салыкынаа диэнтэн дьаһ
туһ. Лэкэ маһы салыкынатан аҕалан чардаакка уган, [муҥха ситимнэрин] бигии турда. Н. Борисов

тимирт диэнтэн төхт
көрүҥ. Сыарҕаҕа адаарыччы соҕус быраҕыллан тоҥмут икки бэчимэни …… чардаакка быраҕаттаан баран, батарыта анньыалаан, тимирдитэлээн кэбистилэр. «Чолбон»

даҕ. Кытархай соҕус. ☉ Красноватый, с красноватым оттенком. Бу кытархайдыҥы дьураа ойуулаах, тупсаҕай, чараас кинигэ — Эллэй айымньытыгар эрэ буолбакка, саха литературатын бүтүннүүтүн биир күлүмүрдэс эркээйитэ. Софр. Данилов
Муҥха ийэтин айаҕа көстө да илигинэ кытархайдыҥы өрөҕөлөөх соболор чардаакка элэҥнэстилэр. Уустаах Избеков

туохт. Көтөн иһэн аллара түһүөхтүү элиэтээн баран, өрө көтөн таҕыс (хол., суору этэргэ). ☉ То плавно снижаться при полёте, как бы намереваясь приземлиться, то взмывать вверх (напр., о вороне)
Хамыйахтаата хаста да суор, Куолаһын иҥсэлээхтик куллурҕатта. С. Тарасов
Биир туох да улахан кырдьаҕас суор хамыйахтаан ааста. Б. Павлов
Халаахтаан, хамыйахтаан ааста Хара суор чардаакка кэлиигэ. «ХС»

1. ыан II диэнтэн дьаһ. туһ. Ат сүүрүүтүгэр кыттыахтаах дьөһөгөй оҕолорун тутан ыаннаран баайыы, кэлии-барыы бөҕө буолар. Айталын
   Киспэ титиригин сайын ыаннаран баран иэҕиллэр. Хомус Уйбаан
   Суон талаҕы ыаннарыах иннинэ үс өттүн чохороонунан тымтайдыы суоран чарааһатыллар. АЭ СТМО
2. кэпс. Күөрэҥнэппэккэ биир тэҥ аргыый аҕайдык соһо тардан ис (хол., ыараабыт муҥханы чардаакка таһаарарга). ☉ Не останавливаясь, размеренно тянуть, вытягивать что-л. тяжёлое (напр., утяжелевший невод на выходе из проруби при подлёдной ловле карасей)
   Аргыый ыаннаран-ыаннаран нэһиилэ үс хотоҕоһу таһаардылар. Болот Боотур
   Сэрэнэн-сэрэнэн Ваняҕа ураҕаһы быраҕан биэрбитэ итиэннэ муҥханы ыаннаран тардар курдук аргыый аҕай соһон ылбыта. И. Федосеев
   Ийэ тэрилбит [муҥха] Илдьи баран Иэдээн буолуо — Илиини соттуохпут диэн, Сэрэнэн-сэрэнэн, Сэҥийэтин буллулар, Ыарыылаан-ыарыылаан, Ыаннаран бүттүлэр. Болот Боотур

аат. Элбэх киһи тардан балыктыыр, илим курдук харахтаах, икки өттүнэн уһун кынаттаах, ортотугар балык мустар ийэлээх улахан балыктыыр тэрил. ☉ Большая рыболовная сеть, невод для коллективного рыболовства
Муҥхаларын ийэтэ саҥардыы чардааттан сүтэрин кытта, туохтан да иҥнибитэ биллибэккэ икки бэчимэтэ иккиэн быстан хаалаллар. Саха сэһ. II
Муҥха хараҕа силиннэҕинэ, мунду да таба ылларбат. С. Васильев
Урустаан өйдөөн көрбүтэ муҥха ийэтин түгэҕэр быспыт дүлүҥ курдук тууччах балык ньөлбөллө сытар эбит. ПН ТОК
△ Ол тэрилинэн эл бэх буолан балыктааһын. ☉ Ловля рыбы неводом
Муҥхаҕа с ы л д ь а н , д ь о н ү т үрүһүүтүгэр халты тэбинэн, чардаакка түспүтүм. Амма Аччыгыйа
Арыылаах алаас күөлүгэр ааттаах улахан муҥха буолар буолбута. И. Федосеев
Күрэх м у ҥ х а т а оҕо аймахха улахан бырааһынньык буолара. «ХС»
♦ Муҥха соботун курдук кэпс. — бөлүөҕүнэн, элбэх буолан. ☉ Толпой, кучей (собраться, сгрудиться)
Биир сиргэ дьон бөҕөтө муҥха соботун курдук бөлүөхпүтүгэр тиийдилэр. Р. Баҕатаайыскай. Муҥхатын хараҕа кэҥээбит киһи — оч чолооҕу көрсү бү т, кыра ҕа кыһа ммат буолбут киһи. ☉ Видавший виды, бывалый человек
Бу бурдук сытыйыытыгар ким да эппиэттээбэт. Ыскылаат сэбиэдиссэйэ Крылов оччону көрөн баччаҕа кэлбит, муҥхатын хараҕа кэҥээбит киһи. В. Ойуурускай
