордуурап
«Тыыннаах киһи маннык дьаарайбытын көрө иликпин!» - Иван Петрович сөҕөн баһын быһа илгиһиннэ. И. Данилов
II
даҕ.
1. Кимиэхэ-туохха эмэ олус, аһара бэриниилээх, туохха эмэ өйүнэн-санаатынан бигэ итэҕэллээх. ☉ Страстно преданный кому-чему-л., убежденный в чем-л., ярый, отчаянный
[Витя] ыал буолуу дьаарай утарсааччыта этэ. Айдар кэргэннэммитигэр аһаҕастык хомойбута. Н. Лугинов
Коробейников үс сүүсчэкэ дьаарай бандьыыттары илдьэ Айаан диэки дьулуста. Амма Аччыгыйа
Дьаарай хомуньуус уоллаах оҕонньору тутан ыллылар. «Кыым»
2. Уларыйар, көннөрүнэр кыаҕа суох, туох да тохтоппот гына ылларбыт (үксүгэр куһаҕан кэмэлдьилээх киһини этэргэ). ☉ Отъявленный, прожженный, неисправимый (негодяй, лгун и т. д. - о человеке с дурными наклонностями)
[Үчүгээйэп:] Эн ким тылын тыллаһаргын билэҕин дуо? Эн дьаарай түөкүн тылын тыллаһаҕын! С. Ефремов
Төһө да дьаарай иһээчилэр суохтарын иһин, арыгылааһын таһаарылла турар. «Кыым»
Сүүрбэ сыл «ыстаастаах» табахсыппынан киэн туттарым, бэйэм курдук дьаарай табахсыттары кытта ирэ-хоро, киһиргии-киһиргии кэпсэтэрим. ПДИ КК
3. Олус чаҕылхай өҥнөөх. ☉ Очень яркий, насыщенный (цвет)
Мотуок солко мутукча Бураллан хаалбыт, Дьаарай солко лабыкта Тарҕанан хаалбыт, Торолхой туораах Тооронон тохтубут. Саха нар. ыр. I
Үстүрүүктүүр сиринэн Талыы сукуна таҥыылаах Дьаарай дэпсэ таҥаһынан [ыҥыыры] Сабыталаан бараннар - Бүлтээк көмүс бытырыыстаах Албаратын [чаппарааҕын] тарпыттар. С. Зверев
русск. ярый