күөнтэс диэнтэн хай
аата. Саллааттар хаайыылаахтары муннукка ыга симнилэр. Онтон балачча саҥата суох күөнтэһии буолла. П. Филиппов
Былыргы сахалар утарыта күүстэр күөнтэһиилэрин түмүгэр сайдыы, инники кэскил түстэниитигэр анаан сиэр-туом толороллоро. «Кыым»

күөнтэс диэнтэн х-ччы аата
[Таба] күөнтэһээччитин көрөөт, орулуу-орулуу, эрчимнээхтик тирэнэн, булбут доҕорун тула эргийбэхтээтэ. Н. Борисов

килэҥнээ диэнтэн дьаһ. туһ. Оҕо күҥҥэ сиэркилэни килэҥнэтэ оонньуур
♦ Тиискин килэҥнэт — тиискин килэт диэн курдук
Бэдэр …… кыыһыран тиистэрин килэҥнэппитэ. Далан
Ыт …… тииһин килэҥнэтэ сытара. П. Аввакумов
[Икки бөрө уонна эһэ] онтон дьэ икки өттүттэн күөнтэһэн тиистэрин килэҥнэппиттэр. ПАК АаТХ

үөлүс диэнтэн холб. туһ. Ийэ сир эрэллээх байыаһа Өлүүлүүн күөнтэһэн — Эр сүрэх хаанынан уһуура, Өстөөхтүүн үөлсүһэр. А. Абаҕыыныскай
Дьонуҥ-сэргэҥ …… өлөн, хаан тохтон бардаҕына, ыстыыгынан үөлсүһэргин, илииҥ охсуһууга барыгас буолбутун бэйэҥ даҕаны билбэккэ хаалар быһыылааҕыҥ. И. Сосин

туохт.
1. Иннигин биэрбэккэ уһуннук өһөстүк мөккүс, күөнтэс. ☉ Долго, упорно спорить с кем-л., возражать кому-л., сопротивляться
Өр кириэтэһэн, бу арыыга дьону олохсутаары …… оскуоланы уон кылааска тиийэ үүннэрбитэ. Н. Босиков
Өссө да кириэтэһэн туруох эбиттэр, ону маастар кэлэн тохтотто. И. Никифоров
Сорудаҕы ылыммакка кириэтэһэн көрдө да туһа тахсыбата. «ХС»
2. Тугу эмэ уһуннук оҥор. ☉ Долго возиться с чем-л.. Сорохтор [баайдар] ыскылааттарын бэрт өр аспакка кириэтэһэллэр, ыараханнык сааналлар. А. Федоров

туохт. Итэҕэһи, сыыһаны-халтыны бэйэ-бэйэҕэр түһэрис, көлбөрүтүс. ☉ Валить друг на друга что-л. (напр., вину)
Саллар сааспыт тухарыттан Сабардаабыт батталы Санныбытынан сыҕайсан …… Көрдөспүт кэрэ олохпутун Көҕүлүттэн тутан Көҕүлээн эрдэхпит. Нор. ырыаһ. Сыһыана да суохха Сыҕайсан туран, Күттүөнэ да суохха Күөнтэһэн туран …… Көстүүлээх сиргэ Күлэн-үөрэн Күүдэпчилэнэ олорор эбит. В. Алданскай
Тэрилтэлэр бэйэ-бэйэлэригэр сыҕайсан сүгүнсаҕын быһаарбакка, тиһэҕэр агропром холбоһугун сэбиэтигэр көлбөрүтэн кэбиһэр түбэлтэлэрэ эмиэ баар. «ХС»