Кутуйах кыыл Күтэргэ тиийэн, Куолутунан, халыта түһэн, Муҥхатын хараҕа кэҥээбит киһи быһыытынан, Муннугар сыт аҕатан кэпсии олордо. В. Чиряев
◊ Атыыр муҥха — улахан тэрээһиннээх, элбэх киһи кыттыылаах кыһыҥҥы муус аннынан муҥха. ☉ Зимняя подлёдная ловля рыбы неводом с участием большого количества людей
Арыылаах алаас күөлүгэр ааттаах улахан атыыр муҥха буолар буолбута. И. Федосеев. Күрэх муҥхата — балыгы үүрэн, күрэтэн муҥхаҕа хаайан бултааһын (үксүгэр хас да киһи ууга тыынан сылдьан эрдиинэн таһыйан). ☉ Добыча рыбы путём загона её в невод (при этом несколько человек, находясь в лодке, шлёпают по воде вёслами)
Күрэх муҥхата оҕо аймахха улахан бырааһынньык буолара. И. Гоголев. Муҥха ийэтэ көр ийэ
1.
4. Көрүөх түргэнэ субуйбахтаан муҥха ийэтин кумахха балачча таһааран, дьэ уоскуйдулар. «ХС». Муҥха өлүүтэ — муҥха хаһаайыныгар анаан бэриллэр туспа өлүү балык. ☉ Доля ры бы, выделяемая отдельно хозяину невода
Бэл муҥхаҕа муҥха өлүүтэ диэн туспа ууруллар муҥхалаах киһи муҥханы бэрийэрэ, та ҥ а ра, бэйи, элбэх түб ү к т ээх үлэ. Кэпсээннэр
ср. эвенк. мунгка ‘невод’

1. аат.
2. Мууһу аллардахха тахсар уулаах чөҥөлөк. ☉ Отверстие во льду, прорубь, лунка
   Ойбон мууһун ыраастыыр сүүр курдук оҥорон, онон бултаабыттар. Далан
   Күөл ортотугар төгүрүк ойбон аллараллар. М. Попов
   Балыксыттар тууларын субу аҕай көрбүттэр, ойбонноро буруолуу сытар. Сэмээр Баһылай
3. кэпс. Кыыл баһын оройо, дьулайа. ☉ Теменная часть головы зверя (уязвимое место)
   Эһэ ойбонун тэһэ оҕустахха, кини бэрт улахан куттала суох. ПЭК СЯЯ
4. этногр. Ойуун биилиттэн үөһээ өттүгэр баар көҥдөй сирдэр (кыырарыгар турукка киирэн баран, ол сиригэр уһуктааҕынан, биилээҕинэн да анньыннаҕына туох да буолбат, хаан да тахсыбат). ☉ Полые неуязвимые места туловища шамана (во время камлания, в состоянии транса, шаман может воткнуть в такое место что-л. острое, а тело при этом остаётся целым и невредимым)
   Дьиҥнээх ойууннар, удаҕаннар эттэригэр-сииннэригэр хастыы да ойбонноох буолаллар. И. Гоголев
   Итинник былырбылыргыттан улахан айдарыылаах, ойбонноох эрэ ойууннар оҥорор кыахтаахтара. ИПН АОК
5. даҕ. суолт. Толору, түгэҕэ көстүбэт астаах (иһити этэргэ); дэлэгэй, бараммат (аһы этэргэ). ☉ Переполненный так, что не видно дна (о сосуде); обильный, в изобилии (о еде)
   Бадаайы хамыйаҕын ылан кытыйаҕа ыытан кэбиспит, онтукайа ким баҕарар иһэр ойбон кытаҕа буолбут. Саха фольк. Былыргы урууга кымыһы уонна эти кытта хайаан да ойбон саламаат, арыылаах суорат баар буолар эбит. Далан
   Киэһээҥҥи аһылыкка Маарыйа эмээхсин икки уһаат кымыһы киллэрэн, ойбон кымыс аһан кэбистэ. М. Доҕордуурап
   ♦ Ойбон баас нор. айымнь., поэт. — ааһан-араҕан биэрбэт ыар өйдөбүл. ☉ Глубокая рана (душевная)
   Уоттаахкүөстээх охсуһуу Уурайбытын кэнниттэн Ойбон бааһы оһоруу Оппуоһугар турдубут. Саха нар. ыр. III
   Сэрии, оһол уота умуллан Ойбон бааспыт оһоруллан, Илиилэрин ньыппарынан Үлэ дьоно турдулар. Эллэй
   Саха норуота, Иннигинэн дьулуруй Улуу аҕа дойдубут Ойбон бааһа остун диэн. С. Васильев. Ойбонун тап — тоҕоостоох түгэни таба туһан, мүччү тутума; ким эмэ санаатын тап. ☉ Не упустить, использовать момент; найти подход к кому-л.
