ырдьыгы- нас I диэнтэн хай
аата. [Урукку үлэтигэр] күн тура-тура наар ырдьыгынаһыы, тугу эрэ сырсыы. Н. Лугинов. Бөрөлөр иккиэн …… тиистэрин килэҥнэппиттэр, ырдьыгынаһыы, часкыйыы бөҕөтө буолбуттар. ПАКАаТХ

туохт. Бэрт былдьас; утарылас, туруулас, мөккүс. ☉ Противостоять кому-чему-л.; соперничать, враждовать с кем-чем-л.
Кини хаһан даҕаны Леся туһунан биир эмэ хомноох, биир эмэ күөнтэһэр тылы төлө ыһыктыбатаҕа. Софр. Данилов
Онтон дьэ [бөрөлөр уонна эһэ] икки өттүттэн күөнтэһэн тиистэрин килэҥнэппиттэр, ырдьыгынаһыы, часкыйыы бөҕөтө буолбуттар. ПАК АаТХ

кылан диэнтэн хай
аата. Кырдьаҕас булчуттар кэпсииллэр, Маннык баар буолар дииллэр: Куба кыыл кутурҕан хаһыыта диэн, Кыталык өлөр кыланыыта диэн. Л. Попов
Айсен сыыһа туттаран, куотан иһэн, охтон түстэ, төкүнүйдэ. Эбиитин кыланыы, часкыйыы кытаанаҕын түһэрдэ. Софр. Данилов
Били Ылдьаа истибит хаһыыта — Чубуку Дьэкиим тиһэх кыланыыта этэ. Д. Таас

субул. тыас туохт. Сүтэ сыһа-сыһа «түллүгүр-түллүгүр» гынан тыаһаа (хол., алдьанаары гыммыт мотуор тыаһа). ☉ Издавать неравномерные глухие, прерывистые звуки, напоминающие затухающий кашель (напр., о глохнущем моторе)
Буурҕа часкыйыытын ортотугар бөтө барар мотуор хаста да түллүгүрээбитин иһиттим. А. Беляев (тылб.)

многокр. от часкый=.

побуд. от часкый=.

I
аат. Сылгы ууһатааччыта. ☉ Жеребец
Тураҕас атыыр дэлэй хара сиэлин силэйэ кэҕийэн кэбиһэн баран, өрө хоноллон ахан турда эбээт! Амма Аччыгыйа
Эһэ часкыйыыта, атыыр саҥата сир-дойду уйулҕатын көтүппүттэрэ. Суорун Омоллоон
Оҕустар харсыһыылара эмиэ атыырдар охсуһууларын курдук киһи болҕомтотун тардар, хам-түм буолар көстүү. Далан
II
даҕ.
1. Буоһатар, ууһатар кыахтаах. ☉ Способный оплодотворить. Атыыр сибиинньэ. Атыыр хаас. Атыыр куртуйах. Атыыр тайах
□ Аҥаарыма атыыр кырынаас сибилигин аҕай куртуйаҕы соһон барбыт. Амма Аччыгыйа
Сотору эмиэ орун-оннугар буолла — атыыр чөркөй чуруктаата, ырыых-ыраах куула кытахха көҕөн маатырҕаата. Далан. Биир тыһы моонньоҕоҥҥо икки атыыр моонньоҕон утары устан кэлэллэр. И. Бочкарев
2. көсп., кэпс. Бөдөҥ; күүстээх-уохтаах. ☉ Крупный; мощный
Атыыр мунньах буолбут, улуу сүбэ тахсыбыт, мунньустубут дьон бука барылара эппит тылбыт улуу бэлиэҕэ киириэҕэ диэннэр, өйдөрүн-төйдөрүн булунан олордулар. П. Ойуунускай
Атыыр диэн тылы, иккис суолталаан, бөдөҥ, улахан диэн туттабыт. Багдарыын Сүлбэ
Дьэ, кырдьык даҕаны, өтөрүнэн буолбатах атыыр мунньах буолан ааста. И. Никифоров
тюрк. адгыр, аскыр, айҕыр
♦ Атыыр аккаас — олох, ончу буолуммат буолуу. ☉ Категорический отказ
Биһиги «Сайдыы» холкуоһу кытта холбоһо сатаабыппыт биэс сыл буолла да, анарааҥҥылар атыыр аккаас дииллэр. А. Федоров. Арыгыттан туттуна сатыыбын, ону көҕүтэн кээһэн иэдэттилэр. Ол да буоллар аны атыыр аккаас. Эппит тылбар туруом. Н. Туобулаахап
◊ Атыыр үөрэ — биир атыырдаах элбэх биэ бөлөҕө. ☉ Гурт кобылиц с одним жеребцом
Уулуссанан үргүбүт атыыр үөрэ уһууран ааспыта. Ч. Айтматов (тылб.)
Хахай кыыл атыыр үөрүн бүтүннүү охторбут уонна атыырдарын арҕаһыгар быраҕынан илдьэ барбыт. Амма Аччыгыйа
«Атыыр үөрүн быраҕар алдьархайдаах кыһына» баар буоларын туһунан мин урут истэрим. «ХС»

