в разн. знач. четверть; чэй чиэппэрэ четвертушка чая; бастакы чиэппэр а) первая фаза (луны); б) первый квартал (года); чиэппэр бутэн, үөрэнээччилэр каникулга тарҕастылар кончилась четверть, и учащиеся разошлись на каникулы # чиэппэр күүстээх он с силой в четверть (говорится о том, кто может поднять большую тяжесть).

аат.
1. Туох эмэ түөрт тэҥ чааһыттан биирдэстэрэ. ☉ Одна из четырёх равных частей целого, четверть
Күн балачча үөһэ ойуор диэри ходуһам чиэппэрин тэлэкэлээн кэбиспитим. И. Гоголев
Үөрэхтэн тэйбитэ үйэ чиэппэрэ буолуо ини. С. Федотов
Ынах чиэппэрэ улахан уолун аахха барыахтаах. В. Иванов
Мин урукку сылдьар сырыыларбын чиэппэрин да кыайбат буолтум, сааһырбытым, кырдьыбытым. Н. Абыйчанин
2. Оскуолаҕа үөрэх дьыла түөрт гына араарыллыбытыттан биир чааһа. ☉ Четвёртая часть учебного года, четверть
Михаил Иванович иккис чиэппэр түмүктэниэр диэри хааларга быһаарыммыта. Н. Лугинов
Бу чиэппэргэ иккини ыллаҕына — сайыҥҥы от биригээдэтигэр илдьибэттэр. Н. Габышев
Үһүс чиэппэр төһө да уһун, сылаалаах буоллар, бүтэрэ чугаһаан эрэр. Т. Находкина
3. эргэр. Биир харыска тэҥнээх уста кээмэйэ. ☉ Мера длины, равная расстоянию между кончиками большого и среднего пальцев широко раздвинутой кисти, четверть
Оччоҕо саха хотуура диэн биэс чиэппэр уһун биилээх, токур төбөлөөх, моҕойдоох, кылгас уктаах сэп буолар үһү. Саха фольк. [Тубархаанап:] Төһө да чиэппэр хаар саба түспүтүн иһин, ол эн богдо уллуҥаҕыҥ суолун …… мин билиэм суоҕа үһү дуо, баранаак? Суорун Омоллоон
[Өкүлүүнэ:] Биир үс чиэппэр иэннээх солко куһаат, биир солко пуойас. Н. Түгүнүүрэп
◊ Чиэппэр арыгы эргэр. — биэдэрэ түөрт гыммыт биирэ (үс лиитирэ кэриҥэ) киирэр иһиттээх арыгы. ☉ Бутыль вина ёмкостью в одну четверть ведра (примерно три литра)
Чэ, убаай, иһиттиҥ дуо, кытаат. Кыайдахпытына убайбар биир чиэппэр арыгыны туруоруом. Далан
Ээй, Сиидэркээ… Кэл, түөкүн, тупсуох, чиэппэр арыгыны туруорабын. Н. Павлов
Көрдүҥ дуо, икки буулдьа биир үүккэ. Итэҕэйбэккин? Чэ, чиэппэр арыгыга сакалааттаһыах уонна баран көрүөх. Л. Габышев. Чиэппэр кумааҕы эргэр. — лиис кумааҕы түөрт гыммыт биирэ. ☉ Четверть листа бумаги
Суруксут чиэппэр кумааҕыга суруллубут суругу ааҕар. А. Софронов
Хаамыра күлүүһүн тыаһа хачыгыраатын кытта, чиэппэр кумааҕы тутуурдаах надзиратель …… түрмэ начаалынньыгын кытта көтөн түстүлэр. И. Никифоров
Дорооболоһон баран, чиэппэр кумааҕыны биэрдэ. М. Доҕордуурап. Чиэппэр күүстээх эргэр. — былыргы кэпсээннэргэ этиллэринэн, сүүрбэ биэс бууту, билиҥҥинэн түөрт сүүс киилэттэн тахсаны көтөҕөр-сүгэр күүстээх киһи. ☉ По преданиям: человек, способный поднимать тяжесть в двадцать пять пудов — больше четырёхсот килограмм
Барыларын баһыйбыт, тэҥнээх көстүбэккэ соҕотоҕун тэлэкэчийбит Сыллай Луха Бэһиэлэйэп чиэппэр күүстээх киһи. Амма Аччыгыйа
— Ити үлүгэрдээх үөл тиит сэргэ сүүрбэ биэс буут баҕас баара эрэл. — Ол аата, Сэмэммит, былыргы мээрэйинэн, чиэппэр күүстээх буоларыгар тиийэр, ээ? Э. Соколов
Үөрэҕэ суох уонна дьадаҥы, аҥалатыҥы Кэлэҕэй Ньукуус чиэппэр күүстээх эбитэ диэн буолар. «ХС». Чиэппэр сир эргэр. — биир күрүө ходуһа сир түөрт гыммыт биирэ (ортотунан сэттэ уон биэс — сүүс бугул кэлэр сирэ). ☉ Надельный пай покосных угодий, равный одной четвертой күрүө, который давал семьдесят пять — сто копен сена
Кыра Уйбаан, Эрдэлиир Миитэрэй курдук ааттаах охсооччулардаах буоланнар, сир үс чиэппэрин «дэбиэринэйдэр» охсон килэһитэн кэбистилэр. Амма Аччыгыйа
[Ньукуус:] Ээ, үс чиэппэр сирдээхпит үүммэккэ дьэ иэдэттэ. Эрилик Эристиин
Аҕыс уон икки ыал оһумуой, чиэппэр сиринэн эрэ туһаналлар. М. Доҕордуурап. Чиэппэр чэй эргэр. — былыргы билииккэ чэй түөрт гыммыт биирэ. ☉ Четверть плиточного чая
Хоноһо чиэппэр чэйи сулбу тардан таһааран дьиэлээх дьахтарга туттаран кэбистэ. Болот Боотур
Ити атыыһыт биһиэхэ үлэбит иһин биирдии чиэппэр чэйи, биирдии баайыы сэбирдэх табаҕы биэриэх буолбута. С. Никифоров
Миигин биир чиэппэр чэйинэн, биир киилэ арыынан бириэмийэлээтилэр. Ф. Софронов