   Санин киһитин санаатын көтөҕөөрү ойбонун таппыта, уоскутар тылы чуо булбута. И. Тургенев (тылб.). Уолбат ойбон — дэлэйэ, эбиллэ турар ас-үөл, бараммат баайдуол. ☉ Неиссякаемый источник изобилия и богатства
   Уолбат ойбон, Уйгубыйаҥ Дьоллоох туона, Кэскиллээх тэлгэһэ Алгыстаах ыһыах Биһиэхэ буолла курдук! Саха нар. ыр. I
   Аттаах хонуга, Сатыы өйүөтэ Уолбат ойбон Чөҥөрө чүөмпэ буолаарыҥ. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Солооһуммут, уулаатахха быһаҕас түспэт уолбат ойбон курдук, үрдүк үүнүүнэн өрүкүйэн эрэр. М. Доҕордуурап. Хайыр (хайырбыт) ойбон харахтаах фольк. — дириҥник чөҥөрүйэн көстөр харахтаах (Дьыл оҕуһун хоһуйарга тут-лар халбаҥнаабат олук). ☉ С глубоко посаженными глазами (постоянный эпитет для описания символа зимы — по представлению предков, огромного быка изо льда)
   Дьыл оҕуһа Болуо муус муруннаах, хайырбыт ойбон харахтаах Кыаһаан муус кыламаннаах. Саха фольк. Көмнөх хаар көлөһүннээх, Хайыр ойбон харахтаах, Уһун ураа муостаах Дьыл оҕуһун Утаардаҕым буоллун! Өксөкүлээх Өлөксөй
   ◊ Кулгаах (үтүмэх) ойбон көр кулгаах
   Чэгиэн мууһу Хоруо курдук Хордурҕаччы анньаннар Кулгаах ойбонноро диэн Кудулутан кэбистилэр. Болот Боотур. Күрэх ойбоно балык. — муус аннынан муҥхалыырга балыгы нырыылаан күрэтэр кыра-кыра ойбоннортон биирдэстэрэ. ☉ Одна из маленьких прорубей, через которую при подлёдной ловле неводом длинными жердями гонят рыбу
   Күрэх ойбонноро диэн Көҥүрүтэн истилэр. «ББ». Ойбон арыы эргэр. — урут сахалар ууллубут ынах арыытын этэллэрэ (хол., ыһыахха). ☉ Топлёное сливочное масло (напр., приготовляемое для угощения на празднике Ысыах)
   Ордьоох баай кыыһа улахан түһүлгэ ортотугар ынах арыытын уулларан баран, саар ыаҕаска кутан, ойбон арыы диэн оҥорбут. М. Соров
   Сүрүн остуолга ойбон арыы ууруллара. В. Кондаков
   Былыр ыһыахха ууллубут арыыны улахан иһиккэ кутан, иһэн күрэхтэһэллэрэ үһү, ону ойбон арыылаах ыһыах диэн ааттыыллар. КЕФ СТАҮө. Ойбон ас эргэр. — былыр улахан иһиккэ ууллубут арыыга лэппиэскэни тооротон уонна сылгы иһин кырбаан кутан оҥорор астара (урууга ыалдьыттары күндүлүүр астара). ☉ В старину: блюдо, представляющее собой большое количество масла с крошёными лепёшками и конскими внутренностями в огромном сосуде (угощение для гостей на свадьбе)
   Уруу саҕаланыыта ыалдьыттарга ойбон аһы амсаттылар. Ойбон баас көр баас II. Хотойу үс төгүрүк сылга иитиэхтииргэ сөбүлэһэн, ойбон баастарын бэйэтэ билэринэн отоһулаан эмтээн кэбистэ. Д. Апросимов
   Күн Толомон Ньургустай Тоҕус сиринэн ойбон баастаммыт, Аҕыс сиринэн сырҕан баастаммыт. ТТИГ КХКК