даҕ. Төбөтө икки аҥыы арахсыбыт, икки салаалаах. ☉ С разветвлённым, раздвоенным концом
«Оҕус, эн ити ыыраахтаах туйахтаргынан хаары кыайан хаһан, оту булан сиэбэтиҥ чахчы», — диир атыыр. Н. Якутскай
Ыыраахтаах туйах төбөтө муус тоҥот үрдүн ойо охсон ааспыт. М. Попов
Кыра Баанньа уол чыскынан, ыыраахтаах молотуогунан хаптаһыннартан тоһоҕолору туурара. МАС ТК
◊ Ыыраахтаах туйахтаах (туйахтаахтар) көр туйахтаахтар
Хойобуллаабыт ыыраахтаах туйахтааҕы [тайаҕы] сонордоон ыппакка, тыаҕа хаалларбыккыт. Н. Борисов
Бачча элбэх ыыраахтаах туйахтааҕы бу өрүс кытылыгар аатырбыт Кугда баай даҕаны буорга үктэннэрбитэ иһиллибэт этэ. ВМП УСС
Баччаҕа ойуур-тыа ыыраахтаах туйахтаахтара күөнтэһэр, үөр-сүүрүк хомуйсар, бугуһуйбут кэмнэрэ. ФВС К

I
туохт.
1. Сүһүрэн, иһэн кытаран таҕыс (хол., киртэн, көлөһүнтэн — харах, баас туһунан). ☉ Воспаляться (напр., о глазах, ране)
Атаҕа үтүөрүөхтээҕэр эбии көһүөркээбитин үрдүнэн икки тарбаҕын быыһыгар дириҥник киирэн хаалбыт мас сыыһа иннэҕэ да, туохха да бэриммэтэҕэ. Н. Заболоцкай
Глаукома улаханнык көһүөркээн эбэтэр бытааннык аалан ыарытыннарааччы. ТСА ХЫа
2. Көһүй, мастый (эт-сиин туһунан). ☉ Неметь, болеть, ныть (от усталости — о теле)
Хараҥаҕа ылларыыһыбын диэн, итиэннэ, этэ-хаана дэлби көһүөркээн, оҕонньор буолбата. В. Яковлев
II
туохт., эргэр.
1. Бэрт былдьаһан күөнтэс, күүркэй, улуутумсуй. ☉ Кичиться, чваниться, проявлять высокомерие (из чувства соперничества, выживая друг друга — обычно о шаманах). Ойуун, ойууну көрдөҕүнэ, көһүөркүүр (өс хоһ.)
[Кирилл] кэпсэтиигэ-ипсэтиигэ ордук-хоһу да тылласпат, көһүөркээн туораабат даҕаны. Нэртэ
2. Улаатан модьураа, баараҕадый. ☉ Стать, становиться могучим, крепким (напр., о деревьях)
Тойон кыыл ол иһин буллаҕа кинини [тэҥкэ тиити] — көһүөркээбитин, баараҕадыйбытын иһин, уруккутун курдук, дьылыгыр имиллэҕэс эбитэ буоллар, кинини булуо, сөрүөстүө суоҕа этэ. В. Яковлев

1. 1. аат. Ардай аһыылаах, кырыктаах улахан сиэмэх кыыл. ☉ Большой хищный зверь, хищник
      Мин билэбин: кыыл адьырҕата Күөнтэспэккэ бэриммэтин, Хара тыа түргэн атахтааҕа Сырата суох ситтэрбэтин. С. Данилов
      Бука, арҕах хастыбакка сылдьар сырҕан адьырҕата буолуо диэн сэрэйэбит. Болот Боотур
2. көсп. Кырыктаах, өстөөх, хаанымсах биистэр, дьоннор (үксүгэр сэриитимсийэр, сэриини күөртүүр реакция туһунан). ☉ Крайне враждебные, кровожадные силы (обычно о реакционных силах, враждебных миру)
   Адьырҕа омугу адьырҕаҕа Анньан биэрэн баран, Алдьархай таҕыстаҕына Аһаах мастан Астаан аһыыр Адьынаттаах эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Мин бардым: Аан дойду хаанымсах адьырҕатын Ахсатан, арҕаҕын иһигэр Атаранан хараҕалыы анньыһа. С. Васильев
   Аска наар иҥсэлээҕиҥ Адьырҕа хааннанар, Айыы да бэйэлээҕи Аһынар уурайар. К. Кулиев (тылб.)
3. даҕ. суолт.
4. Сиэмэх, ардай аһыылаах (харамай, кыыл). ☉ Хищный, кровожадный. Адьырҕа кыыл. Адьырҕа эһэ. Адьырҕа балык.
   □ Икки адьырҕа эһэ биир арҕахха кыстаабат (өс хоһ.)
   Адьырҕа балык обургу муҥха үрдүнэн түһэн, дириҥ далайга аҕыйахта көстөн хаалла. Доҕордоһуу т. Билэр инигит, эһэлэр Адьырҕа кыылга киирсэллэр: Тыҥырахтаахтар, тиистээхтэр, Олус сиэмэх идэлээхтэр. С. Данилов
   Биһиги норуокка сордоҥу олус сиэмэх, адьырҕа балык курдук өйдөбүл баар. Багдарыын Сүлбэ
5. көсп. Кырыктаах, өстөөх; хаанымсах; сэриинэн ииригирбит. ☉ Хищный; кровожадный; крайне враждебный (о людях воинственной реакции)
   Абааһы аймаҕыттан адьырҕа атамааннара мин буолабын, көстүбэт киэнэ күтүр күүстээхтэрэ мин буолабын. Ньургун Боотур
   Арахсыахпыт суоҕа — диирбит дии! Ону баара адьырҕа өстөөхтөрө Араардахтара абаккатыан! Эллэй
   Коля бүгүн аан бастаан адьырҕа дьон ортотугар тыл этиэхтээх. Эрилик Эристиин