четвертной; чиэппэрдээх бытыылка четверть, четвертная бутыль.

с. 1. (исходная точка) төрүт, саҕаланыы; начало улицы уулусса төрдө; 2. (первый момент) саҕаланыы; начало учебного года үөрэх дьылын саҕаланыыта; 3. (основа, источник) төрүт, олох, сүрүн; организующее начало тэрийэр төрүт; 4. начала мн. (основные положения, принципы) төрүт, төрүттэр; начала химии химия төрүттэрэ; 5. начала мн. (способы осуществления чего-л.) төрүт, төрүттэр; на коллективных началах коллективнай төрүккэ олоҕуран.

предл
I (д. п.)
1) по старости - кырдьан, кырдьаҕаһыттан, кырдьаҕаһын быһыытынан; по незнанию - билбэтиттэн, билбэт буолан
2) устун (по дороге - суол устун, суолунан)
I (пр. п.)
бүппүтүн, ааспытын кэннэ (по окончании каникул - каникул ааспытын кэннэ, по окончании учебного года - үөрэх дьыла бүппүтүн кэннэ)

предл.
по дороге - суол устун
по плану - былаанынан
по почте - почтанан
по ошибке - алҕаһаан
по рублю - солкуобайдым

иметь отличную оценку; бу чиэппэргэ хас туйгуннанныҥ ? сколько у тебя отличных оценок за эту четверть?

прил. I. (мерой в четверть) чиэппэрдээх, чиэппэр; 2. чиэппэрдээҕи, чиэппэр; четвертные оценки чиэппэрдээҕи сыаналар.

I
аат., үрд. Быстыбат үөрүүлээх, өрөйүүлээх-чөрөйүүлээх төлкөлөнүү; дьоллоох туску. ☉ Счастливое будущее
Сордоох-муҥнаах дьоммут Соргута улаатар, Самныбат саргыбыт Саһарҕата тахсар, Көрөр харах сырдыыр Көмүс көҥүл кэллин! Ньургун Боотур
Татаар тыллаах Таба эппэтин! Саха саныаҕынан Саргыҥ салалыннын! П. Ойуунускай
Илин саҕах бүтүннүүтэ Саһарҕанан кытыастан, Ийэ сиргэ үрдүк саргы Саҥа күнэ үүммүтэ. Күннүк Уурастыырап
Эһиги чаҕылҕанныы чаҕылхай уонна кылгас олоххут биһиги көлүөнэ үйэтин уһатта, саргытын салайда. С. Федотов
ср. тюрк. йар ‘быть светлым, сиять’, монг. жаргал ‘наслаждение’
II
саргы сатаҕай — туга да оҥоһуллубатах, бэлэмнэммэтэх; туох да бэлэмэ суох. ☉ Совершенно неподготовленный, не готовый к чему-л. (напр., о школьном помещении к началу учебного года)
Бэҕэһээ Сахаайа оскуола кэлэр үөрэх дьылыгар бэлэмин билсиһэ сылдьыбыта, букатын саргы сатаҕай олороллоро. Софр. Данилов
Билигин даҕаны үгүс тутуулар, икки хас муоста саргы сатаҕай тураллар үһү. «ХС»; саргы сатыы — ханнык да тырааныспарга олорбокко, суос-сатыы, көлөтө суох. ☉ Не имеющий транспорта, вынужденный ходить только пешком
Онто да суох аҕыйах табалаах бэйэлэрэ илиилэрин соттон хаалбыттар, эмискэ саргы сатыы буолбуттар. А. Кривошапкин (тылб.)

нынешний, текущий год; быйылгы дьыл нынешний год; быйылгы оҕус бычок отёла нынешнего года.

тугут (оленёнок до года).