аат. Киһи ис санаатын, дууһатын туруга, тулуйар кыаҕа. ☉ Дух, сознание, душевный склад, психика человека
Итинник уйулҕа уймаһыйар кэпсээнин кэнниттэн куруйа умайыктанар кураанах хараҕы көрөр ынырыга. Софр. Данилов
Суонда бүтүн уйулҕатынан бүтүннүүтүнэн истэ-көрө сытарга дылыта. «ХС»
Түүл айылҕатын сүнньүнэн киһи этин-хаанын, өйүн-санаатын, уйулҕатын чинчийэр учуонайдар үөрэтэллэр. БРИ ТТ
♦ Уйулҕата суох барда — аһара айманан, курутуйан, күүскэ, марылаччы ытаата. ☉ Безутешно горевать, убиваться, безудержно плакать
Аҕатын аһыйан кыыс уйулҕата суох барда. Уйулҕата көппүт (ыстаммыт, хамсаабыт) көр көт I. Туохтан ити курдук уйулҕата ыстанан сүүрбүтүн билбэт. В. Протодьяконов
[Өрүүнэ] убайын өлүгүн көрөөт, уйулҕата көппүт. И. Федосеев
Чакыана уйулҕата хамсаабыта олус. А. Сыромятникова
Уйулҕатын көтүт көр көтүт. Күн ортото балачча ааһан эрдэҕинэ, кини былыргы эр бэртэрин судургу уйулҕаларын көтүппүт Арыылаах диэки дьулуруйа турда. Амма Аччыгыйа
Эһэ часкыйыыта, атыыр саҥата сир-дойду уйулҕатын көтүппүттэрэ. Суорун Омоллоон
Ол кэмҥэ үөр таба үргэн сырсар тиҥинэс тыаһа бостууктар уйулҕаларын көтүппүт. «К». Уйулҕатын хамсат — кими эмэ олус күүскэ долгут. ☉ Сильно волновать, тревожить кого-л.
Ол эрэйдээх өлөр хаһыыта Егор уйулҕатын улаханнык хамсатта, уутун көтүтэн кэбистэ. И. Иванов. Киһи уйулҕатын хамсатыах сипсинньигэс, хап-хатан, чугдаархай хаһыы алаас иһигэр туолла. «ХС»
◊ Уйулҕа үөрэҕэ — киһи ис санаатын, дууһатын чинчийэр үөрэх. ☉ Наука, изучающая процессы и закономерности психической деятельности, психология. Балтым уйулҕа үөрэҕэр үөрэнэр

сабаа диэнтэн тиэт
көрүҥ. [Эһэ] хапкааны эспитэ, өлүү түбэлтэлээх, …… биир тарбаҕыттан ылларбыта. Маҥнайгы уоҕар часкыйа-часкыйа маска сабаамахтаабыта. И. Федосеев

совм.-взаимн. от часкый=; оҕолор тоҕо часкыстылар? чего дети так визжат?