   Ойбон күөл (көлүйэ) — 1) көр күөл. Анньыллыбыт сэргэ мас Охтонсууллан түспэтин, Аллаһыылаах ойбон күөл, Уута уолан бүппэтин. Күннүк Уурастыырап
   Бөһүөлэк анныгар бүөрдүү түһэ сытар быыкаа уһун синньигэс ойбон күөлэ мууһун үрдүнэн барбах эрэ ньалҕарыйбыт этэ. Н. Заболоцкай; 2) ойбоҥҥо маарынныыр төгүрүк күөл. ☉ Маленькое круглое озерцо
   Ойбон көлүйэҕэ хомус быыһынан үөмэн киирбитим. М. Тимофеев-Терёшкин. Ойбон тимир этногр. — ойуун кыырар таҥаһын көхсүгэр баайыллар, ортотугар хайаҕастаах төгүрүк тимир; күһэҥэ (саха итэҕэлинэн бу тимир сири бэлиэтиир, онтон хайаҕаһынан ойуун Аллараа дойдуга киирэн тахсар). ☉ Металлический кружочек с отверстием в середине на спине шаманского костюма (по поверью якутов, кружочек обозначает землю, а вырез — прорубь, лунку, через к-рую шаман спускается в Нижний мир). Ойуун ойбон тимирэ кыырарыгар улахан суолталаах. Ойбонтон уулааһын — өбүгэ оонньуута: уҥа илиигинэн хаҥас кулгааххын, хаҥас илиигинэн уҥа атаххын тутан баран сиргэ турар тугу эмэ (хол., уулаах иһити) төҥкөйөн айаххар кыбытан ылыы. ☉ Старинная якутская игра: прихватывая правой рукой левое ухо, придерживая левой рукой правую приподнятую ногу, игрок должен ртом поднять какой-л. предмет с пола (напр., сосуд с водой)
   Ойбонтон уулааһын — оҕо эрдэхтэн дьарыктаннахха улахан туһалаах буолуон сөп. ФАС ӨОо. Ойбону көһөрүү — өбүгэ оонньуута: муннукка турар икки иһит уутун утары турар икки кураанах иһиккэ тугунан эмэ (хол., хамыйаҕынан) баһан таһарга күрэхтэһии (түргэнник таһан бүтэрбит уонна элбэх ууну таспыт хамаанда кыайар). ☉ Старинная якутская игра: из двух сосудов с водой нужно перетаскать воду чем-л. (напр., черпалкой, большой деревянной ложкой) в пустые сосуды, стоящие напротив (побеждает команда, к-рая первой опустошила один сосуд с водой и у к-рой оказалось больше воды в другом)
   Ойбону көһөрүүгэ хас да киһи икки аҥыы хайдыһан оонньууллар. ФАС ӨОо. Ойбон хайыҥа — аллардахха ойбон тула мунньуллан тахсар муус, ойбон кытыытыгар чөмөхтөммүт муус. ☉ Ледяной валик вокруг лунки проруби
   Сэбирдэх [киһи аата] маҥкытын төбөтүн ойбон хайыҥар тирээн баран, куоҕалдьытан куйуурун бадараанын тэбии турда. Амма Аччыгыйа. Сулгаах ойбонноро балык. — муҥха икки ойоҕоһунан сөп түбэһиннэрэн алларыллар кыра-кыра ойбоннор (түһүүттэн таһаарыы чардаакка диэри муҥханы соһорго аналлаахтар). ☉ Небольшие проруби по обеим сторонам тони для проталкивания вперёд неводных норил (от основной большой проруби, куда опускают невод, до той, через к-рую выталкивают). Сулгаах ойбоннорун аллартаан бүттүлэр
   ср. уйг. ойпаҥ ‘впадина, рытвина’, тув. ойбак ‘небольшая круглая полынья, прорубь’