1. ыаллаа 2 диэнтэн холб. туһ. Ыттар күөнтэһэн, охсуһан, быһыта ытырсан кэбиһээри ууга-уокка түһэрээччилэр. Оччотугар тарыыр мас эрэ ыалластаҕына, дьарыйдаҕына табыллар. Тумат
2. Ыаллыы буол, ыаллыы олор. ☉ Жить по-соседству
   Кинилэр төһө да үлэлэрэ атынын иһин, саастарын тухары ыаллаһан, баччаҕа диэри бэркэ энмин дэһэн кэлбиттэрэ. Н. Лугинов
   Икки сэниэ ыал Орто Бүлүү үрэҕин баһыгар …… ыаллаһан олорбуттара. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Тутуу учаастагар үлэлиир …… Гороховы кытта биир дьиэҕэ ыаллаһан олорбуттара. «Чолбон»
3. көсп. Туохха эмэ чугас буол, ыксалас. ☉ Быть, находиться близко от кого-чего-л., рядом с кем-чем-л.
   Космос куйаарыгар көттүбүт, ыйга ыалластыбыт, чолбоҥҥо чугаһастыбыт. С. Никифоров
   Онтон ыла элбэх сайын, Элбэх кыһын кэлэн ааста. Оҕо бэйэбит сааһыран, — Үлэ биһиэхэ ыалласта. И. Чаҕылҕан
   Аны балааккатыгар …… «куһаҕан хоптолор» диэн аатырааччылар ыалласпыттара. И. Федосеев
4. көсп. Кимниин эмэ чугастыы, истиҥ сыһыаннаах буол, эйэргэс. ☉ Быть с кем-л. в близких, дружеских отношениях
   Хаһан эрэ кинилэр Бэртиилэр да этэ. Аны ыалласпаттар. И. Гоголев
   Кимниин даҕаны улаханнык ыалласпата, санаатын сайа кэпсээбэтэ. Т. Нутчина
   Күнтэн күн чугасаһан, сыыйа-баайа ыаллаһан, ирэ-хоро кэпсэтэр, астарын-үөллэрин мэнэйдэһэр буоллулар. ЛМ А
5. көсп., кэпс. Биллибэтинэн көстүбэтинэн ким эмэ үбүгэр, аһыгар киир. ☉ Украдкой тащить, утаскивать что-л. у кого-л. (напр., добычу)
   Бүгүн кини икки киһи сиэбигэр ыалласпыт, иккиэннэриттэн дохуотурбут. Д. Таас
   [Булчут] тахсан иһэн, сиэгэн бөҕөс кини лаабыһыгар уурбут тайаҕын этигэр ыаллаһаары сылдьарын таба көрөн, ытан өлөрбүтэ. И. Федосеев
   Василий Васильевич саһылыкаан эрэйэ суох аһыыр сири буллаҕа диэн таайа санаабыта сөп эбит. Кыһыл саһыл ыалласпыт этэ. ЯАМ ҮүСС